Adhyaya 231
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Adhyāya 231 Context Unit
Bhīṣma introduces an embedded instruction and praises the ‘paramarṣi’ teaching oriented to mokṣadharma. Śuka asks how a person endowed with household and Vedic qualifications can reach Brahman, and requests a clear account whether by Sāṃkhya or Yoga. Vyāsa replies that realization is not attained without knowledge joined to tapas, indriya-nigraha, and sarva-saṃnyāsa (comprehensive relinquishment). He then presents an analytic map of embodiment: the mahābhūtas are said to be established in living bodies; specific functions and deities are correlated with bodily loci (e.g., sight with light, digestion with fire), and the five sense-gates present their objects (sound, touch, form, taste, smell) to the mind. The mind is described as the governor of the senses, while the bhūtātman, seated in the heart, governs the mind; prāṇa and apāna are named as constant factors in embodied life. The discourse turns to the visibility of the self: the mahān ātman is not grasped by ordinary senses but shines to a ‘kindled’ mind; it is characterized as beyond sound/touch/form/taste/smell, imperishable, and to be discerned as bodiless within the body. One who perceives the unmanifest within manifest beings becomes fit for brahma-bhūya. Ethical cognition follows: the wise are equal-seeing across social and species distinctions, since one great self pervades all beings; seeing self in all and all in self is presented as the condition of ‘becoming Brahman.’ The chapter further describes the subtlety and all-pervasiveness of the principle (beyond spatial capture, subtler than the subtle, greater than the great), introduces the kṣara/akṣara distinction, and uses the ‘nine-gated city’ and haṃsa imagery to indicate the sovereign, disciplined inner principle; knowing the kūṭastha akṣara, the knower relinquishes prāṇa-bound rebirth.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, शान्ति-पर्व के मोक्षधर्म-प्रसंग में, लोक-तत्त्व और प्राणियों की गति-अगति का रहस्य जानने की तीव्र जिज्ञासा से प्रश्न उठाते हैं—यह सृष्टि-नाश और आवागमन किससे प्रवर्तित होता है? → भीष्म उत्तर देने के लिए एक पुरातन इतिहास का द्वार खोलते हैं: शुकदेव का व्यास से प्रश्न—काल, सृष्टि-प्रलय, और ब्राह्मण-धर्म के कर्तव्य का निश्चय। जिज्ञासा ‘किसने बनाया’ से आगे बढ़कर ‘काल कैसे चलाता है’ और ‘युग-धर्म कैसे घटता-बढ़ता है’ तक पहुँचती है। → युग-चक्र और ब्रह्मा के दिन-रात्रि का विराट मापन सामने आता है—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि में धर्म का क्रमशः क्षय; और सहस्र-चतुर्युगों से ब्रह्मा का एक दिन, उतनी ही रात्रि—प्रलय में ईश्वर का ध्यान-निद्रा और फिर सृष्टि का पुनरुदय। काल का स्वरूप यहाँ ‘घड़ी’ नहीं, ‘सृष्टि की श्वास’ बनकर प्रकट होता है। → भीष्म, शुक-व्यास संवाद के माध्यम से यह स्थिर करते हैं कि लोक-तत्त्व, भूतों की गति, और युग-धर्म का परिवर्तन काल-नियम से बँधा है; जो ब्रह्मा के दिन-रात्रि को यथार्थ जानता है, वही काल-ज्ञान में स्थित होकर संसार-परिवर्तन को सम्यक् समझता है। → काल-चक्र का यह मापन आगे ‘जीव की मुक्ति-यात्रा’ और ‘कर्तव्य बनाम वैराग्य’ के सूक्ष्म निर्णयों की भूमि तैयार करता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि इस ज्ञान के प्रकाश में मनुष्य अपना आचरण कैसे स्थिर करे।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। जि एकत्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: शुकदेवजीका प्रश्न और व्यासजीका उनके प्रश्नोंका उत्तर देते हुए कालका स्वरूप बताना युधिछिर उवाच आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव । ध्यानं कर्म च काल॑ च तथैवायुर्युगे युगे,युधिष्ठिरने पूछा--कुरुनन्दन! अब मैं यह जानना चाहता हूँ कि सम्पूर्ण भूतोंकी उत्पत्ति किससे होती है? उनका अन्त कहाँ होता है? परमार्थकी प्राप्तिके लिये किसका ध्यान और किस कर्मका अनुष्ठान करना चाहिये? कालका क्या स्वरूप है? तथा भिन्न-भिन्न युगोंमें मनुष्योंकी कितनी आयु होती है?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੌਰਵ! ਮੈਂ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਕਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ? ਕਾਲ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਕਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
Verse 2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् । सर्गश्न निधनं चैव कुत एतत् प्रवर्तते,मैं लोकका तत्त्व पूर्णरूपसे जानना चाहता हूँ। प्राणियोंक आवागमन और सृष्टि-प्रलय किससे होते हैं?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਲੋਕ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਵਾਗਮਨ (ਸੰਸਾਰ-ਗਤੀ) ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ?
