Adhyaya 287
Adhyāya 287 — Janaka’s Inquiry on Śreyas, Abhayadāna, and Asaṅga (Non-attachment)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Parāśara–Janaka Dialogue (excerpted discourse)
Bhīṣma recounts that Janaka of Mithilā again questions the sage Parāśara about (i) the highest good (śreyas), (ii) the trajectory/destination (gati), (iii) which performed acts do not perish, and (iv) the state from which one does not return. Parāśara answers by prioritizing asaṅga (non-attachment) as the root of śreyas and identifying jñāna as the supreme movement toward liberation. He asserts the durability of practiced tapas and emphasizes that cutting the ‘cord’ of adharma and cultivating dharma leads to success. A distinctive ethical claim is advanced: abhayadāna (granting fearlessness to all beings) exceeds even immense material charity. The chapter contrasts the wise person who remains inwardly unentangled even amid sense-objects with the unwise who clings even in poor conditions; adharma does not adhere to the discerning, but clings to the undiscerning. Karma is presented as inescapably returning to the agent in due time; the mind’s attachment drags embodied life, while disciplined mind supports yoga and clarity. A sequence of analogies (lotus leaf and water, boat in the ocean, rivers to sea, blind person navigating by practice) illustrates moral psychology, impermanence, and the urgency of dharma since death does not wait. The discourse also relativizes familial and social claims, insisting that each being consumes its own karma-fruit. The chapter closes with Bhīṣma noting Janaka’s satisfaction upon hearing the truthful instruction.
Chapter Arc: युधिष्ठिर की जिज्ञासा—जो तत्त्व को नहीं जानता, शास्त्रों में उलझकर सदा संशय में रहता है; ऐसे मनुष्य के लिए ‘श्रेय’ का मार्ग क्या है? → भीष्म ‘कूटस्थ श्रेय’ का संकेत देते हैं—गुरुपूजा, वृद्ध-सेवा और शास्त्र-श्रवण; फिर उदाहरण के रूप में देवर्षि नारद और महर्षि गालव का पुरातन संवाद उठता है, जहाँ शास्त्र-गर्वी पण्डित अपने-अपने मत में तृप्त होकर भी वास्तविक कल्याण नहीं पा रहे। → नारद का तीखा निदान—मूढ़ और अवलिप्त जनों की असार वाणी उनके भीतर के दूषित अन्तःकरण को ही प्रकट करती है; शास्त्र का उद्देश्य ‘विवाद-विजय’ नहीं, अहंकार-क्षय और आश्रम-धर्म के वास्तविक अभिप्राय की प्राप्ति है। → श्रेय का व्यावहारिक सूत्र—जहाँ लोग मात्सर्य और शंका से रहित होकर धर्माचरण करते हों, पुण्यशील साधुओं के बीच निवास करो; प्राणिहित वृत्ति से जीवन चलाओ, तब तप के द्वारा यहाँ ही स्पष्ट कल्याण प्रकट होता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज (_) डे सप्ताशीरत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: नारदजीका गालव मुनिको श्रेयका उपदेश युधिछिर उवाच अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मन: | अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਉੱਦਮ/ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯ (ਸੱਚਾ ਭਲਾ) ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच गुरुपूजा च सतत वृद्धानां पर्युपासनम् । श्रवण चैव शास्त्राणां कूटस्थं श्रेय उच्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ-ਸਤਿਕਾਰ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੇ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਚੂਕ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गालवस्य च संवादं देवर्षेनरिदस्थ च,इस विषयमें भी जानकार मनुष्य देवर्षि नारद और महर्षि गालवके संवादरूप प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 4
स्वाश्रमं समनुप्राप्तं नारदं देववर्चसम् । वीतमोहक्लमं विप्र॑ ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रिय: । श्रेयस्कामो यतात्मानं नारदं गालवोडब्रवीत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਗਾਲਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਮੋਹ ਅਤੇ ਕਲਾਂਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਤਦ ਗਾਲਵ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 5
यै: कश्चित् सम्मतो लोके गुणैश्न पुरुषो मुने । भवत्यनपगान् सर्वास्तान् गुणान् लक्षयामहे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮੁਨੀ! ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਮਾਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
भवानेवंविधो<स्माकं संशयं छेत्तुमरहति । अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्
ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਸਰਬਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਤਮਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿ ਕੇ ਲੋਕ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਅਮੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨੀ ਹੀ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 7
