Shloka 44
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
कुन्तीनन्दन! जैसे काठका हाथी, चमड़ेका हिरन, हिजड़ा मनुष्य, ऊसर खेत तथा वर्षा न करनेवाला बादल--ये सब के सब व्यर्थ हैं, उसी प्रकार अपढ़ ब्राह्मण तथा रक्षा न करनेवाला राजा भी सर्वथा निरर्थक हैं ।।
kuntīnandana! yathā kāṣṭhako hastī, carmakṛto hariṇaḥ, ṣaṇḍho manuṣyaḥ, ūṣaraṃ kṣetram tathā vṛṣṭim akurvan meghaḥ—ete sarve vyarthāḥ; tathāvidha eva apāṭhito brāhmaṇaḥ arakṣitā ca rājā sarvathā nirarthakau. nityaṃ yas tu sataḥ rakṣed asataś ca nivartayet | sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁੰਤੀਂਨੰਦਨ! ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹਾਥੀ, ਚਮੜੇ ਦਾ ਹਿਰਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਮ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਨਪੁੰਸਕ, ਉਸਰ ਬੰਜਰ ਖੇਤ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵਰ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਪੜ੍ਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਰਬਥਾ ਨਿਰਰਥਕ ਹਨ। ਜੋ ਨਿੱਤ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਦੁਰਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s legitimacy is defined by function: constant protection of the righteous and active restraint of wrongdoing. Without protection, kingship becomes purposeless; likewise, without learning, a Brahmin fails in the role of preserving and teaching dharma.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of a king). Here he uses vivid analogies of ‘useless’ things to stress that social offices (Brahminhood and kingship) are meaningful only when their defining duties—learning/teaching and protection/governance—are actually performed.