Adhyaya 283

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल ६३ ३ “लोक हैं) ८5 >> श््मु #* +/<< चतुरशीर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: पार्वतीके रोष एवं खेदका निवारण करनेके लिये भगवान्‌ शिवके द्वारा दक्षयज्ञका विध्वंस, दक्षद्वारा किये हुए शिवसहस्रनामस्तोत्रसे संतुष्ट होकर महादेवजीका उन्हें वरदान देना तथा इस स्तोत्रकी महिमा जनमेजय उवाच प्राचेतसस्य दक्षस्य कथ॑ं वैवस्वतेडन्तरे । विनाशमगमद्‌ ब्रह्मन्‌ हयमेध: प्रजापते:,जनमेजयने पूछा--ब्रह्मन्‌! वैवस्वत मन्वन्तरमें प्रचेताओंके पुत्र दक्षप्रजापतिका अश्वमेध यज्ञ कैसे नष्ट हो गया?

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ?

Verse 2

देव्या मन्युकृतं मत्वा क्रुद्धः सर्वात्मक: प्रभु: । प्रसादात्‌ तस्य दक्षेण स यज्ञ: संधित: कथम्‌ | एतद्‌ वेदितुमिच्छेयं तन्मे ब्रूहि यथातथम्‌,दक्षके यज्ञमें मेरा आवाहन न होना पार्वतीके दुःखका कारण बन गया है-यह जानकर भगवान्‌ शंकर, जो सम्पूर्ण प्राणियोंके आत्मा हैं, जब कुपित हो उठे, तब फिर उन्हींकी कृपापूर्ण प्रसन्नतासे दक्ष-प्रजापतिका यह यज्ञ कैसे सम्पन्न हुआ? मैं यह वृत्तान्त जानना चाहता हूँ, आप इसे यथार्थ रूपसे बतानेकी कृपा करें

ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਯੱਗ ਕਿਵੇਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਮੈਂ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 3

वैशम्पायन उवाच पुरा हिमवतः पृष्े दक्षो वै यज्ञमाहरत्‌ । गड़ाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते,वैशम्पायनजीने कहा--प्राचीन कालकी बात है--हिमालयके पार्श्ववर्ती गंगाद्वार (हरिद्वार) के शुभ देशमें, जहाँ ऋषियों तथा सिद्ध पुरुषोंका निवास है, प्रजापति दक्षने अपने यज्ञका आयोजन किया था

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ—ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਜਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਯੱਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 4

गन्धर्वाप्सरसाकीर्णे नानाद्रुमलतावृते । ऋषिसड्चै: परिवृतं दक्ष धर्मभूतां वरम्‌,वह स्थान गन्धर्वों और अप्सराओंसे भरा था। भाँति-भाँतिके वृक्षसमूह और लताएँ वहाँ सब ओर छा रही थीं। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ प्रजापति दक्ष ऋषिसमुदायसे घिरे हुए बैठे। उस समय पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा स्वर्गलोकके निवासी भी वहाँ जुटे हुए थे और वे सब-के- सब हाथ जोड़कर प्रजापतिको प्रणाम करके उनकी सेवामें खड़े थे

ਉਹ ਥਾਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ।

Verse 5

पृथिव्यामन्तरिक्षे च ये च स्वलोॉकवासिन: । सर्वे प्राजजलयो भूत्वा उपतस्थु: प्रजापतिम्‌,वह स्थान गन्धर्वों और अप्सराओंसे भरा था। भाँति-भाँतिके वृक्षसमूह और लताएँ वहाँ सब ओर छा रही थीं। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ प्रजापति दक्ष ऋषिसमुदायसे घिरे हुए बैठे। उस समय पृथ्वी, अन्तरिक्ष तथा स्वर्गलोकके निवासी भी वहाँ जुटे हुए थे और वे सब-के- सब हाथ जोड़कर प्रजापतिको प्रणाम करके उनकी सेवामें खड़े थे

ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 6

देवदानवगन्धर्वा: पिशाचोरगराक्षसा: । हाहाहूहृश्व गन्धर्वो तुम्बुरुनरिदस्तथा

ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਾਹਾ-ਹੂਹੂ, ਹ੍ਰਿਸ਼ਵ, ਨਾਲ ਹੀ ਤੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ।

Verse 7

विश्वावसुर्विश्वसेनो गन्धर्वाप्सरसस्तथा । देवता, दानव, गन्धर्व, पिशाच, नाग, राक्षस, हाहा और हूहू नामक गन्धर्व, तुम्बुरु, नारद, विश्वावसु, विश्वसेन तथा दूसरे-दूसरे गन्धर्व और अप्सराएँ वहाँ उपस्थित थीं ।। ६३ || आदित्या वसवो रुद्रा: साध्या: सह मरुद्गणै:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਸੇਨ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਾਹਾ ਤੇ ਹੂਹੂ ਨਾਮਕ ਗੰਧਰਵ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 8

ऊष्मपा: सोमपाश्चैव धूमपा आज्यपास्तथा

ਉਸ਼ਮਪਾ, ਸੋਮਪਾ, ਧੂਮਪਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ੍ਯਪਾ ਵੀ ਸਨ।