ज्ञाने होवं प्रवृत्ति: स््थात् कार्याणामविशेषत: । यत् कार्य न व्यवस्यामस्तद् भवान् वक्तुमहति
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਗਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਕਰਤੱਬ ਅਸੀਂ ਆਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 8
भगवन्नाश्रमा: सर्वे पृथगाचारदर्शिन: । इदं श्रेय इदं श्रेय इति सर्वे प्रबोधिता:
ਭਗਵਨ! ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਆਚਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ, ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तांस्तु विप्रस्थितान् दृष्टवा शास्त्रै: शास्त्राभिनन्दिन: । स्वशास्त्रै: परितुष्टाश्न श्रेयो नोपलभामहे
ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਚਾਰ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ—ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਪਾਅ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 10
शास्त्र यदि भवेदेकं श्रेयो व्यक्ते भवेत् तदा । शास्त्रैश्व बहुभिर्भूय: श्रेयो गुहां प्रवेशितम्
ਜੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਵੀ ਇਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 11
एतस्मात् कारणाच्छेय: कलिलं प्रतिभाति मे । ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोडस्म्यधीहि भो:
ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹੋਦਯ, ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਮਝ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 12
नारद उवाच आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिता: पृथक् । तान् सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्येति गालव
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਚਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਗਾਲਵ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਅਤੇ ਜਾਣ।
Verse 13
तेषां तेषां यथा हि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः । नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्र स्थितं पृथक्
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵੇਖ—ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ।
Verse 14
न यान्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम् । अन्येडपश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्
ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
यत् तु निश्रेयसं सम्यक् तच्चैवासंशयात्मकम्
ਜੋ ਵਸਤੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ, ਵੈਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ‘ਸ਼੍ਰੇਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम् । संग्रह च त्रिवर्गस्थ श्रेय आहुर्मनीषिण:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ, ਵੈਰੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦੰਡ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਸ਼੍ਰੇਯ’ (ਕਲਿਆਣ) ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 17
निवृत्ति: कर्मण: पापात् सततं पुण्यशीलता । सद्धिश्व समुदाचार: श्रेय एतदसंशयम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ, ਸਦਾ ਪੁੰਨ-ਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ।
Verse 18
पापकर्मसे दूर रहना, निरन्तर पुण्यकर्मोमें लगे रहना और सत्पुरुषोंक साथ रहकर सदाचारका ठीक-ठीक पालन करना--यह संशयरहित कल्याणका मार्ग है ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ, ਸਦਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਪਣ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ—ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।
Verse 19
दैवतेभ्य: पितृभ्यश्न संविभागो$तिथिष्वपि । असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਣਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ।
Verse 20
सत्यस्य वचन श्रेय: सत्यज्ञानं तु दुष्करम् । यद् भूतहितमत्यन्तमेतत् सत्य॑ ब्रवीम्पहम्
ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ‘ਸੱਚ’ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 21
सत्य बोलना भी श्रेयस्कर है; परंतु सत्यको यथार्थरूपसे जानना कठिन है। मैं तो उसीको सत्य कहता हूँ, जिससे प्राणियोंका अत्यन्त हित होता हो ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਸੱਚ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ-ਚਰਿਆ—ਇਹੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਚਲ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
धर्मेण वेदाध्ययनं वेदान्तानां तथैव च । ज्ञानार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਰੱਖਣਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 23
शब्दरूपरसस्पर्शान् सह गन्धेन केवलान् । नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसो$र्थी कथंचन
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਦੇ ਸਾਧਕ ਲਈ ਅਤਿ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਸੰਯਮ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
