Adhyaya 334
नारायणीयमाख्यानम् (Nārāyaṇīyam Ākhyānam) — Nārada’s Return and Hymnic Consolidation
Upa-parva: Nārāyaṇīya (Nārāyaṇīyam Ākhyānam) — Śānti-parva theological-ascetic episode
Vaiśaṃpāyana reports that Nārada, having heard the teaching spoken by Nara-Nārāyaṇa, becomes intensely devoted and adopts an inwardly single-pointed stance (ekāntitva). After residing for a thousand years at the Nara-Nārāyaṇa āśrama—hearing the divine narrative and beholding Hari—he returns to Himavān where his own hermitage lies. The chapter reiterates the renowned austerities of the twin sages Nara and Nārāyaṇa, then pivots to an evaluative admonition: hostility toward the imperishable Viṣṇu is portrayed as self-destructive in moral and eschatological terms, since Viṣṇu is described as the very Self (ātman) of beings and thus not a legitimate object of animosity. The transmission chain is clarified: the greatness of the Supreme Self was taught by the lineage’s guru (the sage, son of Gandhavatī), heard by Vaiśaṃpāyana, and conveyed onward. A decisive theological identification follows—Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa is to be recognized as Nārāyaṇa, thereby grounding the Mahābhārata’s authorship and dharma-instruction in divine authority. The chapter then links the discourse to ritual closure (the king proceeds with acts to complete the sacrifice) and concludes with a compact hymn praising Hari/Nārāyaṇa as supreme teacher, cosmic witness, refuge of ekāntins, giver of fearlessness and final course (gati), transcendent to the guṇas, and known through disciplined insight by Sāṃkhya-Yoga practitioners.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को शुकदेव के परमपद-प्राप्ति का वृत्तान्त सुनाते हैं—कैसे व्यास का पुत्र देह-धर्म से परे होकर ब्रह्म में प्रतिष्ठित हुआ। → शुकदेव क्रमशः तम के आठ भेद और रज के पाँच भेद का परित्याग कर सत्त्व को भी त्यागते हैं; यह ‘गुणातीत’ यात्रा व्यास के भीतर पुत्र-वियोग का तीव्र शोक जगाती है, क्योंकि पुत्र अब किसी लौकिक बन्धन में लौटने वाला नहीं। → शुकदेव नित्य, निर्गुण, लिंग-रहित ब्रह्मपद में ‘धूमरहित अग्नि’ की भाँति तेजस्वी होकर स्थिर हो जाते हैं—यही उनकी परमगति का निर्णायक क्षण है। → व्यास पुत्र-शोक से व्याकुल होकर पर्वत-शिखर पर बैठते हैं; तब महादेव का आश्वासन मिलता है कि शुक ने वह गति पाई है जो अजितेन्द्रिय जनों और देवताओं के लिए भी दुर्लभ है—अतः शोक का आधार नहीं। भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि तुमने जो पूछा था, शुक की जन्म-कथा और गति विस्तार से कह दी।
Shlokas
Verse 1
अत-४-णका+ त्रयस्त्रिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: शुकदेवजीकी परमपद-प्राप्ति तथा पुत्र-शोकसे व्याकुल व्यासजीको महादेवजीका आश्वासन देना भीष्म उवाच इत्येवमुक्त्वा वचन ब्रह्मूर्षि: सुमहातपा: । प्रातिष्ठत शुकः सिद्धि हित्वा दोषांश्नतुर्विधान्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!र[ यह वचन कहकर महातपस्वी शुकदेवजी सिद्धि पानेके उद्देश्यस्से आगे बढ़ गये। बुद्धिमान् शुकने चार प्रकारके दोषोंका, आठ प्रकारके तमोगुणका तथा पाँच प्रकारके रजोगुणका परित्याग करके सत्त्वगुणको भी त्याग दिया-; यह एक अद्भुत-सी बात हुई
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ (ਵਿਆਸ) ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਸ਼ੁਕ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 2
तमो हााष्टविधं हित्वा जहौ पञ्चविध॑ रज: । ततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!र[ यह वचन कहकर महातपस्वी शुकदेवजी सिद्धि पानेके उद्देश्यस्से आगे बढ़ गये। बुद्धिमान् शुकने चार प्रकारके दोषोंका, आठ प्रकारके तमोगुणका तथा पाँच प्रकारके रजोगुणका परित्याग करके सत्त्वगुणको भी त्याग दिया-; यह एक अद्भुत-सी बात हुई