Verse 9

ऋषय: पितरश्वैव आगता ब्रह्मणा सह । ऊष्मपा (सूर्यकी किरणोंका पान करनेवाले), सोमपा (सोमरस पीनेवाले), धूमपा (यज्ञमें धूम-पान करनेवाले) और आज्यपा (घृत-पान करनेवाले) पितर और ऋषि भी ब्रह्माजीके साथ उस यज्ञमें पधारे थे ।। एते चान्ये च बहवो भूतग्रामाश्षतुर्विधा:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ਼ਮਪਾ, ਸੋਮਪਾ, ਧੂਮਪਾ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯਪਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਧਾਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 10

आहूता मन्त्रिता: सर्वे देवाश्न सह पत्निभि:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 11

विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नय: । जिन्हें निमन्त्रित करके बुलाया गया था, वे सब देवता अपनी पत्नियोंके साथ विमानपर बैठकर आते समय प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे ।। तान्‌ दृष्टवा मत्युना5<विष्टो दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੌਤ ਦੀ ਛਾਂਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦਧੀਚਿ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 12

नायं यज्ञो न वा धर्मो यत्र रुद्रो न इज्यते । वधबन्धं प्रपन्ना वै कि नु कालस्य पर्यय:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਨਾ ਯਜ੍ਞ ਹੈ ਨਾ ਧਰਮ। ਵਧ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਇਹ ਕਾਲ (ਭਾਗ) ਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਹੈ!

Verse 13

(महामुनि दधीचि भी उस यज्ञमण्डपमें उपस्थित थे। उन्होंने देखा कि देवता और दानव आदिका समाज तो खूब जुटा हुआ है; परंतु भगवान्‌ शंकर दिखायी नहीं देते हैं। जान पड़ता है उनका आवाहन नहीं किया गया है। इससे उनके मनमें बड़ा दुःख हुआ।) उन सब देवताओंको वहाँ उपस्थित देख दधीचि क्रोधमें भर गये और बोले--'सज्जनो! जिसमें भगवान्‌ शिवकी पूजा नहीं होती है, वह न यज्ञ है और न धर्म। यह यज्ञ भी भगवान्‌ शिवके बिना यज्ञ कहनेयोग्य नहीं रहा। इसका आयोजन करनेवाले लोग वध और बन्धनकी किंनु मोहान्न पश्यन्ति विनाशं पर्युपस्थितम्‌ । उपस्थित महाघोरं न बुध्यन्ति महाध्वरे,“इस महायज्ञमें अत्यन्त घोर विनाश उपस्थित होनेवाला है; किंतु मोहवश कोई देख नहीं रहे हैं-- समझ नहीं पाते हैं!

ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਏ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਇਸ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 14

इत्युक्त्वा स महायोगी पश्यति ध्यानचक्षुषा । स पश्यति महादेवं देवीं च वरदां शुभाम्‌

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਧਿਆਨ-ਚੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਭਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ।

Verse 15

नारद च महात्मानं तस्या देव्या: समीपत: । संतोष॑ं परम लेभे इति निश्चित्य योगवित्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੋਗ-ਵਿਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 16

एकमन्त्रास्तु ते सर्वे येनेशो न निमन्त्रित: । ऐसा कहकर महायोगी दधीचिने जब ध्यान लगाकर देखा, तब उन्हें भगवान्‌ शंकर और मंगलमयी वरदायिनी देवी पार्वतीजीका दर्शन हुआ। उनके पास ही महात्मा नारदजी भी दिखायी दिये, इससे उनको बड़ा संतोष हुआ। योगवेत्ता दधीचिको यह निश्चय हो गया कि ये सब देवता एकमत हो गये हैं। इसीलिये इन्होंने महेश्वरको यहाँ निमन्त्रित नहीं किया है ।। तस्माद्‌ देशादपक्रम्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्‌,यह बात ध्यानमें आते ही दधीचि यज्ञशालासे अलग हो गये और दूर जाकर कहने लगे --'सज्जनो! अपूजनीय पुरुषकी पूजा करनेसे और पूजनीय महापुरुषकी पूजा न करनेसे मनुष्य सदा ही नरहत्याके समान पापका भागी होता है

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੱਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਦਧੀਚਿ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਰਦਾਇਨੀ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਹੋਇਆ। ਯੋਗ-ਵਿਦ ਦਧੀਚਿ ਨੂੰ ਨਿਸਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਇਕਮਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ— “ਸੱਜਣੋ! ਅਪੂਜਨੀਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਨਰਹੱਤਿਆ-ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।”

Verse 17

अपूज्यपूजनाच्चैव पूज्यानां चाप्यपूजनात्‌ | नूघातकसमं पापं शश्चवत्‌ प्राप्नोति मानव:,यह बात ध्यानमें आते ही दधीचि यज्ञशालासे अलग हो गये और दूर जाकर कहने लगे --'सज्जनो! अपूजनीय पुरुषकी पूजा करनेसे और पूजनीय महापुरुषकी पूजा न करनेसे मनुष्य सदा ही नरहत्याके समान पापका भागी होता है

