Adhyaya 79

Verse 1

ऑपन- मा छा ्-ज::अ अष्टसप्ततितमो< ध्याय: आपपत्तिकालनमें ब्राह्मणके लिये वैश्यवृत्तिसे निर्वाह करनेकी छूट तथा लुटेरोंसे अपनी और दूसरोंकी रक्षा करनेके लिये सभी जातियोंको शस्त्र धारण करनेका अधिकार एवं रक्षकको सम्मानका पात्र स्वीकार करना युधिछिर उवाच व्याख्याता राजधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत । कथं स्विद्‌ वैश्यधर्मेण संजीवेद्‌ ब्राह्मणो न वा,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! आपने ब्राह्मणके लिये आपत्तिकालमें क्षत्रियधर्मसे जीविका चलानेकी बात पहले बतायी है। अब मैं यह जानना चाहता हूँ कि ब्राह्मण किसी तरह वैश्य-धर्मसे भी जीवन-निर्वाह कर सकता है या नहीं?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਧਰਮ (ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ) ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਸ਼੍ਯਧਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਉਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

Verse 2

भीष्म उवाच अशक्ति: क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत्‌ । कृषिगोरक्ष्यमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ। ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਰੋਜ਼ੀ ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ (ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰੇ।

Verse 3

भीष्मजीने कहा--राजन! यदि ब्राह्मण अपनी जीविका नष्ट होनेपर आपत्तिकालमें क्षत्रियधर्मसे भी जीवननिर्वाह न कर सके तो वैश्यधर्मके अनुसार खेती और गोरक्षाका आश्रय लेकर वह अपनी जीविका चलावे ।। युधिछिर उवाच कानि पण्यानि विक्रीय स्वर्गलोकान्न हीयते । ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्‌ भरतर्षभ,युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ] यह तो बताइये कि यदि ब्राह्मण वैश्यधर्मसे जीविका चलाते समय व्यापार भी करे तो किन-किन वस्तुओंका क्रय-विक्रय करनेसे वह स्वर्गलोककी प्राप्तिके अधिकारसे वज्चित नहीं होगा

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੈਸ਼੍ਯ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵਪਾਰ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫ਼ਰੋਖ਼ਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?

Verse 4

भीष्म उवाच सुरा लवणमित्येव तिलान्‌ केसरिण: पशून्‌ | वृषभान्‌ मधुमांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर,भीष्मजीने कहा--तात युधिष्ठिर! ब्राह्मणको मांस, मदिरा, शहद, नमक, तिल, बनायी हुई रसोई, घोड़ा तथा बैल, गाय, बकरा, भेड़ और भैंस आदि पशु--इन वस्तुओंका विक्रय तो सभी अवस्थाओंमें त्याग देना चाहिये; क्योंकि इनको बेचनेसे ब्राह्मण नरकमें पड़ता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਸ਼ਰਾਬ, ਨਮਕ, ਤਿਲ, ਕੇਸਰੀ (ਸਿੰਹ-ਵਰਨ) ਪਸ਼ੂ, ਬਲਦ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ, ਅਤੇ ਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਪਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मण: परिवर्जयेत्‌ । एतेषां विक्रयात्‌ तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत्‌,भीष्मजीने कहा--तात युधिष्ठिर! ब्राह्मणको मांस, मदिरा, शहद, नमक, तिल, बनायी हुई रसोई, घोड़ा तथा बैल, गाय, बकरा, भेड़ और भैंस आदि पशु--इन वस्तुओंका विक्रय तो सभी अवस्थाओंमें त्याग देना चाहिये; क्योंकि इनको बेचनेसे ब्राह्मण नरकमें पड़ता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਪਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अजोडन्निर्वरुणो मेष: सूर्यो5श्वः पृथिवी विराट । धेनुर्यज्ञश्न सोमश्न न विक्रेया: कथंचन

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਖੋਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਵਰੁਣ ਦੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਮੇਢਾ ਅਹਿੰਸਯ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਸ਼ਵ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ—ਚਾਹੇ ਹਵਿ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੋਮ ਲਈ—ਗਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 7

पकक्‍्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधव: । निमयेत्‌ पक्‍वमामेन भोजनार्थाय भारत

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸੱਜਣ ਪੱਕੇ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਤਾਂ ਕੱਚਾ ਦੇ ਕੇ ਪੱਕਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 8

