Adhyaya 48: Dynastic Genealogies: Paurava–Anu Lines, Bali–Dīrghatamas Episode, and the Origins of Anga–Vanga Regions
वंशानुचरितं—औशीनर-शिबि-बलि-दीर्घतमसां कथा
Speaker: Sūta, Ṛṣis (Munis)
ਸੂਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਜਰਾ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰਵਸੁ ਦੀ ਲੜੀ ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਆਰੱਟ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਅਨੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ੀਨਰ ਤੇ ਸ਼ਿਬੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਿਬੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਬਲੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ ਸੀ? ਸੂਤ ਦੀਰਘਤਮਸ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਗਰਭਜਾਤ ਦੀ ਝਿੜਕ, ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ‘ਦੀਰਘਤਮਸ’/ਲੰਮਾ ਅੰਧਕਾਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵੱਲੋਂ ਗੋ-ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼, ਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਦੀਰਘਤਮਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰ—ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਸੁਹਮ, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਕਲਿੰਗ। ਫਿਰ ਅੰਗ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜ-ਪਰੰਪਰਾ ਕਰ্ণ ਤੱਕ ਦੱਸ ਕੇ, ਅਧਿਰਥ ਦੇ ਦੱਤਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਰ্ণ ਦੇ ‘ਸੂਤ’ ਪਰਿਚਯ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 48
Verse 1
*सूत उवाच तुर्वसोस्तु सुतो गर्भो गोभानुस्तस्य चात्मजः गोभानोस्तु सुतो वीरस् त्रिसारिरपराजितः //
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਰਵਸੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਰਭ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਭਾਨੂ। ਗੋਭਾਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਰ ਤ੍ਰਿਸਾਰੀ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸੀ।
Verse 2
करंधमस्तु त्रैसारिर् भरतस्तस्य चात्मजः दुष्यन्तः पौरवस्यापि तस्य पुत्रो ह्य् अकल्मषः //
ਤ੍ਰੈਸਾਰੀ ਤੋਂ ਕਰੰਧਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ। ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਲਮਸ਼ (ਨਿਰਦੋਸ਼) ਸੀ।
Verse 3
एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे पुरा तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किल //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਜਰਾ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਤੁਰਵਸੁ ਪੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
दुष्यन्तस्य तु दायादो वरूथो नाम पार्थिवः वरूथात्तु तथाण्डीरः संधानस्तस्य चात्मजः //
ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਰੂਥ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਵਰੂਥ ਤੋਂ ਆਂਡੀਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਧਾਨ ਸੀ।
Verse 5
पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कर्णस्तथैव च तेषां जनपदाः स्फीताः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः //
ਪਾਂਡ੍ਯ ਅਤੇ ਕੇਰਲ, ਚੋਲ ਅਤੇ ਕರ್ಣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਪਦ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹਨ; ਪਾਂਡ੍ਯ-ਚੋਲ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਧਰਤੀਆਂ ਕੇਰਲ ਸਮੇਤ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
द्रुह्योस्तु तनयौ शूरौ सेतुः केतुस्तथैव च सेतुपुत्रः शरद्वांस्तु गन्धारस्तस्य चात्मजः //
ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ ਦੇ ਦੋ ਸੂਰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਸੇਤੁ ਅਤੇ ਕੇਤੁ। ਸੇਤੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੰਧਾਰ ਸੀ।
Verse 7
ख्यायते यस्य नाम्नासौ गन्धारविषयो महान् आरट्टदेशजास्तस्य तुरगा वाजिनां वराः //
ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਗੰਧਾਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਰੱਟ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
गन्धारपुत्रो धर्मस्तु घृतस्तस्यात्मजो ऽभवत् घृताच्च विदुषो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः //
ਗੰਧਾਰ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਘ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਵਿਦਵਾਨ ਘ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਘ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
Verse 9
प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे उदीचीं दिशम् आश्रिताः //
ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਰਾਜੇ—ਮਲੇਛ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ।
Verse 10
अनोश्चैव सुता वीरास् त्रयः परमधार्मिकाः सभानरश्चाक्षुषश्च परमेषुस् तथैव च //
ਅਨੂ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਸੂਰਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ—ਸਭਾਨਰ, ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁ।
Verse 11
सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कोलाहलो नृपः कोलाहलस्य धर्मात्मा संजयो नाम विश्रुतः //
ਸਭਾਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜਾ ਕੋਲਾਹਲ ਸੀ; ਅਤੇ ਕੋਲਾਹਲ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਸੰਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 12
संजयस्याभवत्पुत्रो वीरो नाम पुरंजयः जनमेजयो महाराज पुरंजयसुतो ऽभवत् //
ਸੰਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਪੁਰੰਜਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੂਰਵੀਰ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪੁਰੰਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਜਨਮੇਜਯ ਜੰਮਿਆ।