ਅਪੂਜ੍ਯ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਨਰ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अनृतं नोक्तपूर्व मे न च वक्ष्ये कदाचन । देवतानामृषीणां च मध्ये सत्यं ब्रवीम्पहम्‌,“मैंने पहले कभी झूठ नहीं कहा है और आगे भी कभी झूठ नहीं कहूँगा। इन देवताओं तथा ऋषियोंके बीचमें मैं सच्ची बात कह रहा हूँ

ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਂ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 19

आगतं पशुभर्तरं स्रष्टारं जगत: पतिम्‌ | अध्वरे हााग्रभोक्तारं सर्वेषां पश्यत प्रभुम,“भगवान्‌ शंकर सम्पूर्ण जगत्‌की सृष्टि करनेवाले, सम्पूर्ण जीवोंके रक्षक, स्वामी तथा सबके प्रभु हैं। तुम सब लोग देख लेना, वे इस यज्ञमें प्रधान भोक्ताके रूपमें उपस्थित होंगे!

ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ, ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੇਖੋ, ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮੁੱਖ ਭੋਗਤਾ ਵਜੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 20

दक्ष उवाच सन्ति नो बहवो रुद्रा: शूलहस्ता: कपर्दिन: । एकादशस्थानगता नाहं वेझि महेश्वरम्‌,दक्षने कहा--हाथोंमें शूल और मस्तकपर जटाजूट धारण करनेवाले बहुत-से रुद्र हमारे यहाँ रहते हैं। वे ग्यारह हैं और ग्यारह स्थानोंमें निवास करते हैं। उनके सिवा दूसरे किसी महेश्वरको मैं नहीं जानता

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 21

दधीचिरुवाच सर्वेषामेव मन्त्रो5यं येनासौ न निमन्त्रित: । यथाह शंकरादूर्ध्व॑ नान्यं पश्यामि दैवतम्‌ | तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोडयं न भविष्यति,दधीचि बोले--मैं जानता हूँ, आप सब लोगोंका ही यह मिल-जुलकर किया हुआ निश्चय है। इसीलिये उन महादेवजीको निमन्त्रित नहीं किया गया है; परंतु मैं भगवान्‌ शंकरसे बढ़कर दूसरे किसी देवताको नहीं देखता। यदि यह सत्य है तो प्रजापति दक्षका यह विशाल यज्ञ निश्चय ही नष्ट हो जायगा

ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਿਯੋਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 22

दक्ष उवाच एतन्मखेशाय सुवर्णपात्रे हवि: समस्तं विधिमन्त्रपूतम्‌ | विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभुर्विभुश्नाहवनीय एष:,दक्षने कहा--महर्षे! देखो, विधिपूर्वक मन्त्रसे पवित्र की हुई यह सारी हवि सुवर्णके पात्रमें रखी हुई है। यह यज्ञेश्वर श्रीविष्णुकोी समर्पित है। भगवान्‌ विष्णुकी कहीं समता नहीं है। मैं उन्हींको हविष्यका यह भाग अर्पित करूँगा। ये भगवान्‌ विष्णु ही सर्वसमर्थ, व्यापक और यज्ञभाग अर्पित करनेके योग्य हैं

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਵੇਖੋ—ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਇਹ ਸਾਰੀ ਹਵਿ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਗ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਸਰਵਸਮਰੱਥ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਯੋਗ੍ਯ ਹਨ।”

Verse 23

देव्युवाच कि नाम दान॑ नियमं तपो वा कुर्यामहं येन पतिर्ममाद्य । लभेत भागं भगवानचिन्त्यो हार्ध तथा भागमथो तृतीयम्‌,(दूसरी ओर कैलास पर्वतपर) पार्वती देवी (बहुत दुखी होकर) कह रही थीं--आह,, मैं कौन-सा व्रत, दान या तप करूँ, जिसके प्रभावसे आज मेरे पतिदेव अचिन्त्य भगवान्‌ शंकरको यज्ञका आधा अथवा तिहाई भाग अवश्य प्राप्त हो?”

ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਦਾਨ, ਕਿਹੜਾ ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪਤੀ—ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ—ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯਥੋਚਿਤ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ? ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅੱਧਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।”

Verse 24

एवं ब्रुवाणां भगवान्‌ स पत्नीं प्रह्ष्टरूप: क्षुभितामुवाच । न वेत्सि मां देवि कृशोदराड्ि कि नाम युक्त वचनं मखेशे,क्षोभमें भरकर इस प्रकार बोलती हुई पत्नीकी बात सुनकर भगवान्‌ शंकर हर्षसे खिल उठे और इस प्रकार बोले--'देवि! कृशोदराज्लि! तू मुझे नहीं जानती, मैं सम्पूर्ण यज्ञोंका ईश्वर हूँ। मेरे विषयमें किस प्रकारके वचन कहना चाहिये, यह भी तुम नहीं जानती

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿਝ ਨਾਲ ਬੋਲਦੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਦੇਵੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰੀ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਮੈਂ ਸਭ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।”