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਨੇ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਤਮਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ, ਫਿਰ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਰਜਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ।
Verse 3
ततस्तस्मिन् पदे नित्ये निर्गुणे लिड्भवर्जिते । ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत् स विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्,तत्पश्चात् वे नित्य निर्गुण एवं लिंगरहित ब्रह्मपदमें स्थित हो गये। उस समय उनका तेज धूमहीन अग्निकी भाँति देदीप्यमान हो रहा था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਨਿੱਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਪਦ ਵਿੱਚ—ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 4
उल्कापाता दिशां दाहो भूमिकम्पस्तथैव च । प्रादुर्भूत: क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवा भवत्,उसी क्षण उल्काएँ टूटकर गिरने लगीं। दिशाओंमें दाह होने लगा और धरती डोलने लगी। यह सब आश्वर्यकी-सी घटना घटित हुई
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸੇ ਪਲ ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੀਆਂ ਦਿੱਸੀਆਂ; ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਾਏਕ ਉੱਭਰ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਲੱਛਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ।
Verse 5
ट्रुमा: शाखाश्न मुमुचु: शिखराणि च पर्वता: । निर्घातशब्दैश्व गिरिहिमवान् दीर्यतीव ह,वृक्षोंने अपनी शाखाएँ अपने-आप तोड़कर गिरा दीं। पर्वतोंने अपने शिखर भंग कर दिये। वज्रपातके शब्दोंसे गिरिराज हिमालय विदीर्ण-सा होता जान पड़ता था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਝਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋੜ ਸੁੱਟੀਆਂ। ਗੱਜਦੀਆਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਹਿਮਾਲਿਆ—ਭੀ ਜਿਵੇਂ ਚਿਰਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।
Verse 6
न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावक: । हृदाश्न सरितश्वैव चुक्षुभु:ः सागरास्तथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚਮਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਅੱਗ ਭੜਕੀ। ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਭ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ ਉੱਭਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 7
सूर्यकी प्रभा फीकी पड़ गयी। आग प्रज्वलित नहीं होती थी। सरोवर, सरिता और समुद्र सभी क्षुब्ध हो उठे ।। ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च । ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवह: शुचि:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇੰਦਰ ਨੇ ਰਸਭਰਿਆ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਵਰਸਾਇਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਾ ਵੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 8
इन्द्रने सरस और सुगन्धित जलकी वर्षा की तथा दिव्य गन्ध फैलाती हुई परम पवित्र वायु चलने लगी ।। स शद्ले प्रथमे दिव्ये हिमवन्मेरुसम्भवे । संश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे,भरतनन्दन! आगे बढ़नेपर श्रीशुकदेवजीने पर्वतके दो दिव्य एवं सुन्दर शिखर देखे, जो एक-दूसरेसे सटे हुए थे। उनमेंसे एक हिमालयका शिखर था और दूसरा मेरुपर्वतका। हिमालयका शिखर रजतमय होनेके कारण श्वेत दिखायी देता था और सुमेरुका स्वर्णमय शंंग पीले रंगका था। इन दोनोंकी लंबाई-चौड़ाई और ऊँचाई सौ-सौ योजनकी थी। उत्तरदिशाकी ओर जाते समय ये दोनों सुरम्य शिखर शुकदेवजीकी दृष्टिमें पड़े
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ—ਇੱਕ ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ, ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ; ਦੂਜੀ ਮੇਰੂ ਦੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਪੀਲੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ।
Verse 9