Verse 13
जनमेजयस्य राजर्षेर् महाशालो ऽभवत्सुतः आसीद् इन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशाभवत् //
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇਜਯ ਨੂੰ ਮਹਾਸ਼ਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ।
Verse 14
महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः सप्तद्वीपेश्वरो जज्ञे चक्रवर्ती महामनाः //
ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਸ਼ਾਲ ਤੋਂ ਮਹਾਮਨਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸੀ; ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ।
Verse 15
महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव ताव् उभौ //
ਮਹਾਮਨਾ ਨੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ਼ੀਨਰ ਅਤੇ ਤਿਤિક્ષੁ; ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਏ।
Verse 16
उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिसम्भवाः भृशा कृशा नवा दर्शा या च देवी दृषद्वती //
ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਭ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾ, ਨਵਾ, ਦਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ।
Verse 17
उशीनरस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः तपसा ते तु महता जाता वृद्धस्य धार्मिकाः //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਕੁਲ ਦੇ ਵਾਹਕ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਸੰਤਾਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 18
भृशायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव च कृशायास्तु कृशो जज्ञे दर्शायाः सुव्रतो ऽभवत् दृषद्वत्याः सुतश्चापि शिबिर् औशीनरो नृपः //
ਭ੍ਰਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਗ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ; ਨਵਾ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਵ ਜੰਮਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਦਰਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸੁਵ੍ਰਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਔਸ਼ੀਨਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬਿ ਜੰਮਿਆ।
Verse 19
शिबेस्तु शिबयः पुत्राश् चत्वारो लोकविश्रुताः पृथुदर्भः सुवीरश्च केकयो भद्रकस्तथा //
ਸ਼ਿਬਿ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ—ਪ੍ਰਿਥੁਦਰਭ, ਸੁਵੀਰ, ਕੇਕਯ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕ।
Verse 20
तेषां जनपदाः स्फीताः केकया भद्रकास्तथा सौवीराश्चैव पौराश्च नृगस्य केकयास्तथा //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਪਦ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਸਨ—ਕੇਕਯ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਪੌਰਵ; ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੇਕਯ ਵੀ ਸਨ।
Verse 21
सुव्रतस्य तथाम्बष्ठा कृशस्य वृषला पुरी नवस्य नवराष्ट्रं तु तितिक्षोस्तु प्रजां शृणु //
ਸੁਵ੍ਰਤ ਦਾ ਜਨਪਦ ਅੰਬਸ਼ਠਾ ਸੀ; ਕ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾ ਸੀ; ਨਵ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਨਵਰਾਸ਼ਟਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਿਤિક્ષੁ ਦੀ ਸੰਤਾਨ/ਪ੍ਰਜਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Verse 22
तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः बृहद्रथः सुतस्तस्य तस्य सेनो ऽभवत्सुतः //
ਤਿਤિક્ષੁ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਸੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੇਨ ਹੋਇਆ।
Verse 23
सेनस्य सुतपा जज्ञे सुतपस्तनयो बलिः जातो मानुषयोन्यां तु क्षीणे वंशे प्रजेच्छया //
ਸੇਨਾ ਤੋਂ ਸੁਤਪਾ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਸੁਤਪਾ ਤੋਂ ਬਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਵੰਸ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਲੀ ਮਨੁੱਖ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ।
Verse 24
महायोगी तु स बलिर् बद्धो बन्धैर्महात्मना पुत्रानुत्पादयामास क्षेत्रजान्पञ्च पार्थिवान् //
ਉਹ ਬਲੀ ਮਹਾਯੋਗੀ ਸੀ; ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਲਾਏ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਖੇਤਰਜ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਵਾਏ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ।
Verse 25
अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्मं तथैव च पुण्ड्रं कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षेत्रमुच्यते बालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभो //
ਉਸ ਨੇ ਅੰਗ, ਵੰਗ, ਸੁਹਮ, ਪੁੰਡ੍ਰ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਅਤੇ ‘ਬਾਲੇਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਾਲੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ।
Verse 26
बलेश्च ब्रह्मणा दत्तो वरः प्रीतेन धीमतः महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम् //
ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਧੀਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਮਹਾਯੋਗਿਤਾ ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਜਿਤਨੀ ਲੰਮੀ ਆਯੁ।
Verse 27
संग्रामे चाप्यजेयत्वं धर्मे चैवोत्तमा मतिः त्रैकाल्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा //
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੇਯਤਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸਮਝ, ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ—ਇਹ (ਵਰ) ਮਿਲੇ।
Verse 28
जयं चाप्रतिमं युद्धे धर्मे तत्त्वार्थदर्शनम् चतुरो नियतान्वर्णान् स वै स्थापयिता प्रभुः //
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੱਤਵਾਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਯਤ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 29