Verse 24
नक्तंचर्या दिवास्वप्रमालस्यं पैशुनं मदम् | अतियोगमयोगं च श्रेयसो<र्थी परित्यजेत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਣਾ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੌਣਾ, ਆਲਸ, ਚੁਗਲੀ-ਨਿੰਦਾ, ਨਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਅਤੀਆਂ—ਅਤਿ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਤਿਆਗ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਐਸਾ ਸੰਯਮ ਹੀ ਭਲਾਈ ਵੱਲ ਮੁਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
आत्मोत्कर्ष न मार्गेत परेषां परिनिन्दया । स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्ष पृथग्जनात्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ। ਜੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ—ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਦੰਭ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਖੋਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਗੁਣਹੀਨ ਲੋਕ ਹੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਘਾਟ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲੱਭ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਖੇਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसम्भाविता नरा: । दोषैरन्यान् गुणवत: क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰੇ; ਜੋ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਖਾਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 27
अनूच्यमानास्तु पुनस्ते मन्यन्तु महाजनात् | गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिता:,यदि उनको उत्तर दिया जाय तो फिर वे घमंडमें भरकर अपने-आपको महापुरुषोंसे भी अधिक गुणवान् मानने लगें
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਦੰਭ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਕੇ ਮਹਾਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣਵਾਨ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਐਸੇ ਵਿਅਰਥ ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ; ਕਿਤੇ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਨਾ ਵਧਾ ਦੇਵੇ।
Verse 28
अब्रुवन् कस्यचिचन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् । विपश्चिद् गुणसम्पन्न: प्राप्नोत्येव महद् यश:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਾਣੀ ਹੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 29
अनब्रुवन् वाति सुरभिर्गन्ध: सुमनसां शुचि: । तथैवाव्याहरन् भाति विमलो भानुरम्बरे
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸੁਗੰਧ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ—ਸੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया । ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
न लोके दीप्यते मूर्ख: केवलात्मप्रशंसया । अपि चापिहित: श्वश्रे कृतविद्य: प्रकाशते
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਸ ਵੱਲੋਂ ਢੱਕਿਆ-ਲੁਕਾਇਆ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
मूर्ख मनुष्य केवल अपनी प्रशंसा करनेसे ही जगत्में ख्याति नहीं पा सकता। विद्वान् पुरुष गुफामें छिपा रहे तो भी उसकी सर्वत्र प्रसिद्धि हो जाती है ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਖਿਆਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ। ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੀ ਗੱਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੀ; ਪਰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੌਲੀ ਕਹੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 33
मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु । दर्शयत्यन्तरात्मानमग्निरूपमिवांशुमान्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੂਰਖਾਂ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਖੋਖਲੇ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਉਘਾੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਮਣੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦਾਹਕ ਅੱਗ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
एतस्मात् कारणातू प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम् । प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तम: प्रतिभाति मे
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਦਾ ਲਾਭ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 35
इस कारण कल्याणकी इच्छा रखनेवाले साधु पुरुष अनेक शास्त्रोंके अध्ययनसे नाना प्रकारकी प्रज्ञा (उत्तम बुद्धि) का ही अनुसंधान करते हैं। मुझे तो सभी प्राणियोंके लिये प्रज्ञाका लाभ ही उत्तम जान पड़ता है ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਦਾ ਲਾਭ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਅਨਿਆਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਗਿਆਨੀ-ਮੇਧਾਵੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਮੌਨ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु । मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च,मनुष्यको सदा धर्ममें लगे रहनेवाले साधु-महात्माओं तथा स्वधर्मपरायण उदार पुरुषोंके समीप निवास करनेकी इच्छा रखनी चाहिये