शतयोजनवित्तारे तिर्यगूर्ध्व च भारत । उदीचीं दिशमास्थाय रुचिरे संददर्श ह,भरतनन्दन! आगे बढ़नेपर श्रीशुकदेवजीने पर्वतके दो दिव्य एवं सुन्दर शिखर देखे, जो एक-दूसरेसे सटे हुए थे। उनमेंसे एक हिमालयका शिखर था और दूसरा मेरुपर्वतका। हिमालयका शिखर रजतमय होनेके कारण श्वेत दिखायी देता था और सुमेरुका स्वर्णमय शंंग पीले रंगका था। इन दोनोंकी लंबाई-चौड़ाई और ऊँचाई सौ-सौ योजनकी थी। उत्तरदिशाकी ओर जाते समय ये दोनों सुरम्य शिखर शुकदेवजीकी दृष्टिमें पड़े
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਮਨੋਹਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੋਟੀਆਂ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚ, ਆੜੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।
Verse 10
सो<5विशड्केन मनसा तदैवाभ्यपतच्छुक: । ततः पर्वतशड्ले द्वे सहसैव द्विधाकृते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਝਪਟਿਆ। ਫਿਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਚਟਾਨਾਂ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈਆਂ।
Verse 11
ततः पर्वतशृद्भाभ्यां सहसैव विनि:सृत:
ਫਿਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਕਦਮ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 12
न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तम: । तत्पश्चात् उन पर्वतशिखरोंसे वे सहसा आगे निकल गये। वह श्रेष्ठ पर्वत उनकी गतिको रोक न सका ।। ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम्
ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਨਾ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਰਬਤ-ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਲੰਘ ਕੇ ਮਹਾ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ—ਐਸਾ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਪਰਬਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 13
दृष्टवा शुकमततिक्रान्तं पर्वत च द्विधाकृतम्
ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਸਭ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੰਘਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 14
स पूज्यमानो देवैश्व गन्धर्वैक्रेषिभिस्तथा,आसीत् किल महाराज शुकाभिपतने तदा । महाराज! देवता, गन्धर्व, ऋषि, यक्ष, राक्षस और विद्याधरोंने उनका पूजन किया। वहाँसे शुकदेवजीके ऊपर उठते समय उनके चढ़ाये हुए दिव्य पुष्पोंकी वर्षसे वहाँ सब ओरका सारा आकाश छा गया
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਗਣ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਦਰ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਢੱਕ ਗਿਆ।
Verse 15
यक्षराक्षससंघैश्व विद्याधरगणैस्तथा । दिव्यै: पुष्पै: समाकीर्णमन्तरिक्षं समनन््तत:
ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ—ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 16
ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन्
ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 17
तस्यां क्रीडन्त्यभिरतास्ते चैवाप्सरसां गणा:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਹ ਗਣ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 18
शून्याकारं निराकारा: शुकं दृष्टवा विवासस: । उसमें बहुत-सी अप्सराएँ स्नान एवं जलक्रीड़ा कर रही थीं। यद्यपि वे नंगी थीं, तो भी शुकदेवजीको शून्याकार (बाह्ज्ञानसे रहित एवं आत्मनिष्ठ) देख अपने शरीरको ढकने या छिपानेके लिये उद्यत नहीं हुईं ।। त॑ प्रक्रामन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਜਿਹਾ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੰਗੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਦੇਹ ਢੱਕਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਲੁਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਸਨੇਹ-ਭਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਦ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ…
Verse 19
शुकस्तु मारुतादुर्ध्व गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ (ਆਕਾਸ਼) ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 20
