Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 10
आपद्धर्मे वैश्यवृत्तिः, विक्रय-निषेधाः, तथा ब्रह्म-क्षत्र-सम्बन्धः
Emergency Livelihood, Prohibited Trade, and Brahman–Kshatra Regulation
भवते*हं ददानीदं भवानेतत् प्रयच्छतु । रुचितो वर्तते धर्मो न बलात् सम्प्रवर्तते
bhavate ’haṃ dadānīdaṃ bhavān etat prayacchatu | rucito vartate dharmo na balāt sampravartate ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੇ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A transaction becomes dharma only when it is based on mutual consent and willingness; coercion cannot produce a righteous or lawful exchange.
In Bhishma’s instruction on dharma in the Shanti Parva, he defines a fair exchange: one party offers something and the other reciprocates, but the legitimacy of the exchange depends on both parties’ voluntary agreement rather than force.