ਇਸ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਚੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਸੰਗਤ ਨੈਤਿਕ ਠਹਿਰਾਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
चतुर्णा यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत् । न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोडर्थी वै कथंचन,जहाँ चारों वर्णोके धर्मोका उल्लड्घन होता हो, वहाँ कल्याणकी इच्छावाले पुरुषको किसी तरह भी नहीं रहना चाहिये
ਜਿੱਥੇ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਰਮ-ਭੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਣਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।
Verse 38
निरारम्भो5प्ययमिह यथालब्धोपजीवन: । पुण्य॑ पुण्येषु विमल॑ पापं पापेषु चाप्तुयात्
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਉਸੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਤਾਂ ਨਿਰਮਲ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अपाममग्नेस्तथेन्दोश्न स्पर्श वेदयते यथा । तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयो: पुण्यपापयो:
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਠੰਢਾ, ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ‘ਸਪਰਸ਼’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 40
अपश्यन्तो<5नुविषयं भुज्जते विघसाशिन: । भुज्जानाश्षात्मविषयान् विषयान् विद्धि कर्मणाम्
ਜੋ ‘ਵਿਘਸਾਸ਼ੀ’ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜੋ ਬਚੇ ਉਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਜੋੜੇ ਬਿਨਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੌੜਾ-ਮਿੱਠਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਜੋ ਸਵਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਸਵਾਦ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜਾਣੋ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਕੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम् | प्रत्ूयाद् ब्रह्मणो धर्म त्यजेत् तं देशमात्मवान्
ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬੇਇਖ਼ਲਾਸੀ ਅਤੇ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਉਥੋਂ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 42
शिष्योपाध्यायिकावृत्तिर्यत्र स्थात् सुसमाहिता । यथावच्छास्त्रसम्पन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्
ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਸੁਚੱਜਾ, ਸੰਯਮਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ—ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਕੌਣ ਛੱਡੇਗਾ?
Verse 43
आकाशबमस्था ्र॒वं यत्र दोषं ब्रूयुविपश्चिताम् । आत्मपूजाभिकामो वै को वसेत् तत्र पण्डित:
ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਣ—ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹੜਾ ਪੰਡਿਤ ਉਥੇ ਵੱਸੇਗਾ?
Verse 44
यत्र संलोडिता लुब्धै: प्रायशो धर्मसेतव: । प्रदीप्तमिव चैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्,जहाँ लालची मनुष्योंने प्राय: धर्मकी मर्यादाएँ तोड़ डाली हों, जलते हुए कपड़ेकी भाँति उस देशको कौन नहीं त्याग देगा?
ਜਿੱਥੇ ਲਾਲਚੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ—ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ?
Verse 45
यत्र धर्ममनाशड्काश्षरेयुवीतमत्सरा: । भवेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु,परंतु जहाँके लोग मात्सर्य और शंकासे रहित होकर धर्मका आचरण करते हों, वहाँ पुण्यशील साधु पुरुषोंके पास अवश्य निवास करे
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੱਚੇ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਣ—ਉਥੇ ਪੁੰਨ-ਸ਼ੀਲ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 46
धर्ममर्थनिमित्तं च चरेयुर्यत्र मानवा: । न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जना:,जहाँके मनुष्य धनके लिये धर्मका अनुष्ठान करते हों, वहाँ उनके पास कदापि न रहे; क्योंकि वे सब-के सब पापाचारी होते हैं
ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਧਨ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹਨ।
Verse 47
कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेप्सव: । व्यवधावेत् ततस्तूर्ण ससर्पाच्छ0एणादिव,जहाँ जीवनकी रक्षाके लिये लोग पापकर्मसे जीविका चलाते हों, सर्पयुक्त घरके समान उस स्थानसे तुरंत दूर हट जाना चाहिये
ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘਰ ਤੋਂ।
Verse 48
येन खट्वां समारूढ: कर्मणानुशयी भवेत् | आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मन:
ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਯ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 49
अपनी उन्नति चाहनेवाले साधकको चाहिये कि जिस पापकर्मके संस्कारोंसे युक्त हुआ मनुष्य खाटपर पड़कर दुःख भोगता है, उस कर्मको पहलेसे ही न करे ।।
ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪਾਪਕਰਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਪੈ ਕੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 50
श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्या: सनातना: | याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद् राष्ट्रमावसेत्
ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਯ—ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਾਜਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
जिस देशमें सदा धर्मपरायण, यज्ञ कराने और पढ़ानेके कार्यमें संलग्न सनातनधर्मी श्रोत्रिय ब्राह्मण ही सबसे पहले भोजन पाते हों, उस राष्ट्रमें अवश्य निवास करे ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਧਰਮਪਰਾਇਣ, ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸਨਾਤਨਧਰਮੀ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ‘ਸਵਾਹਾ’ (ਅਗਨਿਹੋਤਰ), ‘ਸਵਧਾ’ (ਸ਼ਰਾਧ) ਅਤੇ ‘ਵਸ਼ਟਕਾਰ’ ਨਾਲ ਕਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 52
अशुचीन् यत्र पश्येत ब्राह्मुणान् वृत्तिकर्शितान् त्यजेत् तद् राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦਿੱਸਣ, ਉਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ ਮਿਲੇ ਭੋਜਨ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिता: । स्वस्थचित्तो वसेत् तत्र कृतकृत्य इवात्मवान्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾ ਮੰਗੇ ਹੀ ਦਾਨ/ਭਿੱਖਿਆ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵੱਸੇ।
Verse 54
दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्न कृतात्मसु । चरेत् तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु
ਜਿੱਥੇ ਉੱਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਦੰਡ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਤਾਤਮਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪੁੰਨਸ਼ੀਲ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨਾ ਅਤੇ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
उपसूष्टेषु दान्तेषु दुराचारेषु साधुषु । अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद् दण्डधारणम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਅਵਿਨੀਤ ਤੇ ਲੋਭੀ ਲੋਕ ਹਾਵੀ ਹੋਣ—ਜਿੱਥੇ ਬੇਹੱਦ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਸਮਝੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 56
यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं धर्मेण पालयेत् । अपास्य कामान् कामेशो वसेत् तत्राविचारयन्
ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰਾਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ—ਉੱਥੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 57
यथाशीला हि राजान: सर्वान् विषयवासिन: । श्रेयसा योजयत्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते
ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸ਼ੀਲ-ਸੁਭਾਉ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਮੌਕਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਭਲਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाह्तम् । न हि शव्यं प्रधानेन श्रेय: संख्यातुमात्मन:,तात! मैंने तुम्हारे प्रश्नके अनुसार यह श्रेयोमार्गका वर्णन किया है। पूर्णतया तो आत्मकल्याणकी परिगणना हो ही नहीं सकती
ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮ ਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 59
एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्राणिहितात्मन: । तपसैवेह बहुल श्रेयो व्यक्त भविष्यति
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ-ਰੂਪ ਤਪ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 286
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शान्तिपवकि अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें सम और नारदजीका संवादविषयक दो सौ छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋક્ષਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸਮ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 287
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि श्रेयोवाचिको नाम सप्ताशीत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੇਯੋਵਾਚਿਕ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Parāśara states that asaṅga (non-attachment) is the root of śreyas, and that knowledge (jñāna) is the supreme path/trajectory leading beyond ordinary return.
Because granting fearlessness to all beings directly reduces harm and insecurity; the text ranks this ethical protection above quantity-based giving such as cattle or horses, treating safety as a higher good.
A formal phalaśruti is not stated; the closing frame functions as validation: Bhīṣma reports Janaka’s joy and assent after hearing the truthful instruction, marking the discourse as authoritative within mokṣa-dharma.