दर्शयित्वा प्रभावं स्वं॑ ब्रह्मभूतो5$भवत् तदा । उधर शुकदेव वायुसे आकाशगामिनी ऊर्ध्वगतिका आश्रय ले अपना प्रभाव दिखाकर तत्काल ब्रह्मीभूत हो गये ।। महायोगगतिं त्वन्यां व्यासोत्थाय महातपा:,महातपस्वी व्यासजी दूसरी महायोगसम्बन्धिनी गतिका अवलम्बन करके ऊपरको उठे और पलक मारते-मारते उस स्थानपर जा पहुँचे, जहाँसे उन पर्वत-शिखरोंको दो भागोंमें विदीर्ण करके शुकदेवजी आगे बढ़े थे। वह स्थान शुकाभिपतनके नामसे प्रसिद्ध हो गया था। उन्होंने उस स्थानको देखा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭੂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਦੂਜੀ ਪਰਮ ਮਹਾਯੋਗ-ਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿਥੋਂ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ‘ਸ਼ੁਕਾਭਿਪਤਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 21
निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ । स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम्,महातपस्वी व्यासजी दूसरी महायोगसम्बन्धिनी गतिका अवलम्बन करके ऊपरको उठे और पलक मारते-मारते उस स्थानपर जा पहुँचे, जहाँसे उन पर्वत-शिखरोंको दो भागोंमें विदीर्ण करके शुकदेवजी आगे बढ़े थे। वह स्थान शुकाभिपतनके नामसे प्रसिद्ध हो गया था। उन्होंने उस स्थानको देखा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਜਿਤਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ‘ਸ਼ੁਕਾਭਿਪਤਨ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 22
शशंसुर्ऋ्रषयस्तत्र कर्म पुत्रस्य तत् तदा | ततः शुकेति दीर्घेण शब्देनाक्रन्दितस्तदा,वहाँ रहनेवाले ऋषियोंने आकर व्यासजीसे उनके पुत्रका वह अलौकिक कर्म कह सुनाया। तब व्यासजीने शुकदेवका नाम लेकर बड़े जोरसे रोदन किया
ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਕਰਤਬ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾ-ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਜੀ ‘ਸ਼ੁਕ! ਸ਼ੁਕ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 23
स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रील्लॉकाननुनाद्य वै । शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुख:
ਤਦ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਚੀ ਪੁਕਾਰ ਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 24
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येव समीरयन्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅੱਖਰੀ ਨਾਦ ‘ਭੋ’ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਹ ਗੂੰਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
Verse 25
प्रत्याहरज्जगत् सर्वमुच्चै: स्थावरजड्भमम् | उसीके साथ-साथ सम्पूर्ण चराचर जगत्ने उच्च स्वरसे “भो:' इस एकाक्षर शब्दका उच्चारण करते हुए उत्तर दिया ।। ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान् पृथक्
ਉਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ‘ਭੋਃ’—ਇਸ ਇਕ ਅੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਪਲ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 26
गिरिगह्नरपृषछ्ेषु व्याहरन्ति शुकं प्रति । तभीसे आजतक पर्वतोंके शिखरपर अथवा गुफाओंके आस-पास जब-जब आवाज दी जाती है, तब-तब वहाँके चराचर निवासी प्रतिध्वनिके रूपमें उसका उत्तर देते हैं, जैसा कि उन्होंने शुकदेवजीके लिये किया था ।। अन्तर्हितः प्रभावं॑ तु दर्शयित्वा शुकस्तदा
ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਅਚਲ-ਚਲ ਵਸਨੀਕ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਵਾਂਗ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾ ਕੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 27
महिमान तु त॑ दृष्टवा पुत्रस्यामिततेजस:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੈਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿਰਦਾ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तो5प्सरसां गणा:
ਫਿਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਖ ਅਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼।
Verse 29