Verse 25

अहं विजानामि विशालनेत्रे ध्यानेन हीना न विदन्त्यसन्त: । तवाद्य मोहेन च सेन्द्रदेवा लोकास्त्रय: सर्वत एव मूढा:,“पर मैं सब कुछ जानता हूँ। विशाललोचने! जिनका चित्त एकाग्र नहीं है, वे ध्यानशून्य असाधु पुरुष मेरे स्वरूपको नहीं जानते। आज तुम्हारे इस मोहसे इन्द्र आदि देवताओंसहित तीनों लोक सब ओरसे किंकर्तव्य-विमूढ हो गये हैं

“ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਧਿਆਨ-ਹੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਾਧੂ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਪਰ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਇਸ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕੀ ਕਰੀਏ—ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 26

मामध्वरे शंसितार: स्तुवन्ति रथन्तरं सामगाश्चोपगान्ति । मां ब्राह्मणा ब्रह्मविदो यजन्ते ममाध्वर्यव: कल्पयन्ते च भागम्‌,'यज्ञमें प्रस्तोतालोग मेरी स्तुति करते हैं। सामगान करनेवाले ब्राह्मण रथन्तर सामके रूपमें मेरी ही महिमाका गान करते हैं। वेदवेत्ता विप्र मेरा ही यजन करते और ऋत्विजलोग यज्ञमें मुझे ही भाग अर्पित करते हैं!

“ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਸਿਤਾਰ ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਮ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਥੰਤਰ ਸਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰਾ ਹੀ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਹੀ ਭਾਗ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 27

देव्युवाच सुप्राकृतो5पि पुरुष: सर्व: स्त्रीजनसंसदि । स्तौति गर्वायते चापि स्वमात्मानं न संशय:,देवीने कहा--नाथ! अत्यन्त गँवार पुरुष भी क्‍यों न हो, प्राय: सभी स्त्रियोंके बीचमें अपनी प्रशंसाके गीत गाते और अपनी श्रेष्ठतापर गर्व करते हैं--इसमें तनिक भी संशय नहीं है

ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਥ! ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਣਪੜ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸਭ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੜਾਈ ਉੱਤੇ ਘਮੰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 28

श्रीभगवानुवाच नात्मानं॑ स्तौमि देवेशि पश्य मे तनुमध्यमे । यं स्रक्ष्यामि वरारोहे यागार्थे वरवर्णिनि,श्रीभगवान्‌ शिव बोले--देवेश्वरि! तनुमध्यमे! वरारोहे! वरवर्णिनि! मैं अपनी प्रशंसा नहीं करता हूँ। मेरा प्रभाव देखो। जिसके कारण तुम्हें दुःख हुआ है, उस यज्ञको नष्ट करनेके लिये मैं जिस वीर पुरुषकी सृष्टि कर रहा हूँ” उसपर दृष्टिपात करो

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵੇਸ਼ਵਰੀ! ਸੁਕੋਮਲ ਕਮਰ ਵਾਲੀਏ! ਸ਼ੁਭ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀਏ! ਸ਼ੁਭ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖ। ਯੱਗ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ—ਅਤੇ ਉਸੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਰਚਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰ।

Verse 29

इत्युक्त्वा भगवान्‌ पत्नीमुमां प्राणैरपि प्रियाम्‌ । सो5सृजद्‌ भगवान्‌ वक्‍त्राद्‌ भूतं॑ घोरं प्रहर्षणम्‌,अपने प्राणोंसे भी अधिक प्यारी पत्नी उमासे ऐसी बात कहकर भगवान्‌ महेश्वरने अपने मुखसे एक अद्भुत एवं भयंकर प्राणीको प्रकट किया, जो उनका हर्ष बढ़ानेवाला था

ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਹರ್ಷ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 30

तमुवाचाक्षिप मखं दक्षस्येति महेश्वर: । ततो वक्‍त्राद्‌ विमुक्तेन सिंहेनेकेन लीलया

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਦਕਸ਼ ਦਾ ਮਖ (ਯੱਗ) ਉਲਟ ਦੇ।” ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਇਕੋ ਸਿੰਹ, ਬੜੀ ਸਹਜ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 31

मन्युना च महाभीमा महाकाली महेश्वरी

ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ—ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਕਾਲੀ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ।

Verse 32

आत्मन: कर्मसक्षित्वे तेन सार्थ सहानुगा । उस समय भवानीके क्रोधसे प्रकट हुई अत्यन्त भयंकर रूपवाली महाकाली महेश्वरीने भी अपना पराक्रम दिखानेके लिये सेवकोंसहित उस वीरके साथ प्रस्थान किया था ।। ३१ *॥ देवस्यानुमतं मत्वा प्रणम्य शिरसा तत:,(वीरभद्रने किस प्रकार उस यज्ञका विध्वंस किया, यह प्रसंग आगे बताया जाता है--) महादेवजीकी अनुमति जानकर उसने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। वह वीर अपने ही समान शौर्य, रूप और बलसे सम्पन्न था (उसकी कहीं उपमा नहीं थी)। भगवान्‌ शिवका वह सब कुछ करनेमें समर्थ क्रोध ही मूर्तिमानू होकर उस वीरके रूपमें प्रकट हुआ था। उसके बल, वीर्य, शक्ति और पुरुषार्थका कहीं अन्त नहीं था। पार्वतीदेवीके क्रोध और खेदका निवारण करनेवाला वह पुरुष वीरभद्रके नामसे विख्यात हुआ

ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮਹਾਕਾਲੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 33

आत्मन: सदृश: शौर्याद्‌ बलरूपसमन्वित: । स एव भगवान्‌ क्रोध: प्रतिसरूपसमन्वित:,(वीरभद्रने किस प्रकार उस यज्ञका विध्वंस किया, यह प्रसंग आगे बताया जाता है--) महादेवजीकी अनुमति जानकर उसने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। वह वीर अपने ही समान शौर्य, रूप और बलसे सम्पन्न था (उसकी कहीं उपमा नहीं थी)। भगवान्‌ शिवका वह सब कुछ करनेमें समर्थ क्रोध ही मूर्तिमानू होकर उस वीरके रूपमें प्रकट हुआ था। उसके बल, वीर्य, शक्ति और पुरुषार्थका कहीं अन्त नहीं था। पार्वतीदेवीके क्रोध और खेदका निवारण करनेवाला वह पुरुष वीरभद्रके नामसे विख्यात हुआ

ਉਹ ਵੀਰ ਸ਼ੌਰਯ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਆਪ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸਮਾਨ—ਉਪਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਰਮੀ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਮੂਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 34

अनन्तबलवीर्यश्ष॒ अनन्तबलपौरुष: । वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जक:,(वीरभद्रने किस प्रकार उस यज्ञका विध्वंस किया, यह प्रसंग आगे बताया जाता है--) महादेवजीकी अनुमति जानकर उसने मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम किया। वह वीर अपने ही समान शौर्य, रूप और बलसे सम्पन्न था (उसकी कहीं उपमा नहीं थी)। भगवान्‌ शिवका वह सब कुछ करनेमें समर्थ क्रोध ही मूर्तिमानू होकर उस वीरके रूपमें प्रकट हुआ था। उसके बल, वीर्य, शक्ति और पुरुषार्थका कहीं अन्त नहीं था। पार्वतीदेवीके क्रोध और खेदका निवारण करनेवाला वह पुरुष वीरभद्रके नामसे विख्यात हुआ

ਉਸ ਦਾ ਬਲ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਅਨੰਤ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਵੀ ਅਪਰਿਮਿਤ ਸੀ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪੁਰਖ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 35

सो5सृजद्‌ रोमकूपेभ्यो रौम्यान्‌ नाम गणेश्वरान्‌ । रुद्रतुल्या गणा रौद्रा रुद्रवीर्यपराक्रमा:,उसने अपने रोमकूपोंसे सैन्य नामवाले गणेश्वरोंको प्रकट किया, जो रुद्रके समान ही होनेके कारण रौद्रगण कहलाये। उन सबके बल-पराक्रम भी रुद्रके ही समान थे

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਤੋਂ ‘ਰੌਮ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰੌਦ੍ਰਗਣ’ ਕਹਲਾਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰਤੁਲ੍ਯ ਸੀ।

Verse 36

ते निपेतुस्ततस्तूर्ण दक्षयज्ञविहिंसया । भीमरूपा महाकाया: शतशो5थ सहसत्रश:

ਤਦ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਧਵੰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਟੁੱਟ ਪਏ—ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਕਾਇ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 37

तेन शब्देन महता त्रस्तास्तत्र दिवौकस:,उस महाभयंकर कोलाहलसे उस यज्ञमें पधारे हुए समस्त देवता व्याकुल हो उठे। पर्वत टूक-टूक होकर बिखर गये। धरती डोलने लगी, आँधी चलने लगी और समुद्रमें तूफान आ गया

ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਉਹ ਕੋਲਾਹਲ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ-ਟੁੱਟ ਕੇ ਖਿੱਲਰ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ, ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।

Verse 38

पर्वताश्च व्यशीर्यन्त चकम्पे च वसुंधरा । मास्ताश्रैव घूर्णन्ते चुक्षुभे वरुणालय:,उस महाभयंकर कोलाहलसे उस यज्ञमें पधारे हुए समस्त देवता व्याकुल हो उठे। पर्वत टूक-टूक होकर बिखर गये। धरती डोलने लगी, आँधी चलने लगी और समुद्रमें तूफान आ गया

ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਉਗਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੌਲ ਉਠਿਆ।

Verse 39

अग्नयो नैव दीप्यन्ते नैव दीप्ति भास्कर: । ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न चन्द्रमा:,उस समय आग नहीं जलती थी, सूर्यका प्रकाश फीका पड़ गया; ग्रह, नक्षत्र और चन्द्रमा भी निस्तेज हो गये। इस प्रकार वहाँ चारों ओर अँधेरा छा गया। देवता, ऋषि और मनुष्य--सभी छिप गये--कोई दिखायी नहीं देते थे। दक्षसे अपमानित हुए रुद्रगण यज्ञशालामें सब ओर आग लगाने लगे

ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੱਗਾਂ ਨਹੀਂ ਭੜਕਦੀਆਂ ਸਨ; ਭਾਸਕਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਦਰਮਾ।