बकरा अग्निस्वरूप, भेड़ वरुणस्वरूप, घोड़ा सूर्यस्वरूप, पृथ्वी विराट्स्वरूप तथा गौ यज्ञ और सोमका स्वरूप है; अतः इनका विक्रय कभी किसी तरह नहीं करना चाहिये। भरतनन्दन! ब्राह्मणके लिये बनी-बनायी रसोई देकर बदलेमें कच्चा अन्न लेनेकी साधुपुरुष प्रशंसा नहीं करते हैं; किंतु केवल भोजनके लिये कच्चा अन्न देकर उसके बदले पका- पकाया अन्न ले सकते हैं ।। वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्‌ साधयतामिदम्‌ । एवं संवीक्ष्य निमयेन्नाधर्मोडस्ति कथंचन,“हम लोग बनी-बनायी रसोई पाकर भोजन कर लेंगे। आप यह कच्चा अन्न लेकर इसे पकाइये' इस भावसे अच्छी तरह विचार करके यदि कच्चे अन्नसे पके-पकाये अन्नको बदल लिया जाय तो इसमें किसी प्रकार भी अधर्म नहीं होता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਕਰਾ ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਭੇਡ ਵਰੁਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਘੋੜਾ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂ ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਪੱਕਾ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੱਚਾ ਅਨਾਜ ਲੈਣਾ ਸੱਜਣ ਨਹੀਂ ਸਲਾਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਕੇਵਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਲਈ ਕੱਚਾ ਅਨਾਜ ਦੇ ਕੇ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਖਾ ਲਵਾਂਗੇ; ਤੂੰ ਇਹ ਕੱਚਾ ਅਨਾਜ ਲੈ ਕੇ ਪਕਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜੇ ਕੱਚੇ ਅੰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ।

Verse 9

अन्न ते वर्तयिष्यामि यथा धर्म: सनातन: । व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! इस विषयमें व्यवहारपरायण मनुष्योंके लिये सनातन कालसे चला आता हुआ धर्म जैसा है, वैसा मैं तुम्हें बतला रहा हूँ सुनो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਅੰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਅਤੇ ਸਮਝ।

Verse 10

भवते*हं ददानीदं भवानेतत्‌ प्रयच्छतु । रुचितो वर्तते धर्मो न बलात्‌ सम्प्रवर्तते,मैं आपको यह वस्तु देता हूँ, इसके बदलेमें आप मुझे वह वस्तु दे दीजिये, ऐसा कहकर दोनोंकी रुचिसे जो वस्तुओंकी अदला-बदली की जाती है, उसे धर्म माना जाता है। यदि बलात्कारपूर्वक अदला-बदली की जाय तो वह धर्म नहीं है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੇ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।

Verse 11

इत्येवं सम्प्रवर्तन्ते व्यवहारा: पुरातना: । ऋषीणामितरेषां च साधु चैतदसंशयम्‌,प्राचीन कालसे ऋषियों तथा अन्य सत्पुरुषोंके सारे व्यवहार ऐसे ही चले आ रहे हैं। यह सब ठीक है, इसमें संशय नहीं है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਠੀਕ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 12

युधिछिर उवाच अथ तात यदा सर्वा: शस्त्रमाददते प्रजा: । व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्य: क्षत्रस्य क्षीयते बलम्‌,युधिष्ठिरने पूछा--तात! नरेश्वर! यदि सारी प्रजा शस्त्र धारण कर ले और अपने धर्मसे गिर जाय, उस समय क्षत्रियकी शक्ति तो क्षीण हो जायगी। फिर राजा राष्ट्रकी रक्षा कैसे कर सकता है और वह सब लोगोंको किस तरह शरण दे सकता है। मेरे इस संदेहका आप विस्तारपूर्वक समाधान करें

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਾਂ ਫਿਰ, ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਰਾਜ! ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵੇਗਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੋ।

Verse 13

राजा त्राता तु लोकस्य कथं च स्यथात्‌ परायणम्‌ | एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण नराधिप,युधिष्ठिरने पूछा--तात! नरेश्वर! यदि सारी प्रजा शस्त्र धारण कर ले और अपने धर्मसे गिर जाय, उस समय क्षत्रियकी शक्ति तो क्षीण हो जायगी। फिर राजा राष्ट्रकी रक्षा कैसे कर सकता है और वह सब लोगोंको किस तरह शरण दे सकता है। मेरे इस संदेहका आप विस्तारपूर्वक समाधान करें