आसाद्य तमृषिं सर्वा: सम्भ्रान्ता गतचेतस: । जले निलिल्यिरे काश्रनित् काश्रनिद् गुल्मान् प्रपेदिरे
ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਘਬਰਾ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ। ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਲੁਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਗਈਆਂ।
Verse 30
उस समय मन्दाकिनीके तटपर क्रीड़ा करती हुई समस्त अप्सराएँ महर्षि व्यासको अपने निकट पाकर बड़ी घबराहटमें पड़ गयीं, अचेत-सी हो गयीं। कोई जलमें छिप गयीं और कोई लताओंकी झुरमुटमें ।। वसनान्याददु: काश्ित् त॑ं दृष्टवा मुनिसत्तमम् | तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनि: पुत्रस्य वै तदा,कुछ अप्सराओंने मुनिश्रेष्ठ व्यासको देखकर अपने वस्त्र पहन लिये। उस समय अपने पुत्रकी मुक्तता जानकर मुनि बड़े प्रसन्न हुए और अपनी आसक्तिका विचार करके वे बहुत लज्जित भी हुए
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਭ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼-ਸੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ, ਕੋਈ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਰਕ ਗਈ। ਕੁਝ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਝੱਟ ਪੱਟ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਲਏ। ਤਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਵੀ ਘਿਰ ਗਿਆ।
Verse 31
सक्ततामात्मनश्रैव प्रीतो5भूद् ब्रीडितश्न॒ ह,कुछ अप्सराओंने मुनिश्रेष्ठ व्यासको देखकर अपने वस्त्र पहन लिये। उस समय अपने पुत्रकी मुक्तता जानकर मुनि बड़े प्रसन्न हुए और अपनी आसक्तिका विचार करके वे बहुत लज्जित भी हुए
ਆਪਣੀ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਮੁਨੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੱਜਿਤ ਵੀ। ਕੁਝ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਲਏ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਆਸਕਤੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਮ ਵੀ ਆਈ।
Verse 32
त॑ देवगन्धर्ववृतों महर्षिगणपूजित: । पिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकर:,इसी समय देवताओं और गन्धर्वोंसे घिरे हुए तथा महर्षियोंसे पृूजित पिनाकधारी भगवान् शंकर वहाँ आ पहुँचे और पुत्र-शोकसे संतप्त वेदव्यासजीको सान्त्वना देते हुए कहने लगे--
ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਆਸਵਾਸਨ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 33
तमुवाच महादेव: सान्त्वपूर्वमिदं वच: । पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा,इसी समय देवताओं और गन्धर्वोंसे घिरे हुए तथा महर्षियोंसे पृूजित पिनाकधारी भगवान् शंकर वहाँ आ पहुँचे और पुत्र-शोकसे संतप्त वेदव्यासजीको सान्त्वना देते हुए कहने लगे--
ਤਦੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੰਤਪਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 34
अनग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव ह । वीर्येण सदृशः पुत्र: पुरा मत्तस्त्वया वृत:,“ब्रह्मन! तुमने पहले अग्नि, भूमि, जल, वायु और आकाशके समान शक्तिशाली पुत्र होनेका मुझसे वरदान माँगा था; अतः तुम्हें तुम्हारी तपस्याके प्रभाव तथा मेरी कृपासे पालित वैसा ही पुत्र प्राप्त हुआ। वह ब्रह्मतेजसे सम्पन्न और परम पवित्र था
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ।
Verse 35
स तथालक्षणो जातस्तपसा तव सम्भृत: । मम चैव प्रसादेन ब्रह्मतेजोमय: शुचि:,“ब्रह्मन! तुमने पहले अग्नि, भूमि, जल, वायु और आकाशके समान शक्तिशाली पुत्र होनेका मुझसे वरदान माँगा था; अतः तुम्हें तुम्हारी तपस्याके प्रभाव तथा मेरी कृपासे पालित वैसा ही पुत्र प्राप्त हुआ। वह ब्रह्मतेजसे सम्पन्न और परम पवित्र था
ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ।
Verse 36
स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रपामजितेन्द्रियै: । देवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि,“ब्रह्म! इस समय उसने ऐसी उत्तम गति प्राप्त की है, जो अजितेन्द्रिय पुरुषों तथा देवताओंके लिये भी दुर्लभ है, फिर भी तुम उसके लिये क्यों शोक कर रहे हो?