Verse 40

ऋषयो न प्रकाशन्ते न देवा न च मानुषा: । एवं तु तिमिरीभूते निर्दहन्त्यपमानिता:,उस समय आग नहीं जलती थी, सूर्यका प्रकाश फीका पड़ गया; ग्रह, नक्षत्र और चन्द्रमा भी निस्तेज हो गये। इस प्रकार वहाँ चारों ओर अँधेरा छा गया। देवता, ऋषि और मनुष्य--सभी छिप गये--कोई दिखायी नहीं देते थे। दक्षसे अपमानित हुए रुद्रगण यज्ञशालामें सब ओर आग लगाने लगे

ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਏ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ੋਧ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 41

प्रहरन्त्यपरे घोरा यूपानुत्पाटयन्ति च । प्रमर्दन्ति तथा चान्ये विमर्दन्ति तथा परे,दूसरे भयंकर भूत उसी यज्ञके सदस्योंको पीटने लगे। कुछ यूप उखाड़ने लगे। बहुतेरे रुद्रगण यज्ञकी सामग्रीको कुचलने और रौंदने लगे

ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਯੱਗ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ; ਕੁਝ ਯੂਪ-ਸਤੰਭ ਉਖਾੜਨ ਲੱਗੇ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਹਵਿ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ।

Verse 42

आधावन्ति प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवा: । चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि दिव्यान्याभरणानि च,वायु और मनके समान वेगशाली कितने ही पार्षद इधर-उधर दौड़ लगाने लगे। कुछ लोग यज्ञके उपयोगमें आनेवाले पात्रों तथा दिव्य आभूषणोंको चूर-चूर कर रहे थे

ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਕਈ ਪਾਰਸ਼ਦ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜ ਪਏ। ਯੱਗ ਦੇ ਪਾਤਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਤੋੜੇ-ਭੰਨੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 43

विशीर्यमाणा दूृश्यन्ते तारा इव नभस्तले । दिव्यान्नपानभक्ष्याणां राशय: पर्वतोपमा:,उनके बिखरकर गिरते हुए टुकड़े आकाशगमें छिटके हुए तारोंके समान दिखायी देते थे। उस यज्ञभूमिमें जहाँ-तहाँ दिव्य अन्न, पान और भक्ष्य पदार्थोंके पर्वतों-जैसे ढेर दिखायी देते थे

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਟੁਕੜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਯੱਗ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਨ, ਪਾਨ ਅਤੇ ਭੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਢੇਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 44

क्षीरनद्यो5थ दृश्यते घृतपायसकर्दमा: । दघिमण्डोदका दिव्या: खण्डशर्करवालुका:,दूधकी दिव्य नदियाँ वहाँ बहती दीखती थीं, घी और खीरकी कीच जम गयी थी, दही और मट्ठा पानीकी तरह बह रहे थे तथा खाँड़ और शक्कर वहाँ बालूकी भाँति बिछ गये थे

ਉੱਥੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ। ਘਿਉ ਅਤੇ ਖੀਰ ਦੀ ਚਿਕੜ ਜਮ ਗਈ ਸੀ। ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਮੱਠਾ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖਾਂਡ ਤੇ ਚੀਨੀ ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਵਿਛ ਗਈ ਸੀ।

Verse 45

षड्‌ रसान्‌ निवहन्त्येता गुडकुल्या मनोरमा: । उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च,ये सब नदियाँ षट्रस भोजन प्रवाहित कर रही थीं। गुड़के रसकी छोटी-छोटी मनोरम नहरें दृष्टिगोचर होती थीं। नाना प्रकारके फलोंके गूदे और भाँति-भाँतिके भक्ष्य-पदार्थ प्रस्तुत किये गये थे

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਵਹਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗੁੜ ਦੇ ਰਸ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਨਹਿਰਾਂ ਵੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ। ਨਾਨਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਭੱਖ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੇਸ਼ ਸਨ।

Verse 46

पानकानि च दिव्यानि लेह[चोष्याणि यानि च | भुज्जते विविधैर्वक्त्रैविलुम्पन्त्याक्षिपन्ति च,दिव्य पेय पदार्थ, लेह्ठ और चोष्य आदि जो-जो भोजन वहाँ उपलब्ध हुए, उन सबको वे रुद्रणण अपने विविध मुखोंद्वारा खाने, नष्ट करने और चारों ओर छींटने तथा फेंकने लगे

ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਦਿਵ੍ਯ ਪੇਯ ਅਤੇ ਚਾਟਣ-ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਭੋਜਨ ਸਨ, ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਲੁੱਟ ਮਚਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਦੇ, ਚੌਫੇਰ ਛਿੜਕਦੇ ਅਤੇ ਸੁੱਟਦੇ ਰਹੇ।

Verse 47

रुद्रकोपान्महाकाया: कालाग्निसदृशोपमा: । क्षोभयन्‌ सुरसैन्यानि भीषयन्त: समन्ततः,वे विशालकाय भूत रुद्रदेवके क्रोधसे कालाग्निके समान होकर देवताओंकी सेनाओंको चारों ओरसे डराने और शक्षुब्ध करने लगे