तेषां च पञ्च दायादा वङ्गाङ्गाः सुह्मकास्तथा पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा अङ्गस्य तु निबोधत //
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਵੰਗ, ਅੰਗ, ਸੁਹਮ, ਪੁੰਡ੍ਰ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ। ਹੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੰਗ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।
Verse 30
*मुनय ऊचुः कथं बलेः सुता जाताः पञ्च तस्य महात्मनः किंनाम्नी महिषी तस्य जनिता कतम ऋषिः //
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਬਲੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ? ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਿਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਕਿਹੜਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ?
Verse 31
कथं चोत्पादितास्तेन तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् माहात्म्यं च प्रभावं च निखिलेन वदस्व तत् //
ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ? ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ—ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 32
*सूत उवाच अथोशिज इति ख्यात आसीद्विद्वानृषिः पुरा पत्नी वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः //
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਥੋਸ਼ਿਜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ; ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਮਤਾ ਸੀ।
Verse 33
उशिजस्य यवीयान्वै भ्रातृपत्नीमकामयत् बृहस्पतिर्महातेजा ममतामेत्य कामतः //
ਉਸ਼ਿਜ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਾਮਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮਮਤਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਚਾਹੁਣ ਲੱਗਾ।
Verse 34
उवाच ममता तं तु देवरं वरवर्णिनी अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर् ज्येष्ठस्य तु विरम्यताम् //
ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਮਮਤਾ ਨੇ ਦੇਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾ।”
Verse 35
अयं तु मे महाभाग गर्भः कुप्येद्बृहस्पते औशिजो भ्रातृजन्यस्ते सोपाङ्गं वेदमुद्गिरन् //
“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ! ਮੇਰਾ ਇਹ ਗਰਭ ਖ਼ਲਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਔਸ਼ਿਜ ਤਦ ਉਪਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ ਉਚਾਰੇਗਾ।”
Verse 36
अमोघरेतास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि अस्मिन्न् एवं गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो //
“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰਾ ਬੀਜ ਅਮੋਘ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਕਰ।”
Verse 37
एवमुक्तस्तथा सम्यग् बृहत्तेजा बृहस्पतिः कामात्मा स महात्मापि न मनः सो ऽभ्यवारयत् //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਾਮਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਮਹਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 38
संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्धमकामया उत्सृजन्तं तु तद्रेतोवाचं गर्भो ऽभ्यभाषत //
ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਉਸ ਦੀ ਅਨਿਚ্ছਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀਰਜ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਗਰਭਸਥ ਬੱਚੇ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 39
भो तात वाचामधिप द्वयोर्नास्तीह संस्थितिः अमोघरेतास्त्वं चापि पूर्वं चाहमिहागतः //
ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਅਮੋਘ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਆਇਆ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
Verse 40
सो ऽशपत्तं ततः क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः पुत्रं ज्येष्ठस्य वै भ्रातुर् गर्भस्थं भगवानृषिः //
ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਦੇ ਗਰਭਸਥ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
यस्मात्त्वमीदृशे काले गर्भस्थो ऽपि निषेधसि मामेवमुक्तवांस्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि //
ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 42
ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत अतो ऽंशजो बृहत्कीर्तिर् बृहस्पतिरिवौजसा //
ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ‘ਦੀਰਘਤਮਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 43
ऊर्ध्वरेतास्ततो ऽसौ वै वसते भ्रातुराश्रमे स धर्मान्सौरभेयांस्तु वृषभाच्छ्रुतवांस्ततः //
ਫਿਰ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੌਰਭੇਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖੇ।
Verse 44
तस्य भ्राता पितृव्यो यश् चकार भरणं तदा तस्मिन्निवसतस्तस्य यदृच्छातस्तु वै वृषः //
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ, ਅਰਥਾਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਹ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਲਦ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 45
यज्ञार्थमाहृतान्दर्भांश् चचार सुरभीसुतः जग्राह तं दीर्घतमाः शृङ्गयोस्तु चतुष्पदम् //
ਯੱਗ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਦರ್ಭਾ-ਘਾਹ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਦ ਦੀਰਘਤਮਾਸ ਨੇ ਉਸ ਚੌਪਾਏ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 46
तेनासौ निगृहीतश्च न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद्वृषस्तं वै मुञ्च मां बलिनां वर //
ਉਸ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਬਲਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ!”