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ—ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 37
यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावत् स्थास्यन्ति सागरा: । तावत् तवाक्षया कीर्ति: सपुत्रस्य भविष्यति
ਜਦ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰੀ—ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵੀ—ਅਖੰਡ ਕੀਰਤੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ।
Verse 38
“जबतक इस संसारमें पर्वतोंकी सत्ता रहेगी और जबतक समुद्रोंकी स्थिति बनी रहेगी, तबतक तुम्हारी और तुम्हारे पुत्रकी अक्षय कीर्ति इस संसारमें छायी रहेगी ।। छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोडनपगां सदा । द्रक्ष्यसे त्वं च लोके5स्मिन् मत्प्रसादान्महामुने
ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਛਾਈ ਰਹੇਗੀ। ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗੀ ਉਸ ਛਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹੇਂਗਾ—ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸੇਗੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 39
“महामुने! तुम मेरे प्रसादसे इस जगत्में सदा अपने पुत्रसदृश छायाका दर्शन करते रहोगे। वह सब ओर दिखायी देगी, कभी तुम्हारी आँखोंसे ओझल न होगी” ।। सो5नुनीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत । छायां पश्यन् समावृत्त: स मुनि: परया मुदा,भरतनन्दन! साक्षात् भगवान् शंकरके इस प्रकार आश्वासन देनेपर सर्वत्र अपने पुत्रकी छाया देखते हुए मुनिवर व्यास बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने आश्रमपर लौट आये
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗੀ ਉਸ ਛਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਹੇਂਗਾ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਸੇਗੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਮুনি ਉਸ ਛਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਆਸ ਹਰ ਥਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਹਿਰੀ ਤਸੱਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਆਇਆ।
Verse 40
इति जन्म गतिश्वैव शुकस्य भरतर्षभ । विस्तरेण समाख्याता यन्मां त्वं परिपृच्छसि,भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! तुम मुझसे जिसके विषयमें पूछ रहे थे, वह शुकदेवजीके जन्म और परमपद-प्राप्तिकी कथा मैंने तुम्हें विस्तारसे सुनायी है
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ (ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ)—ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 41
एतदाचरष्ट मे राजन् देवर्षिनारद: पुरा । व्यासश्वैव महायोगी संजल्पेषु पदे पदे,राजन! सबसे पहले देवर्षि नारदजीने यह वृत्तान्त मुझे बताया था। महायोगी व्यासजी भी बातचीतके प्रसंगमें पद-पदपर इस प्रसंगको दुहराया करते हैं
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਵਿਆਸ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 42
इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मोपसंहितम् । धारयेद् यः शमपर: स गच्छेत् परमां गतिम्,जो पुरुष मोक्षधर्मसे युक्त इस परम पवित्र इतिहासको सुनकर या पढ़कर अपने हृदयमें धारण करेगा, वह शान्तिपरायण हो परमगति (मोक्ष) को प्राप्त होगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੋਖ਼ਸ਼-ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 103
अदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवा भवत् । उन्हें देखकर वे पूर्ववत् निःशंक मनसे उनके ऊपर चढ़ गये। फिर तो वे दोनों पर्ववशिखर सहसा दो भागोंमें बँट गये और बीचसे फटे हुए-से दिखायी देने लगे। महाराज! यह एक अद्भुत-सी बात हुई
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਨਿਃਸ਼ੰਕ ਮਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਫੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਸੀ।
Verse 126
गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिन: । यह देख सम्पूर्ण देवताओं, गन्धर्वों, ऋषियों तथा जो उस पर्वतपर रहनेवाले दूसरे लोग थे, उन सबने बड़े जोरसे हर्षनाद किया। उनकी हर्षध्वनि आकाशमें चारों ओर गूँज उठी