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਇਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।

Verse 14

भीष्म उवाच दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन च । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा: क्षेममिच्छेयुरात्मन:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਯੱਗ, ਅਦ੍ਰੋਹ (ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ) ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਖੇਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ।

Verse 15

भीष्मजीने कहा--राजन! ब्राह्मण आदि सभी वर्णोको दान, तप, यज्ञ, प्राणियोंके प्रति द्रोह का अभाव तथा इन्द्रिय-संयमके द्वारा अपने कल्याणकी इच्छा रखनी चाहिये ।। तेषां ये वेदबलिनस्ते5भ्युत्थाय समन्ततः । राज्ञो बल॑ वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवता:,उनमेंसे जिन ब्राह्मणोंमें वेद-शास्त्रोंका बल हो, वे सब ओरसे उठकर राजाका उसी प्रकार बल बढ़ावें, जैसे देवता इन्द्रका बल बढ़ाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਯੱਗ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਦ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਬਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਾਉਣ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਦਾ ਬਲ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

राज्ञोउपि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहु: परायणम्‌ । तस्माद्‌ ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता,जिसकी शक्ति क्षीण हो रही हो, उस राजाके लिये ब्राह्मणको ही सबसे बड़ा सहायक बताया गया है; अतः बुद्धिमान नरेशको ब्राह्मणके बलका आश्रय लेकर ही अपनी उन्नति करनी चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਉਤ्थਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यदा भुवि जयी राजा क्षेमं राष्ट्रेडभिसंदधेत्‌ । तदा वर्णा यथाधर्म निविशेयु: कथंचन,जब भूतलपर विजयी राजा अपने राष्ट्रमें कल्याणमय शासन स्थापित करना चाहता हो, तब उसे चाहिये कि जिस किसी प्रकारसे सभी वर्णके लोगोंको अपने-अपने धर्मका पालन करनेमें लगाये रखे

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੇਤੂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੇਮ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 18

उन्मयदि प्रवृत्ते तु दस्युभि: संकरे कृते । सर्वे वर्णा न दुष्येयु: शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! जब डाकू और लुटेरे धर्ममर्यादाका उल्लड्घन करके स्वेच्छाचारमें प्रवृत्त हुए हों और प्रजामें वर्णसंकरता फैला रहे हों, उस समय इस अत्याचारको रोकनेके लिये यदि सभी वर्णोके लोग हथियार उठा लें तो उन्हें कोई दोष नहीं लगता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦੋਂ ਡਾਕੂ-ਲੁਟੇਰੇ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਅਤੇ ਅराजਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ, ਤਦ ਉਸ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 19

युधिछिर उवाच अथ चेत्‌ सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्‌ ब्राह्मणं प्रति । कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्म: कि परायणम्‌,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि क्षत्रिय जाति ही सब ओससे ब्राह्मणोंके साथ दुर्व्यवहार करने लगे, उस समय उस ब्राह्मणकुलकी रक्षा कौन ब्राह्मण कर सकता है? उनके लिये कौन-सा धर्म (कर्तव्य) है तथा कौन-सा महान्‌ आश्रय?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਪਿਤਾਮਹ! ਜੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਹੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ (ਕਰਤੱਬ) ਬਚੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੋਵੇਗਾ?

Verse 20

भीष्म उवाच तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च | अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत्‌,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! उस समय ब्राह्मण अपने तपसे, ब्रह्मचर्यसे, शस्त्रसे, बलसे, निष्कपट व्यवहारसे अथवा भेदनीतिसे--जैसे भी सम्भव हो, उसी तरह क्षत्रिय जातिको दबानेका प्रयत्न करे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬਲ—ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਕੌਸ਼ਲ-ਨੀਤੀ (ਮਾਇਆ) ਨਾਲ—ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

क्षत्रियस्यातिवृत्तस्य ब्राह्मणेषु विशेषत: । ब्रह्मैव संनियन्त्‌ स्यात्‌ क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम्‌,जब क्षत्रिय ही प्रजाके ऊपर, उसमें भी विशेषतः ब्राह्मणोंपर अत्याचार करने लगे तो उस समय उसे ब्राह्मण ही दबा सकता है; क्‍योंकि क्षत्रियकी उत्पत्ति ब्राह्मणसे ही हुई है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਥਾਰਟੀ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ (ਖ਼ਸ਼ਤਰ) ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਸਰੋਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।