Verse 47
न मयासादितस्तात बलवांस्त्वत्समः क्वचित् मम चान्यः समो वापि न हि मे बलसंख्यया मुञ्च तातेति च पुनः प्रीतस्ते ऽहं वरं वृणु //
“ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬਲਵਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਅਤੇ ਬਲ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਸਮਕੱਖ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।” ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਕ ਵਰ ਮੰਗ।”
Verse 48
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवन्मे त्वं क्व यास्यसि एष त्वां न विमोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम् //
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ? ਹੇ ਪਰ-ਮਾਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਚਤੁਸ਼ਪਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।”
Verse 49
*वृषभ उवाच नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं तथा चैव पेयापेयं तथैव च //
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤਾਤ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਨਾ ਪਾਪ ਹੈ ਨਾ ਚੋਰੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹੈ ਕੀ ਅਭੱਖਣਯੋਗ, ਅਤੇ ਕੀ ਪੀਣਯੋਗ ਹੈ ਕੀ ਅਪੀਣਯੋਗ—ਇਹ ਭੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 50
द्विपदां बहवो ह्य् एते धर्म एष गवां स्मृतः कार्याकार्ये न वागम्यागमनं च तथैव च //
ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ (ਮਨੁੱਖਾਂ) ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਧਰਮ ਹਨ; ਪਰ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਰਣਯੋਗ-ਅਕਰਣਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬੋਲਚਾਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਨਾ ‘ਜਾਣਾ’ ਤੇ ‘ਨਾ ਜਾਣਾ’ ਵਾਲੀ (ਨੈਤਿਕ) ਚੋਣ।
Verse 51
*सूत उवाच गवां धर्मं तु वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्तु विसृज्य तम् शक्त्यान्नपानदानात्तु गोपतिं संप्रसादयत् //
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਗੋਪਤੀ (ਗੋ-ਰੱਖਕ ਪ੍ਰਭੂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 52
प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु सः मनसैव समादध्यौ तन्निष्ठस्तत्परो हि सः //
ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਗੋ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 53
ततो यवीयसः पत्नीं गौतमस्याभ्यपद्यत कृतावलेपां तां मत्वा सो ऽनड्वानिव न क्षमः //
ਤਦ ਉਹ ਕਨਿੱਠ ਗੌਤਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਜੂਏ ਦੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 54
गोधर्मं तु परं मत्वा स्नुषां तामभ्यपद्यत निर्भर्त्स्य चैनं रुद्ध्वा च बाहुभ्यां सम्प्रगृह्य च //
ਪਰ ਗੋ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 55
भाव्यमर्थं तु तं ज्ञात्वा माहात्म्यात्तमुवाच सा विपर्ययं तु त्वं लब्ध्वा अनड्वानिव वर्तसे //
ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਉਲਟੀ ਬੁੱਧੀ ਪਾ ਕੇ ਅਣਸਾਧੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ।
Verse 56
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्सुताम् दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्यद्य गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा //
ਤੂੰ ਕੀ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਅਯੋਗ—ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੋ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੂੰ ਧੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਕੁਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦੀ ਹਾਂ; ਜਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ।
Verse 57
काष्ठे समुद्गे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्तव्यो दुरधिष्ठितः //
ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬੁੱਢਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਔਖਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 58
तमुह्यमानं वेगेन स्रोतसो ऽभ्याशमागतः जग्राह तं स धर्मात्मा बलिर् वैरोचनिस्तदा //
ਨਦੀ ਦੇ ਧਾਰੇ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਨੇ ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 59
अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यभोज्यैश्च तर्पयन् प्रीतश्चैव वरेणैव च्छन्दयामास वै बलिम् //
ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕੀਤਾ।
Verse 60
तस्माच्च स वरं वव्रे पुत्रार्थे दानवर्षभः संतानार्थं महाभागभार्यायां मम मानद पुत्रान्धर्मार्थतत्त्वज्ञान् उत्पादयितुमर्हसि //
ਇਸ ਲਈ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਰ ਮੰਗਿਆ—“ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।”