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹರ್ಷਨਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।
Verse 133
साधु साध्विति तत्रासीन्नाद: सर्वत्र भारत | भारत! शुकदेवजीको पर्वत लाँधकर आगे बढ़ते और उस पर्वतको दो टुकड़ोंमें विदीर्ण होते देख वहाँ सब ओर '“साधु-साधु” शब्द सुनायी पड़ने लगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ‘ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉਠੀ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਛਾ ਗਈ।
Verse 153
आसीत् किल महाराज शुकाभिपतने तदा । महाराज! देवता, गन्धर्व, ऋषि, यक्ष, राक्षस और विद्याधरोंने उनका पूजन किया। वहाँसे शुकदेवजीके ऊपर उठते समय उनके चढ़ाये हुए दिव्य पुष्पोंकी वर्षसे वहाँ सब ओरका सारा आकाश छा गया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ ਪ੍ਰस्थान ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਉੱਥੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਨੋ ਢੱਕ ਗਿਆ।
Verse 183
उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोडनुससार ह । उन्हें इस प्रकार सिद्धिके लिये उत्क्रण करते जान उनके पिता वेदव्यासजी भी स्नेहवश उत्तम गतिका आश्रय ले उनके पीछे-पीछे जाने लगे
ਸਰਵੋਤਮ ਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਊਰਧ੍ਵਗਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਜੀ ਵੀ ਉਸੀ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।
Verse 236
प्रत्यभाषत धर्मात्मा भो शब्देनानुनादयन् । जब पिताने उच्च स्वरसे तीनों लोकोंको गुँजाते हुए पुकारा, तब सर्वव्यापी, सर्वात्मा एवं सर्वतोमुख होकर धर्मात्मा शुकने “भो:” शब्दसे सम्पूर्ण जगतको प्रतिध्वनित करते हुए पिताको उत्तर दिया
ਜਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦੇਵੇ, ਪੁਕਾਰਿਆ, ਤਦ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕੇਵਲ “ਭੋः” ਦੇ ਇਕੋ ਸੰਬੋਧਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 266
गुणान् संत्यज्य शब्दादीन् पदमभ्यगमत् परम् | इस प्रकार अपना प्रभाव दिखलाकर शुकदेवजी अन्तर्धान हो गये और शब्द आदि गुणोंका परित्याग करके परमपदको प्राप्त हुए
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 332
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवजीका ऊर्ध्वगमनविषयक तीन सौ बत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਊਰਧ੍ਵਗਮਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 333
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकोत्पतनसमाप्तिरनाम त्रयस्त्रिंशदधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ “ਸ਼ੁਕੋਤਪਤਨ-ਸਮਾਪਤੀ” ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Verse 1636
शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम् | राजन! धर्मात्मा शुकने ऊर्ध्वलोकमें जाते समय खिले हुए वृक्षों और वनोंसे सुशोभित रमणीय मन्दाकिनी (आकाशगंगा) का दर्शन किया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵਨ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਮਣੀਯ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2736
निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन् । अपने अमिततेजस्वी पुत्रकी यह महिमा देखकर व्यासजी उसीका चिन्तन करते हुए उस पर्वतके शिखरपर बैठ गये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਪਣੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਮੁਨੀ ਉਸੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter warns against cultivating hostility toward the imperishable Viṣṇu/Nārāyaṇa, framing such antagonism as ethically disorienting because Viṣṇu is presented as the ātman (Self) underlying all beings.
A synthesis of devotion and metaphysics: single-minded devotion is aligned with the insight that the divine is the inner Self and cosmic witness, approachable through disciplined understanding as emphasized in Sāṃkhya-Yoga idioms.
Yes. By instructing the audience to recognize Vyāsa (Kṛṣṇa Dvaipāyana) as Nārāyaṇa, the chapter supplies an explicit authorization frame for the epic’s dharma discourse and its theological orientation.