Verse 22

अद्भयोडन्नि््रह्युत: क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्‌ । तेषां सर्वत्रगं तेज: स्वासु योनिषु शाम्यति,अग्नि जलसे, क्षत्रिय ब्राह्मणसे और लोहा पत्थरसे पैदा हुआ है। इनका तेज या प्रभाव सर्वत्र काम करता है; परंतु अपनी उत्पत्तिके मूल कारणोंसे मुकाबला पड़नेपर शान्त हो जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਖ਼ਸ਼ਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

यदा छिनत्त्ययो5श्मानमनग्निश्चापो5भिगच्छति । क्षत्रं च ब्राह्माणं द्वेष्टि तदा नश्यन्ति ते त्रयः,जब लोहा पत्थर काटता है, अग्नि जलके पास जाती है और क्षत्रिय ब्राह्मणसे द्वेष करने लगता है, तब ये तीनों नष्ट हो जाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਲੋਹਾ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਖ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

तस्माद्‌ ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च,युधिष्ठिर! यद्यपि क्षत्रियोंके तेज और बल प्रचण्ड और अजेय होते हैं, तथापि ब्राह्मणसे टक्कर लेनेपर शान्त हो जाते हैं

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਜਿੱਤ ਜਾਪਣ ਵਾਲਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਧਿਕਾਰ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

ब्रह्मवीर्ये मृदुभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले । दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्‌ प्रति सर्वश:,जब ब्राह्मणकी शक्ति मन्द पड़ जाय, क्षत्रियका पराक्रम भी दुर्बल हो जाय और सभी वर्णोंके लोग सर्वथा ब्राह्मणोंसे दुर्भाव रखने लगें, उस समय जो लोग ब्राह्मणोंकी, धर्मकी तथा अपने आपकी रक्षाके लिये प्राणोंकी परवा न करके दुष्टोंके साथ क्रोधपूर्वक युद्ध करते हैं, उन मनस्वी पुरुषोंका पवित्र यश सब ओर फैल जाता है; क्योंकि ब्राह्मणोंकी रक्षाके लिये सबको शस्त्र ग्रहण करनेका अधिकार है

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਖ਼ਤਰੀ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹਰ ਥਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪੈਣ—

Verse 26

ये तत्र युद्ध कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मन: । ब्राह्मणान्‌ परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च,जब ब्राह्मणकी शक्ति मन्द पड़ जाय, क्षत्रियका पराक्रम भी दुर्बल हो जाय और सभी वर्णोंके लोग सर्वथा ब्राह्मणोंसे दुर्भाव रखने लगें, उस समय जो लोग ब्राह्मणोंकी, धर्मकी तथा अपने आपकी रक्षाके लिये प्राणोंकी परवा न करके दुष्टोंके साथ क्रोधपूर्वक युद्ध करते हैं, उन मनस्वी पुरुषोंका पवित्र यश सब ओर फैल जाता है; क्योंकि ब्राह्मणोंकी रक्षाके लिये सबको शस्त्र ग्रहण करनेका अधिकार है

ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ—

Verse 27

मनस्थविनो मन्युमन्तः पुण्यश्लोका भवन्ति ते । ब्राह्मणार्थ हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते,जब ब्राह्मणकी शक्ति मन्द पड़ जाय, क्षत्रियका पराक्रम भी दुर्बल हो जाय और सभी वर्णोंके लोग सर्वथा ब्राह्मणोंसे दुर्भाव रखने लगें, उस समय जो लोग ब्राह्मणोंकी, धर्मकी तथा अपने आपकी रक्षाके लिये प्राणोंकी परवा न करके दुष्टोंके साथ क्रोधपूर्वक युद्ध करते हैं, उन मनस्वी पुरुषोंका पवित्र यश सब ओर फैल जाता है; क्योंकि ब्राह्मणोंकी रक्षाके लिये सबको शस्त्र ग्रहण करनेका अधिकार है

ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪੁਰਖ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।

Verse 28

अतिस्विष्टमधीतानां लोकानतितपस्विनाम्‌ । अनाशनाम्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम्‌,अतिमात्रामें यज्ञ, वेदाध्ययन, तपस्या और उपवासब्रत करनेवालोंको तथा आत्मशुद्धिके लिये अग्निप्रवेश करनेवाले लोगोंको जिन लोकोंकी प्राप्ति होती है, उनसे भी उत्तम लोक ब्राह्मणके लिये प्राण देनेवाले शूरवीरोंको प्राप्त होते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਯੱਗ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਗਹਿਰੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 29

