
Chapter Arc: उच्छवृत्ति-उपाख्यान में नागलोक का प्रसंग उठता है—एक यशस्विनी नागपत्नी के सामने यह प्रश्न चमकता है कि ‘कौन मनुष्य मुझे देखने की इच्छा कर सकता है?’ और दृष्टि-लालसा के पीछे छिपे अहंकार का संकेत मिलता है। → नागों की महावीर्यता, देव-ऋषियों तक उनकी पहुँच, और ‘वायुभोजी’ नागराज का उग्र स्वभाव सामने आता है। नागपत्नी आर्जव से किसी आगन्तुक/द्विज के स्वरूप पर संशय प्रकट करती है—वह देव नहीं, पर भक्तिमान और अतिरोषण है। साथ ही यह चेतावनी उभरती है कि क्रोध से बढ़कर अन्धकार में ढकेलने वाला दोष नहीं। → धर्म-विचार का निर्णायक वाक्य उभरता है—अपनी रुचि के अनुकूल कर्म भी यदि पाप-संपर्क से रहित और आत्महितकारी हो, तो नरकगामी नहीं होता। इसी के साथ क्रोध-जनित तमस् को सबसे बड़ा पतन-कारक बताकर कथा का नैतिक शिखर बनता है। → नागराज अपनी गुणसम्पन्न पत्नी के कारण अपने सौभाग्य/आत्म-प्रशंसा का उल्लेख करता है और फिर निर्णय लेता है कि वह उसी स्थान पर जाएगा जहाँ वह द्विज स्थित है—ताकि कथित वचन/कार्य पूर्ण हो और द्विज कृतार्थ होकर प्रस्थान करे। → नागराज का ‘अब मैं वहीं जाता हूँ जहाँ वह द्विज है’—यह अगले अध्याय के लिए साक्षात्कार/परिणाम का द्वार खोल देता है।
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें उज्छवृत्तिका उपाख्यानविषयक तीन सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३५९ ॥/ ऑपन-माज बछ। अकाल षष्ट्याधिकत्रिशततमो< ध्याय: पत्नीके धर्मयुक्त वचनोंसे नागराजके अभिमान एवं रोषका नाश और उनका ब्राह्मणको दर्शन देनेके लिये उद्यत होना नाग उवाच अथ ब्राह्मणरूपेण कं तं॑ समनुपश्यसि । मानुषं केवल विप्रं देवं वाथ शुचिस्मिते,नागने पूछा--पवित्र मुसकानवाली देवि! ब्राह्मणरूपमें तुमने किसका दर्शन किया है? वे ब्राह्मण कोई मनुष्य हैं या देवता?
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਕੋਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਕਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ?
Verse 2
को हि मां मानुष: शक्तो द्रष्टकामो यशस्विनि । संदर्शनरुचिर्वाक्यम ज्ञापूर्व वदिष्यति,यशस्विनि! भला, कौन मनुष्य मुझे देखनेकी इच्छा कर सकता है और यदि दर्शनकी इच्छा करे भी तो कौन इस तरह मुझे आज्ञा देकर बुला सकता है?