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਮਹਾਕਾਇ ਜੀਵ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਡਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 48

क्रीडन्ति विविधाकाराश्रिक्षिपु: सुरयोषित: । रुद्रक्रोधात्‌ प्रयत्नेन सर्वदेवै: सुरक्षितम्‌

ਦੇਵ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 49

चकार भैरवं नादं सर्वभूतभयंकरम्‌

ਉਸ ਨੇ ਐਸਾ ਭੈਰਵ ਗਰਜਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ।

Verse 50

ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्नैव प्रजापति:

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 51

ऊचुः प्राउज्जलय: सर्वे कथ्यतां को भवानिति | तब ब्रह्मा आदि देवता तथा प्रजापति दक्ष--ये सब के-सब हाथ जोड़कर बोले --देवदेव! कहिये, आप कौन हैं?” || ५० है ।। वीरभद्र उवाच नाहं रुद्रो न वा देवी नैव भोक्तुमिहागत:

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼—ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਦੇਵਦੇਵ! ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹਾਂ, ਨਾ ਦੇਵੀ; ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਭੋਗ ਜਾਂ ਹਵਿ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 52

द्रष्ट॑ वा नैव विप्रेन्द्रा_ नैव कौतूहलेन वा

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੌਤੂਹਲ ਵੱਸ।”

Verse 53

तव यज्ञविघातार्थ सम्प्राप्तं विद्धि मामिह । मैं यहाँ आये हुए श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका दर्शन करने या कौतूहलवश इस यज्ञका तमाशा देखनेके लिये नहीं आया हूँ। तुम्हें यह मालूम होना चाहिये कि मैं तुम्हारे इस यज्ञका विनाश करनेके लिये ही यहाँ आया हूँ ।। वीरभद्र इति ख्यातों रुद्रकोपाद्‌ विनि:सृत:,मेरा नाम वीरभद्र है। रुद्रदेवके क्रोधसे मेरा प्राकटय हुआ है। यह नारी भद्रकालीके नामसे विख्यात है और देवी पार्वतीके कोपसे प्रकट हुई है। देवाधिदेव महादेवने हम दोनोंको यहाँ भेजा है। इसलिये हम दोनों इस यज्ञके निकट आये हैं

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਾਣ ਲਵੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਨਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪੂਜਨੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੌਤੂਹਲ ਵੱਸ ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣ। ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਲਵੋ—ਮੈਂ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ।”

Verse 54

भद्रकालीति विख्याता देव्या: कोपाद्‌ विनि:सृता । प्रेषितो देवदेवेन यज्ञान्तिकमिहागतौ,मेरा नाम वीरभद्र है। रुद्रदेवके क्रोधसे मेरा प्राकटय हुआ है। यह नारी भद्रकालीके नामसे विख्यात है और देवी पार्वतीके कोपसे प्रकट हुई है। देवाधिदेव महादेवने हम दोनोंको यहाँ भेजा है। इसलिये हम दोनों इस यज्ञके निकट आये हैं

“ਇਹ ਨਾਰੀ ‘ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਯੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਾਂ।”

Verse 55

शरणं गच्छ विप्रेन्द्र देवदेवमुमापतिम्‌ । वरं क्रोधो5पि देवस्य वरदानं न चान्यत:,विप्रवर! तुम देवाधिदेव उमावललभ भगवान्‌ शिवकी शरणमें जाओ। महादेवजीका क्रोध भी परम मंगलमय है और दूसरोंसे मिला हुआ वरदान भी मंगलकारक नहीं होता

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਉਮਾ-ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਓ। ਦੇਵ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।”

Verse 56

वीरभद्रवच: श्रुत्वा दक्षो धर्मभृतां वर: । तोषयामास स्तोत्रेण प्रणिपत्य महेश्वरम्‌,वीरभद्रकी यह बात सुनकर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ दक्षने भगवान्‌ शिवके उद्देश्यसे प्रणाम करके निम्नांकित स्तोत्रके द्वारा उनकी स्तुति की--

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 57

प्रपद्ये देवमीशानं शाश्व॒तं ध्रुवमव्ययम्‌ । महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगत: पतिम्‌,“जो सम्पूर्ण जगत्‌के शासक, पालक, महान्‌ आत्मा, नित्य, सनातन, अविकारी और आराध्यदेव हैं, उन महादेवजीकी आज मैं शरण लेता हूँ”

ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਨਿੱਤ, ਸਨਾਤਨ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵ ਹਨ—ਉਸ ਈਸ਼ਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅੱਜ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 58

प्राणापानौ संनिरुध्य वक्त्रस्थानेन यत्नतः । विचार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित्‌

ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ; ਫਿਰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਪਰਖੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤਰੂਜਿਤ ‘ਬਹੁ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 59

सहसा देवदेवेशो हाग्निकुण्डात्‌ समुत्थित: । बिश्रत्सूर्यसहस्रस्थ तेज: संवर्तकोपम:

ਤਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਅੱਗ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਸਮਾਨ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਨਾਲ।

Verse 60

स्मितं कृत्वाब्रवीद्‌ वाक्‍्यं ब्रूहि कि करवाणि ते । तब अनेक नेत्रोंवाले, शत्रुविजयी, महादेव अपने मुखोंद्वारा यत्नपूर्वक प्राण और अपान वायुको अवरुद्ध करके सम्पूर्ण दिशाओंमें दृष्टिपात करते हुए सहसा अग्निकुण्डसे निकल पड़े। प्रलयकालीन अग्निके समान तेजस्वी स्वरूपसे सहस्रों सूर्योकी प्रभा धारण किये वे दक्षके सामने खड़े हो गये और मुसकराकर बोले--'प्रजापते! बोलो, मैं आज तुम्हारा कौन- सा कार्य सिद्ध करूँ” || ५८-५९; || श्राविते च मखाध्याये देवानां गुरुणा तत:

ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ?”