ब्राह्मणस्त्रिषु वर्णेषु शस्त्र गृह्नन्न दुष्पति । एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्म विदुर्जना:,ब्राह्मण भी यदि तीनों वर्णोंकी रक्षाके लिये शस्त्र ग्रहण करे तो उसे दोष नहीं लगता। विद्वान्‌ पुरुष इस प्रकार युद्धमें अपने शरीरके त्यागसे बढ़कर दूसरा कोई धर्म नहीं मानते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਧਰਮ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।

Verse 30

तेभ्यो नमश्न भद्रं च ये शरीराणि जुद्धते । ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नो5स्तु सलोकता । ब्रह्मलोकजित: स्वर्ग्यान्‌ वीरांस्तान्‌ मनुरब्रवीत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਅ ‘ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਦ್ವੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਲੋਕ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵਰਗੀ ਬੀਰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

जो लोग ब्राह्मणोंसे द्वेष करनेवाले दुराचारियोंको दबानेके लिये युद्धकी ज्वालामें अपने शरीरकी आहुति दे डालते हैं, उन वीरोंको नमस्कार है, उनका कल्याण हो। हम लोगोंको उन्हींके समान लोक प्राप्त हो। मनुजीने कहा है कि *वे स्वर्गीय शूरवीर ब्रह्मलोकपर विजय पा जाते है' ।। यथाश्वमेधावभृथे स्नाता: पूता भवन्त्युत । दुष्कृतस्य प्रणाशेन तत: शस्त्रहता रणे,जैसे अश्वमेध यज्ञके अन्तमें अवभूथस्नान करनेवाले मनुष्य पापरहित एवं पवित्र हो जाते हैं, उसी प्रकार युद्धमें शस्त्रोंद्वारा मारे गये वीर अपने पाप नष्ट हो जानेके कारण पवित्र हो जाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਯੁੱਧ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵਰਗੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ‘ਤੇ ਵਿਜੈ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਪਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਬੀਰ ਆਪਣੇ ਦੁਰਕਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

भवत्यथधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि । कारणाद्‌ देशकालस्य देशकाल: स तादृश:,देश-कालकी परिस्थितिके कारण कभी अधर्म तो धर्म हो जाता है और धर्म अधर्मरूपमें परिणत हो जाता है; क्योंकि वह वैसा ही देश काल है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਧਰਮ ਹੀ ਧਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੀ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਹੀ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਉਹ ਹੋਵੇ।

Verse 33

मैत्रा: क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम्‌ । धर्म्या: पापानि कुर्वाणा गच्छन्ति परमां गतिम्‌,सबके प्रति मैत्रीका भाव रखनेवाले मनुष्य भी (दूसरोंकी रक्षाके लिये किसी दुष्टके प्रति) क्रूरतापूर्ण बर्ताव करके उत्तम स्वर्गलोकपर अधिकार प्राप्त कर लेते हैं तथा धर्मात्मा पुरुष किसीकी रक्षाके लिये पाप (हिंसा आदि) करते हुए भी परम गतिको प्राप्त हो जाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨਾਲ ਕਠੋਰਤਾ ਵੀ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਪਾਪ-ਸਮਾਨ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्र गृह्नन्न दुष्पति । आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्दम्यनियमेषु च,अपनी रक्षाके लिये, अन्य वर्णो्में यदि कोई बुराई आ रही हो तो उसे रोकनेके लिये तथा दुर्दान्त दुष्टोंका दमन करनेके लिये--इन तीन अवसरों पर ब्राह्मण भी शस्त्र ग्रहण करे तो उसे दोष नहीं लगता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਿੰਨ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ: (1) ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, (2) ਜਦੋਂ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਅਤੇ (3) ਅਦਮ੍ਯ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 35