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ! ਕਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 3
सुरासुरगणानां च देवर्षीणां च भाविनि | ननु नागा महावीर्या: सौरसेयास्तरस्विन:,भाविनि! सुरसाके वंशज नाग महापराक्रमी और अत्यन्त वेगशाली होते हैं। वे देवताओं, असुरों और देवर्षियोंके लिये भी वन्दनीय हैं। हमलोग भी अपने सेवकको वर देनेवाले हैं। विशेषतः मनुष्योंके लिये हमारा दर्शन सुलभ नहीं है, ऐसी मेरी धारणा है
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਵਿਨੀ! ਸੌਰਸੇਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਗ ਕੀ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ? ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਵੰਦਨੀਯ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ।
Verse 4
वन्दनीयाश्व वरदा वयमप्यनुयायिन: । मनुष्याणां विशेषेण नावेक्ष्या इति मे मति:,भाविनि! सुरसाके वंशज नाग महापराक्रमी और अत्यन्त वेगशाली होते हैं। वे देवताओं, असुरों और देवर्षियोंके लिये भी वन्दनीय हैं। हमलोग भी अपने सेवकको वर देनेवाले हैं। विशेषतः मनुष्योंके लिये हमारा दर्शन सुलभ नहीं है, ऐसी मेरी धारणा है
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਵੀ ਵੰਦਨੀਯ ਹਾਂ, ਵਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈ-ਸੇਵਕ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ—ਸਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ।
Verse 5
नागभायावाच आर्जवेन विजानामि नासौ देवोडनिलाशन । एकं तस्मिन् विजानामि भक्तिमानतिरोषण,नागपत्नी बोली--अत्यन्त क्रोधी स्वभाववाले वायुभोजी नागराज! उन ब्राह्मणकी सरलतासे तो मैं यही समझती हूँ कि वे देवता नहीं हैं। मुझे उनमें एक बहुत बड़ी विशेषता यह जान पड़ी है कि वे आपके भक्त हैं
ਨਾਗਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਾਯੁਭੋਜੀ, ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਾਜ! ਉਸ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੈਂ ਵੇਖੀ ਹੈ—ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਭਗਤ ਹੈ।
Verse 6
स हि कार्यान्तराकाड्क्षी जलेप्सु: स््तोकको यथा । वर्ष वर्षप्रिय: पक्षी दर्शन॑ं तव काड्क्षति,जैसे वर्षकि जलका प्रेमी प्यासा पपीहा पक्षी पानीके लिये वर्षाकी बाट जोहता रहता है, उसी प्रकार वे ब्राह्मण किसी दूसरे कार्यको सिद्ध करनेकी इच्छासे आपका दर्शन चाहते हैं
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਜਲ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਪਪੀਹਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਲਈ ਮੀਂਹ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
हित्वा त्वद्दर्शनं किंचिद् विघ्न॑ न प्रतिपालयेत् । तुल्योडप्यभिजने जातो न कश्रित् पर्युपासते,वे आपका दर्शन छोड़कर दूसरी किसी वस्तुको विघ्न समझते हैं; अतः वह विष्न उन्हें नहीं प्राप्त होना चाहिये। उत्तम कुलमें उत्पन्न हुआ आपके समान कोई सदगृहस्थ अतिथिकी उपेक्षा करके घरमें नहीं बैठता है
ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ‘ਵਿਘਨ’ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਘਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਨ ਸਦਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਿਮਾਨ-ਸਤਕਾਰ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 8
तद्रोषं सहजं त्यक्त्वा त्वमेनं द्रष्टमर्हसि । आशाच्छेदेन तस्याद्य नात्मानं दग्धुमहसि,अतः आप अपने सहज रोषको त्यागकर इन ब्राह्मणदेवताका दर्शन कीजिये। आज इनकी आशा भंग करके अपने-आपको भस्म न कीजिये
ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਪੂਜਨੀਯ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਅੱਜ ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੋ।
Verse 9
आशगया हाभिपन्नानामकृत्वाश्रुप्रमार्जनम् । राजा वा राजपुत्रो वा भ्रूणहत्यैव युज्यते,जो आशा लगाकर अपनी शरणमें आये हों, उनके आँसू जो नहीं पोंछता है, वह राजा हो या राजकुमार, उसे भ्रूणहत्याका पाप लगता है
ਜੋ ਲੋਕ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਜੋ ਨਹੀਂ ਪੋਂਛਦਾ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ—ਉਸ ਨੂੰ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 10
मौने ज्ञानफलावाप्तिदनिन च यशो महत् | वाम्मित्वं सत्यवाक्येन परत्र च महीयते
ਮੌਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਵਾਕਪਟੁਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਦਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
मौन रहनेसे ज्ञानरूपी फलकी प्राप्ति होती है, दान देनेसे महान् यशकी वृद्धि होती है। सत्य बोलनेसे वाणीकी पटुता और परलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है ।। भूप्रदानेन च गति लभत्याश्रमसम्मिताम् । न्याय्यस्यार्थस्य सम्प्राप्तिं कृत्वा फलमुपाश्चुते,भूदान करनेसे मनुष्य आश्रम-धर्मके पालनके समान उत्तम गति पाता है। न्यायपूर्वक धनका उपार्जन करके पुरुष श्रेष्ठ फलका भागी होता है