Verse 76

इन्द्रेण सहिता: सर्वे आगता यज्ञभागिन: । आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य और मरुदगण--ये सब-के-सब इन्द्रके साथ यज्ञमें भाग लेनेके लिये वहाँ पधारे थे

ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉੱਥੇ ਆਏ—ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣ; ਸਭ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 93

जरायुजाण्डजाश्वैव सहसा स्वेदजोद्धिजै: । ये तथा और भी बहुत-से चतुर्विध प्राणिसमुदाय जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज्ज वहाँ उपस्थित हुए थे

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ—ਜਰਾਯੁਜ, ਅੰਡਜ, ਸਵੇਦਜ ਅਤੇ ਉਦਭਿਜ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 283

इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें ज्वरकी उत्पत्तिविषयक दो सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮ ਉਪਪਰਵ ਵਿੱਚ ਜ੍ਵਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸੌ ਤਿਰਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 303

देव्या मन्युव्यपोहार्थ हतो दक्षस्य वै क्रतु: । महेश्वरने उस पुरुषको आज्ञा दी--'वीर! तुम दक्षके यज्ञका नाश कर दो।' फिर तो भगवानके मुखसे निकले हुए उस सिंहके समान पराक्रमी एक ही वीरने पार्वतीदेवीके दुःख और क्रोधका निवारण करनेके लिये खेलही खेलमें प्रजापति दक्षके उस यज्ञका विध्वंस कर डाला

ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਤੁ (ਯਜ੍ਞ) ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ—“ਵੀਰ! ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ।” ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਿੰਹ-ਸਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਇਕੋ ਹੀ ਵੀਰ ਨੇ, ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਧਵੰਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 366

ततः: किलकिलाशब्दैसकाशं पूरयन्निव । वे भयंकर रूपधारी विशालकाय रुद्रगण सैकड़ों और हजारोंकी टोलियाँ बनाकर अपनी किलकारियोंसे आकाशको गुँजाते हुए-से दक्षयज्ञका विध्वंस करनेके लिये बड़ी तेजीके साथ टूट पड़े

ਫਿਰ ਕਿਲਕਿਲੇ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣਾਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਖਾਂ-ਪੁਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦਕਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਏ।

Verse 483

त॑ यज्ञमदहच्छीघ्रं रुद्रकर्मा समनन्‍्ततः । अनेक प्रकारकी आकृतिवाले वे रुद्रगण खेलते-कूदते और देवांगनाओंको दूर फेंक देते थे। यद्यपि सम्पूर्ण देवताओंने मिलकर प्रयत्नपूर्वक उस यज्ञकी रक्षा की थी तथापि रुद्रकर्मा वीरभद्रने रुद्रदेवके क्रोधसे प्रेरित हो सब ओरसे शीघ्र ही उसे जलाकर भस्म कर दिया

ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰੁਦ੍ਰਕਰਮਾ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਖੇਡਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਦੇਵਾਂਗਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 496

छित्त्वा शिरो वै यज्ञस्थ ननाद च मुमोद च । तत्पश्चात्‌ उसने ऐसी भीषण गर्जना की, जो समस्त प्राणियोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली थी। फिर उसने यज्ञका सिर काटकर बड़े जोरसे सिंहनाद किया और मन-ही-मन आनन्दका अनुभव किया

Dakṣa said: “Having cut off the head at the sacrifice, he roared and exulted. Thereafter he let out a dreadful bellow that struck fear into the hearts of all living beings. Then, after severing the sacrifice’s head, he gave a mighty lion-like roar and inwardly tasted a grim satisfaction.”

Verse 513

देव्या मन्युकृतं मत्वा क्रुद्धः सर्वात्मक: प्रभु: । वीरभद्रने कहा--ब्रह्मन! मैं न तो रुद्र हूँ, न देवी हूँ और न यहाँ भोजन करनेके लिये ही आया हूँ। तुम्हारा यह यज्ञ देवी पार्वतीके रोषका कारण बन गया है--ऐसा जानकर सर्वात्मा भगवान्‌ शिव कुपित हो उठे हैं

Knowing that this sacrifice has provoked the Goddess’s wrath, the Lord—who abides as the Self of all—has become enraged. The statement frames the disruption of ritual as a moral consequence: when a sacred act is performed with disrespect toward the divine and toward dharma, it rebounds as cosmic anger embodied here by Śiva’s fury.