युधिछिर उवाच अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे । सम्प्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योडभि भवेद्‌ बली,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! नृपश्रेष्ठ!ी यदि डाकुओंका दल उत्तरोत्तर बढ़ रहा हो, समाजमें वर्णसंकरता फैल रही हो और क्षत्रियके प्रजापालनरूपी कार्यके लिये समस्त वर्णोके लोग कोई उपाय न हढूँढ़ पाते हों, उस अवस्थामें यदि कोई बलवान ब्राह्मण, वैश्य अथवा शाद्र धर्मकी रक्षाके निमित्त दण्ड धारण करके लुटेरोंके हाथसे प्रजाको बचा ले तो वह राजशासनका कार्य कर सकता है या नहीं। अथवा उसे इस कार्यसे रोकना चाहिये या नहीं? मेरा तो मत है कि क्षत्रियसे भिन्न वर्णके लोगोंको भी ऐसे अवसरोंपर अवश्य शस्त्र उठाना चाहिये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ, ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਬਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ, ਖ਼ਤਰੀਏ ਦਾ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਤੱਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭ ਨਾ ਸਕੇ, ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣ—ਤਾਂ ਐਸੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਜੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਖ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਵੇ, ਕੀ ਉਹ ਰਾਜਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

Verse 36

ब्राह्मणो यदि वा वैश्य: शूद्रो वा राजसत्तम । दस्युभ्यो5थ प्रजा रक्षेद्‌ दण्डं धर्मेण धारयन्‌,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! नृपश्रेष्ठ!ी यदि डाकुओंका दल उत्तरोत्तर बढ़ रहा हो, समाजमें वर्णसंकरता फैल रही हो और क्षत्रियके प्रजापालनरूपी कार्यके लिये समस्त वर्णोके लोग कोई उपाय न हढूँढ़ पाते हों, उस अवस्थामें यदि कोई बलवान ब्राह्मण, वैश्य अथवा शाद्र धर्मकी रक्षाके निमित्त दण्ड धारण करके लुटेरोंके हाथसे प्रजाको बचा ले तो वह राजशासनका कार्य कर सकता है या नहीं। अथवा उसे इस कार्यसे रोकना चाहिये या नहीं? मेरा तो मत है कि क्षत्रियसे भिन्न वर्णके लोगोंको भी ऐसे अवसरोंपर अवश्य शस्त्र उठाना चाहिये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਸੱਤਮ! ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਸ਼ਯ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਧਾਰ ਕੇ—ਡਾਕੂਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਆਚਰਨ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਲੁਟੇਰੇ ਵਧਣ, ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਦੇ ਰੱਖਿਆ-ਧਰਮ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਦਿੱਸੇ—ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਰ ਵਰਣ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਖ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੰਡਾਧਿਕਾਰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 37

कार्य कुर्यान्न वा कुर्यात्‌ संवार्यो वा भवेन्न वा । तस्माच्छस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुत:,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! नृपश्रेष्ठ!ी यदि डाकुओंका दल उत्तरोत्तर बढ़ रहा हो, समाजमें वर्णसंकरता फैल रही हो और क्षत्रियके प्रजापालनरूपी कार्यके लिये समस्त वर्णोके लोग कोई उपाय न हढूँढ़ पाते हों, उस अवस्थामें यदि कोई बलवान ब्राह्मण, वैश्य अथवा शाद्र धर्मकी रक्षाके निमित्त दण्ड धारण करके लुटेरोंके हाथसे प्रजाको बचा ले तो वह राजशासनका कार्य कर सकता है या नहीं। अथवा उसे इस कार्यसे रोकना चाहिये या नहीं? मेरा तो मत है कि क्षत्रियसे भिन्न वर्णके लोगोंको भी ऐसे अवसरोंपर अवश्य शस्त्र उठाना चाहिये

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ‘ਖ਼ਤ੍ਰਬੰਧੂ’ (ਖ਼ਤਰੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦਾ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਣਾ ਕਬੂਲਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਡਾਕੂ ਵਧਣ, ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਗੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਮਿਲੇ—ਤਾਂ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।

Verse 38

भीष्म उवाच अपारे यो भवेत्‌ पारमप्लवे यः प्लवो भवेत्‌ | शूद्रो वा यदि वाप्यन्य: सर्वथा मानमर्हति,भीष्मजीने कहा--बेटा! जो अपार संकटसे पार लगा दे, नौकाके अभावमें डूबते हुएको जो नाव बनकर सहारा दे, वह शूद्र हो या कोई अन्य, सर्वथा सम्मानके योग्य है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਅਪਾਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਬੇੜੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡੁੱਬਦੇ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਬੇੜੀ ਬਣ ਕੇ ਆਸਰਾ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ—ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 39