Verse 61
एवमुक्तो ऽथ देवर्षिस् तथास्त्वित्युक्तवान् प्रभुः स तस्य राजा स्वां भार्यां सुदेष्णां नाम प्राहिणोत् अन्धं वृद्धं च तं ज्ञात्वा न सा देवी जगाम ह //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਨਾਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬੁੱਢਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਣੀ ਨਾ ਗਈ।
Verse 62
शूद्रां धात्रेयिकां तस्माव् अन्धाय प्राहिणोत्तदा तस्यां कक्षीवदादींश्च शूद्रयोनाव् ऋषिर् वशी //
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਨੇ ਧਾਤ੍ਰੇਯਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅੰਧੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਸੰਯਮੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 63
जनयामास धर्मात्मा शूद्रान् इत्येवमादिकम् उवाच तं बली राजा दृष्ट्वा कक्षीवदादिकान् //
ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਕਕਸ਼ੀਵਤ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 64
*राजोवाच प्रवीणान् ऋषिधर्मस्य चेश्वरान् ब्रह्मवादिनः विद्वान् प्रत्यक्षधर्माणां बुद्धिमान् वृत्तिमाञ्छुचीन् //
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣ, ਰਿਸ਼ੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੋਣ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਯੋਗ ਧਰਮ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 65
ममैव चेति होवाच तं दीर्घतमसं बलिः नत्युवाच मुनिस्तं वै ममैवमिति चाब्रवीत् //
ਬਲੀ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੀਰਘਤਮਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹੈ।” ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—“ਹਾਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ,” ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ।
Verse 66
उत्पन्नाः शूद्रयोना तु भवच्छन्दे सुरोत्तम अन्धं वृद्धं च मां ज्ञात्वा सुदेष्णा महिषी तव प्राहिणोद् अवमानान्मे शूद्रां धात्रेयिकां नृप //
ਹੇ ਦੇਵੋਤਮ! ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ਼ੂਦਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬੁੱਢਾ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਸ਼ੀ ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਨੇ ਅਪਮਾਨ ਵਸ਼ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਾਈ) ਭੇਜੀ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ।
Verse 67
ततः प्रसादयामास बलिस् तमृषिसत्तमम् बलिः सुदेष्णां तां भार्यां भर्त्सयामास दानवः //
ਤਦੋਂ ਬਲੀ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਦਾਨਵ ਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਵੀ।
Verse 68
पुनश्चैनाम् अलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत् तां स दीर्घतमा देवीं तथा कृतवतीं तदा //
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾ-ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਰਘਤਮਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 69
दध्ना लवणमिश्रेण त्व् अभ्यक्तं मधुकेन तु लिह माम् अजुगुप्सन्ती आपादतलमस्तकम् ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रान्वै मनसेप्सितान् //
ਲੂਣ ਮਿਲੇ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਲੇਪ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਘਿਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਚਾਟ। ਤਦ ਤੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।
Verse 70
तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तदा तस्य सापानम् आसाद्य देवी परिहरत्तदा //
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 71
तामुवाच ततः सो ऽथ यत्ते परिहृतं शुभे विनापानं कुमारं तु जनयिष्यसि पूर्वजम् //
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੂੰ ‘ਵਿਨਾਪਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇਂਗੀ, ਜੋ ਜੇਠਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 72
*सुदेष्णोवाच नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं मे दातुमीदृशम् तोषितश्च यथाशक्ति प्रसादं कुरु मे प्रभो //
ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦੇਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 73
*दीर्घतमा उवाच तवापचाराद्देव्येष नान्यथा भविता शुभे नैव दास्यति पुत्रस्ते पौत्रौ वै दास्यते फलम् //
ਦੀਰਘਤਮਾਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਅਪਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ, ਪਰ ਪੌਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 74
तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति तस्माद् दीर्घतमाङ्गेषु कुक्षौ स्पृष्ट्वेदम् अब्रवीत् //
ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਉਹ ਕੰਮ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੀਰਘਤਮਾਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਉਦਰ ਛੂਹ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 75
प्राशितं यद्यदङ्गेषु न सोपस्थं शुचिस्मिते तेन तिष्ठन्ति ते गर्भे पौर्णमास्याम् इवोडुराट् //
ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਪਸਥ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਚੰਦਰਮਾ।
Verse 76
भविष्यन्ति कुमारास्तु पञ्च देवसुतोपमाः तेजस्विनः सुवृत्ताश्च यज्वानो धार्मिकाश्च ते //
ਪੰਜ ਕੁਮਾਰ ਹੋਣਗੇ, ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ—ਤੇਜਸਵੀ, ਉੱਤਮ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ, ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ।
Verse 77
*सूत उवाच तदंशस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठः पुत्रो व्यजायत अङ्गस्तथा कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च //
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਅੰਗ, ਕਲਿੰਗ, ਪੁੰਡ੍ਰ ਤੇ ਸੁਹਮ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮੇ।
Verse 78
वङ्गराजस्तु पञ्चैते बलेः पुत्राश्च क्षेत्रजाः इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुतास्तथा //
ਵੰਗ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਰਾਜੇ ਬਲੀ ਦੇ ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮੁਨੀ ਦੀਰਘਤਮਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 79
प्रतिष्ठामागतानां हि ब्राह्मण्यं कारयंस्ततः ततो मानुषयोन्यां स जनयामास वै प्रजाः //
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰਵਾਈ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਯੋਨੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ।
Verse 80
ततस्तं दीर्घतमसं सुरभिर्वाक्यमब्रवीत् विचार्य यस्माद्गोधर्मं प्रमाणं ते कृतं विभो //
ਫਿਰ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਦੀਰਘਤਮਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 81
शक्त्या चानन्ययास्मासु तेन प्रीतास्मि ते ऽनघ तस्मात्तुभ्यं तमो दीर्घम् आघ्रायापनुदामि वै //
ਹੇ ਅਨਘ, ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 82
बार्हस्पत्यस्तथैवैष पाप्मा वै तिष्ठति त्वयि जरां मृत्युं तमश्चैव आघ्रायापनुदामि ते //
ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਸਪਤ੍ਯ ਦੋਸ਼—ਇਹ ਪਾਪ—ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਘ੍ਰਾਇ (ਪਛਾਣ ਕੇ) ਤੇਰੀ ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 83
सद्यः स घ्रातमात्रस्तु असितो मुनिसत्तमः आयुष्मांश्च वपुष्मांश्च चक्षुष्मांश्च ततो ऽभवत् //
ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਸੂੰਘਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸਿਤ ਦੀਰਘ ਆਯੁ, ਤੇਜਸਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੇਹ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 84
गो ऽभ्याहते तमसि वै गौतमस्तु ततो ऽभवत् काक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिव्रजम् //
ਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਗੌਤਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਕਾਕਸ਼ੀਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਗਿਰਿਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 85
दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पितुर्वै स ह्य् उपविष्टश्चिरं तपः ततः कालेन महता तपसा भावितस्तु सः //
ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਛੂਹ ਕੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੈਠ ਕੇ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲ ਗਿਆ।
Verse 86
विधूय मातृजं कायं ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्विभुः ततो ऽब्रवीत्पिता तं वै पुत्रवानस्म्यहं त्वया //
ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੁੱਤਰਵਾਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।’
Verse 87
सत्पुत्रेण तु धर्मज्ञ कृतार्थो ऽहं यशस्विना मुक्त्वात्मानं ततो ऽसौ वै प्राप्तवान्ब्रह्मणः क्षयम् //
‘ਹੇ ਧਰਮਜਾਣੂ, ਯਸ਼ਸਵੀ ਸਤਪੁੱਤਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਯ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ।
Verse 88
ब्राह्मण्यं प्राप्य काक्षीवान् सहस्रमसृजत्सुतान् कौष्माण्डा गौतमाश्चैव स्मृताः काक्षीवतः सुताः //
ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕਾਕ੍ਸ਼ੀਵਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਕਾਕ੍ਸ਼ੀਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 89
इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य च समागमो वः कथितः संततिश्चोभयोस्तथा //