ਮੌਨ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਟੁਤਾ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਰਗੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਨ ਕਮਾ ਕੇ ਪੁਰਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अभिप्रेतामसंश्शलिष्टां कृत्वा चात्महितां क्रियाम् । न याति निरयं कश्चिदिति धर्मविदो विदु:,अपनी रुचिके अनुकूल कर्म भी यदि पापके सम्पर्कसे रहित और अपने लिये हितकर हो तो उसे करके कोई भी नरकमें नहीं पड़ता है। ऐसा धर्मज्ञ पुरुष जानते हैं
ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਵੇ ਵੀ, ਪਰ ਪਾਪ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ—ਇਹ ਧਰਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ।
Verse 13
नाग उवाच अभिमानैर्न मानो मे जातिदोषेण वै महान् । रोष: संकल्पज: साध्वि दग्धो वागग्निना त्वया,नागने कहा--साध्वि! मुझमें अहंकारके कारण अभिमान नहीं है; अपितु जाति- दोषके कारण महान् रोष भरा हुआ है। मेरे उस संकल्पजनित रोषको अब तुमने अपनी वाणीरूप अग्निसे जलाकर भस्म कर दिया
ਨਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧਵੀ! ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਅਭਿਮਾਨ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜਾਤੀ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਰੋਸ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸੰਕਲਪ-ਜਨਿਤ ਰੋਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ-ਰੂਪੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 14
न च रोषादहं साध्वि पश्येयमधिकं तम: । तस्य वक्तव्यतां यान्ति विशेषेण भुजड़रमा:,पतिव्रते! मैं रोषसे बढ़कर मोहमें डालनेवाला दूसरा कोई दोष नहीं देखता और क्रोधके लिये सर्प ही अधिक बदनाम हैं
ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ! ਰੋਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੋਹ-ਅੰਧਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 15
रोषस्य हि वशं गत्वा दशग्रीव: प्रतापवान् | तथा शक्रप्रतिस्पर्धी हतो रामेण संयुगे,इन्द्रसे भी टक्कर लेनेवाला प्रतापी दशानन रावण रोषके ही अधीन होकर युद्धमें श्रीरामचन्द्रजीके हाथसे मारा गया
ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਵੀ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 16
अन्त:पुरगतं वत्सं श्रुत्वा रामेण निर्ह्वतम् । धर्षणारोषसंविग्ना: कार्तवीर्यसुता हता:,'होमधेनुके बछड़ेका अपहरण करके उसे राजाके अन्तःपुरमें रख दिया गया है” ऐसा सुनकर परशुरामजीने तिरस्कारजनक रोषसे भरे हुए कार्तवीर्य-पुत्रोंकी मार डाला
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 17
जामदग्न्येन रामेण सहस्ननयनोपम: । संयुगे निहतो रोषात् कार्तवीर्यो महाबल:,महाबली राजा कार्तवीर्य अर्जुन इन्द्रके समान पराक्रमी था; परंतु रोषके ही कारण जमदग्निनन्दन परशुरामके द्वारा युद्धमें मारा गया
ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰਤਵੀਰਯ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਮਦਗਨ੍ਯ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 18
तदेष तपसां शत्रु: श्रेयसां विनिपातक: । निगृहीतो मया रोष: श्र॒ुत्वैवं वचनं॑ तव,इसलिये आज तुम्हारी बात सुनकर ही तपस्याके शत्रु और कल्याणमार्गसे भ्रष्ट करनेवाले इस क्रोधको मैंने काबूमें कर लिया है
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਰੋਕ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 19
आत्मानं च विशेषेण प्रशंसाम्यनपायिनी । यस्य मे त्वं विशालाक्षि भार्या गुणसमन्विता,विशाललोचने! मैं अपनी एवं अपने सौभाग्यकी विशेषरूपसे प्रशंसा करता हूँ, जिसे तुम-जैसी सदगुणवती तथा कभी विलग न होनेवाली पत्नी प्राप्त हुई है
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਟੱਲ ਸੁਭਾਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਗੁਣਵਤੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਵਿਛੁੜਨ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।
Verse 20
एष तत्रैव गच्छामि यत्र तिष्ठत्यसौ द्विज: । सर्वथा चोक्तवान् वाक््यं स कृतार्थ: प्रयास्यति,यह लो, अब मैं वहीं जाता हूँ, जहाँ वे ब्राह्मण देवता विराजमान हैं। वे जो कहेंगे वही करूँगा। वे सर्वथा कृतार्थ होकर यहाँसे जायँगे
ਲੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਦੇਵ) ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪੂਰਨ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ।
Verse 360
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने षष्ट्यधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें उज्छवृत्तिका उपाख्यानविषयक तीन सौ साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।