यमाश्रित्य नरा राजन वर्तयेयुर्यथासुखम्‌ । अनाथास्तप्यमानाश्व दस्युभि: परिपीडिता:,डाकुओंसे पीड़ित होकर कष्ट पाते हुए अनाथ मनुष्यगण जिसकी शरणमें जाकर सुखपूर्वक रह सकें, उसीको अपने बन्धु-वान्धवके समान मानकर बड़ी प्रसन्नताके साथ उसका आदर-सत्कार करना उनके लिये उचित है; क्योंकि कुरुनन्दन! जो निर्भय होकर बारंबार दूसरोंका संकट निवारण कर सके, वही राजोचित सम्मान पानेके योग्य है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਣ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨਾਥ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਗੇ ਵਰਗਾ ਮੰਨ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦੇਣ; ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਠ! ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਰਾਜੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 40

तमेव पूजयेयुस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम्‌ । अभीरभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्‍्मानमहति,डाकुओंसे पीड़ित होकर कष्ट पाते हुए अनाथ मनुष्यगण जिसकी शरणमें जाकर सुखपूर्वक रह सकें, उसीको अपने बन्धु-वान्धवके समान मानकर बड़ी प्रसन्नताके साथ उसका आदर-सत्कार करना उनके लिये उचित है; क्योंकि कुरुनन्दन! जो निर्भय होकर बारंबार दूसरोंका संकट निवारण कर सके, वही राजोचित सम्मान पानेके योग्य है

ਉਹ ਲੋਕ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪੂਜਣ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਰਵਯ! ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਰਾਜੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 41

कि तैयेंडनडुहो नोह्या: किं धेन्वा वाप्यदुग्धया । वन्ध्यया भार्यया को<्ं:र्थ:कोड्ड थो राज्ञाप्परक्षता,जो बोझ न ढो सकें, ऐसे बैलोंसे क्या लाभ? जो दूध न दे, ऐसी गाय किस कामकी? जो बाँझ हो, ऐसी स्त्रीसे क्या प्रयोजन है? और जो रक्षा न कर सके, ऐसे राजासे क्या लाभ है?

ਜੋ ਬੈਲ ਜੂਆ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਦੇ ਤੇ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚ ਸਕਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਦੀ? ਜੋ ਪਤਨੀ ਬਾਂਝ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ? ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?

Verse 42

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यथा हाानर्थ: षण्ढो वा पार्थ क्षेत्र यथोषरम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥ! ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਹਿਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਜਾਨ ਨਕਲ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਸ਼ਣਢ (ਨਪੁੰਸਕ) ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਰ (ਬੰਜਰ) ਖੇਤ ਵੀ।

Verse 43

एवं विप्रो5नधीयानो राजा यश्ष न रक्षिता । मेघो न वर्षते यश्न सर्वथा ते निरर्थका:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਨਿਰਰਥਕ ਹਨ।

Verse 44

कुन्तीनन्दन! जैसे काठका हाथी, चमड़ेका हिरन, हिजड़ा मनुष्य, ऊसर खेत तथा वर्षा न करनेवाला बादल--ये सब के सब व्यर्थ हैं, उसी प्रकार अपढ़ ब्राह्मण तथा रक्षा न करनेवाला राजा भी सर्वथा निरर्थक हैं ।। नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्न निवर्तयेत्‌ । स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁੰਤੀਂਨੰਦਨ! ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹਾਥੀ, ਚਮੜੇ ਦਾ ਹਿਰਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਨਪੁੰਸਕ, ਉਸਰ ਬੰਜਰ ਖੇਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵਰ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਪੜ੍ਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਰਬਥਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹਨ। ਜੋ ਨਿੱਤ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਦੁਰਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 77

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें केकयराजका उपाख्यानविषयक सतह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕੇਕਯ ਰਾਜਾ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 78

जो सदा सत्पुरुषोंकी रक्षा करे तथा दुष्टोंको दण्ड देकर दुष्कर्म करनेसे रोके, उसे ही राजा बनाना चाहिये; क्योंकि उसीके द्वारा यह सम्पूर्ण जगत्‌ सुरक्षित होता है ।। इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि अष्टसप्ततितमो< ध्याय: ।। ७८ || इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वरें अठद्वत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਦਾ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਦੁਰਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਠੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।