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੀਰਘਤਮਸ ਅਤੇ ਬਲੀ ਵੈਰੋਚਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੱਸੀ।
Verse 90
बलिस्तानभिनन्द्याह पञ्च पुत्रानकल्मषान् कृतार्थः सो ऽपि धर्मात्मा योगमायावृतः स्वयम् //
ਬਲੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਨਿਰਮਲ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਓਹਲੇ ਰਹਿਆ।
Verse 91
अदृश्यः सर्वभूतानां कालापेक्षः स वै प्रभुः तत्राङ्गस्य तु दायादो राजासीद्दधिवाहनः //
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੰਗ ਦਾ ਵਾਰਸ ਦਧਿਵਾਹਨ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 92
दधिवाहनपुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः आसीद् दिविरथापत्यं विद्वान्धर्मरथो नृपः //
ਦਧਿਵਾਹਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵਿਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਿਰਥ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਨ੍ਰਿਪ ਧਰਮਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 93
स हि धर्मरथः श्रीमांस् तेन विष्णुपदे गिरौ सोमः शुक्रेण वै राज्ञा सह पीतो महात्मना //
ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਧਰਮਰਥ ਸੀ; ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨ੍ਰਿਪ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੁਪਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੀਆ।
Verse 94
अथ धर्मरथस्याभूत् पुत्रश्चित्ररथः किल तस्य सत्यरथः पुत्रस् तस्माद्दशरथः किल //
ਫਿਰ ਧਰਮਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਰਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਸ਼ਰਥ ਜਨਮਿਆ।
Verse 95
लोमपाद इति ख्यातस् तस्य शान्ता सुताभवत् अथ दाशरथिर् वीरश् चतुरङ्गो महायशाः //
ਉਹ ਲੋਮਪਾਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਾਂਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੀਰ ਚਤੁਰੰਗ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ, ਹੋਇਆ।
Verse 96
ऋष्यशृङ्गप्रसादेन जज्ञे स्वकुलवर्धनः चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाक्ष इति स्मृतः //
ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਕੁਲਵਰਧਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁਲਾਕ્ષ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 97
पृथुलाक्षसुतश्चापि चम्पनामा बभूव ह चम्पस्य तु पुरी चम्पा पूर्वं या मालिनी भवत् //
ਪ੍ਰਿਥੁਲਾਕਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਚੰਪ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਇਆ; ਚੰਪ ਦੀ ਨਗਰੀ ਚੰਪਾ ਕਹੀ ਗਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਿਨੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੀ।
Verse 98
पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यङ्गो ऽस्य सुतो ऽभवत् यज्ञे विभाण्डकाच्चास्य वारणः शत्रुवारणः //
ਪੂਰਣਭਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਵਰ) ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯੰਗ ਜਨਮਿਆ। ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਭਾਣਡਕ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਣ ਨਾਮ ਦਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਿਵਾਰਕ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਇਆ।
Verse 99
अवतारयामास महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम् हर्यङ्गस्य तु दायादो जातो भद्ररथः किल //
ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰਿਆ। ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ੍ਯੰਗ ਦਾ ਵਾਰਸ ਭਦ੍ਰਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ।
Verse 100
अथ भद्ररथस्यासीद् बृहत्कर्मा जनेश्वरः बृहद्भानुः सुतस्तस्य तस्माज्जज्ञे महात्मवान् //
ਫਿਰ ਭਦ੍ਰਰਥ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਕਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ।
Verse 101
बृहद्भानुस्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम् नाम्ना जयद्रथं नाम तस्माद्बृहद्रथो नृपः //
ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ ਨੇ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਾਇਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 102
आसीद्बृहद्रथाच्चैव विश्वजिज्जनमेजयः दायादस्तस्य चाङ्गो वै तस्मात्कर्णो ऽभवन्नृपः //
ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਜਨਮੇਜਯ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਵਾਰਸ ਅੰਗ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 103
कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तथात्मजः एते ऽङ्गस्यात्मजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया विस्तरेणानुपूर्व्याच्च पूरोस्तु शृणुत द्विजाः //
ਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਥੁਸੇਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਪੂਰੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣੋ।
Verse 104
*ऋषय ऊचुः कथं सूतात्मजः कर्णः कथमङ्गस्य चात्मजः एतद् इच्छामहे श्रोतुम् अत्यन्तकुशलो ह्य् असि //
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਰਨ ਕਿਵੇਂ ਸੂਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅੰਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁਣ ਹੈਂ।
Verse 105
*सूत उवाच बृहद्भानुसुतो जज्ञे राजा नाम्ना बृहन्मनाः तस्य पत्नीद्वयं ह्य् आसीच् छैब्यस्य तनये ह्य् उभे यशोदेवी च सत्या च तयोर्वंशं च मे शृणु //
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਨਮਨਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ; ਦੋਵੇਂ ਚੈਬ੍ਯ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਯਸ਼ੋਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸਤਿਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੰਸ਼ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 106
जयद्रथं तु राजानं यशोदेवी ह्य् अजीजनत् सा बृहन्मनसः सत्या विजयं नाम विश्रुतम् //
ਯਸ਼ੋਦੇਵੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸਤਿਆ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਨਮਨਾ ਤੋਂ ‘ਵਿਜਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।
Verse 107
विजयस्य बृहत्पुत्रस् तस्य पुत्रो बृहद्रथः बृहद्रथस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महामनाः //
ਵਿਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਤਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸਤ੍ਯਕਰਮਾ ਸੀ।
Verse 108
सत्यकर्मणो ऽधिरथः सूतश्चाधिरथः स्मृतः यः कर्णं प्रतिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः तच्चेदं सर्वमाख्यातं कर्णं प्रति यथोदितम् //
ਸਤ੍ਯਕਰਮਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਧਿਰਥ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਤ (ਰਥਸਾਰਥੀ) ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਯਥਾਵਤ ਬਿਆਨ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Adhyāya 48 primarily preserves dynastic memory (vaṃśa) while teaching that dharma is both normative and contextual: transgression (desire-driven acts leading to curses) produces bondage, yet adherence to a recognized dharma—here framed as go-dharma—enables restoration and social order. It also legitimizes political origins by linking kings and regions to sanctioned forms of progeny (kṣetraja) and to adoption, showing how identity labels (like ‘sūta-putra’) can arise from social circumstance rather than biological birth alone.
This chapter is overwhelmingly Genealogy (Paurava, Druhyu, Anu, Uśīnara, Śibi, Anga lines) with strong Dharma content: curse ethics, go-dharma discourse, kṣetraja progeny rules, and ideals of kingship (invincibility, dharmic insight, establishing varṇas). It is not a Vāstu-śāstra chapter; instead it functions as a political-sacred map of janapadas and royal legitimacy.
Sūta explains that Bali Vairocana desired heirs and received a boon through the sage Dīrghatamas. The five sons—Aṅga, Vaṅga, Suhma, Puṇḍra, Kaliṅga—are described as kṣetrajā offspring, begotten by Dīrghatamas through Bali’s queen Sudeṣṇā, thereby providing a purāṇic charter for the eastern polities associated with those names.
The chapter resolves this by stating that in the Anga succession a king named Satyakarmā had a son Adhiratha, remembered as a sūta (charioteer). Because Adhiratha accepted and raised Karṇa, Karṇa is called sūta-putra by adoption/guardianship, while the narrative also maintains Karṇa’s placement within the Anga-related royal genealogy being recited.
Go-dharma is presented through Vṛṣabha (from Surabhī’s line), who explains that cattle do not bear the same moral categories of sin/theft or edible/inedible as humans; their dharma is defined differently. Dīrghatamas, shaken by this teaching, adopts it devotionally, and Surabhī later removes his ‘long darkness’ (curse-affliction), restoring vitality and sight. The episode illustrates purāṇic ethics: dharma varies by being and station, and sincere alignment with a recognized dharma can transform fate.
Read Matsya Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.