Verse 3
यदि तेअनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर । एतदू भवन्तं पृच्छामि तद् भवानू प्रब्रवीतु मे,सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! यदि आपका हमलोगोंपर अनुग्रह करनेका विचार है तो मैं यही बात आपसे पूछता हूँ। आप मुझे बताइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਿਤਾਮਹ! ਜੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਓ।
Verse 4
पूर्व हि कथित श्रुत्वा भूगुभाषितमुत्तमम् । भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा,पहले ब्रह्मर्षि भरद्वाजके प्रति भूगुजीका जो उत्तम उपदेश हुआ था, उसे आपके मुँहसे सुनकर मुझे उत्तम बुद्धि प्राप्त हुई थी
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਜੋ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨਿਖਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 5
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थान संस्थिता । ततो भूयस्तु पृच्छामि तद् भवान् वक्तुमरहति,मेरी बुद्धि परम धर्मिष्ठ एवं दिव्य स्थितिमें स्थित हो गयी थी; इसीलिये फिर पूछता हूँ। आप इस विषयका वर्णन करनेकी कृपा करें
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਮਝਾਓ।
Verse 6
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्येडहमितिहासं पुरातनम् । जगौ यद् भगवान् व्यास: पुत्राय परिपृच्छते,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें भगवान् व्यासने अपने पुत्रके पूछनेपर जो उपदेश दिया था, वही प्राचीन इतिहास मैं दुहराऊँगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Verse 7
अधीत्य वेदानखिलान् साड्रोपनिषदस्तथा । अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात्,अंगों और उपनिषदोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन करके व्यासपुत्र शुकदेवने नैष्ठिक कर्मको जाननेकी इच्छासे अपने पिता श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासकी धर्मज्ञानविषयक निपुणता देखकर उनसे अपने मनका संदेह पूछा। उन्हें यह विश्वास था कि पिताजीके उपदेशसे मेरा धर्म और अर्थविषयक सारा संशय दूर हो जायगा
ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਕਰਮ ਦੇ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਧਰਮ-ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸ਼ਯ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 8
कृष्णद्वैपायन व्यासं पुत्रो वैयासकि: शुक:ः । पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम्,अंगों और उपनिषदोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन करके व्यासपुत्र शुकदेवने नैष्ठिक कर्मको जाननेकी इच्छासे अपने पिता श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासकी धर्मज्ञानविषयक निपुणता देखकर उनसे अपने मनका संदेह पूछा। उन्हें यह विश्वास था कि पिताजीके उपदेशसे मेरा धर्म और अर्थविषयक सारा संशय दूर हो जायगा
ਵੈਯਾਸਕੀ ਸ਼ੁਕ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਟ ਜਾਣ। ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच भूतग्रामस्य कर्तारें कालज्ञाने च निश्चयम् । ब्राह्मणस्य च यत् कृत्यं तद् भवान् वक्तुमहति,श्रीशुकदेवजी बोले--पिताजी! समस्त प्राणि-समुदायको उत्पन्न करनेवाला कौन है? कालके ज्ञानके विषयमें आपका क्या निश्चय है? और ब्राह्मणका क्या कर्तव्य है? ये सब बातें आप बतानेकी कृपा करें
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ! ਸਮੂਹ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਾਲ-ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ।
Verse 10
भीष्म उवाच तस्मै प्रोवाच तत् सर्व पिता पुत्राय पृच्छते । अतीतानागते विद्वान सर्वज्ञ: सर्वधर्मवित्,भीष्मजी कहते हैं-राजन! भूत और भविष्यके ज्ञाता तथा सम्पूर्ण धर्मोंको जाननेवाले सर्वज्ञ विद्वान् पिता व्यासने अपने पुत्रके पूछनेपर उसे उन सब बातोंका इस प्रकार उपदेश किया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵੇਤਾ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਨੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਦੱਸੀਆਂ।
Verse 11
व्यास उवाच अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे सम्प्रवर्तते,व्यासजी बोले--बेटा! सृष्टिके आरम्भमें अनादि, अनन्त, अजन्मा, दिव्य, अजर- अमर, ध्रुव, अविकारी, अतर्क्य और ज्ञानातीत ब्रह्म ही रहता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਜਰ, ਧ੍ਰੁਵ, ਅਵ੍ਯਯ; ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
Verse 12
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत् कलां ताम् | त्रिंशत्कलक्षापि भवेन्मुहूर्तो भाग: कलाया दशमश्न यः स्यात्,(अब कालका विभाग इस प्रकार समझना चाहिये) पंद्रह निमेषकी एक काष्ठा और तीस काष्ठाकी एक कला गिननी चाहिये। तीस कलाका एक मुहूर्त होता है। उसके साथ कलाका दसवाँ भाग और सम्मिलित होता है अर्थात् तीस कला और तीन काष्ठाका एक मुहूर्त होता है
ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਤੀਹ ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਸ਼ਠਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
त्रिंशन्मुहूर्त तु भवेदहश्न रात्रिश्न संख्या मुनिभि: प्रणीता । मास: स्मृतो रात््यहनी च त्रिंशत् संवत्सरो द्वादशमास उक्तः,तीस मुहूर्तका एक दिन-रात होता है। महर्षियोंने दिन और रात्रिके मुहूर्तोंकी संख्या उतनी ही बतायी है। तीस रात-दिनका एक मास और बारह मासोंका एक संवत्सर बताया गया है
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਤੀਹ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਇੱਕ ਮਾਸ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਸ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ (ਵਰ੍ਹਾ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
संवत्सरं द्वे त्वयने वदन्ति संख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च,विद्वान पुरुष दो अयनोंको मिलाकर एक संवत्सर कहते हैं। वे दो अयन हैं--उत्तरायण और दक्षिणायन
ਗਿਣਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਦੋ ਅਯਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਦਕਸ਼ਿਣਾਯਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਨ।
Verse 15
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके । रात्रि: स्वप्लाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामह:,मनुष्यलोकके दिन-रातका विभाग सूर्यदेव करते हैं। रात प्राणियोंके सोनेके लिये है और दिन काम करनेके लिये
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸੂਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਕਰਮ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਭਾਉ ਲਈ।
Verse 16
पित्र्ये राग्यहनी मास: प्रविभागस्तयो: पुनः । शुक्लो5ह: कर्मचेष्टायां कृष्ण: स्पप्नाय शर्वरी,मनुष्योंके एक मासमें पितरोंका एक दिन-रात होता है। शुक्लपक्ष उनके काम-काज करनेके लिये दिन है और कृष्णपक्ष उनके विश्रामके लिये रात है
ਵਿਆਸ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਿਤ੍ਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ—ਕਰਮ-ਚੇਸ਼ਟਾ ਲਈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ—ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਲਈ।
Verse 17
दैवे रात्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयो: पुनः । अहस्तत्रोदगयन रात्रि: स्याद् दक्षिणायनम्,मनुष्योंका एक वर्ष देवताओंके एक दिन-रातके बराबर है, उनके दिन-रातका विभाग इस प्रकार है। उत्तरायण उनका दिन है और दक्षिणायन उनकी रात्रि
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਉੱਤਰਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ।
Verse 18
ये ते रात्यहनी पूर्व कीर्तिते जीवलौकिके । तयो: संख्याय वर्षग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्पह:क्षपे,पहले मनुष्योंके जो दिन-रात बताये गये हैं, उन्हींकी संख्याके हिसाबसे अब मैं ब्रह्माके दिन-रातका मान बताता हूँ। साथ ही सत्ययुग, त्रेता, द्वापए और कलियुग--इन चारों युगोंकी वर्ष-संख्या भी अलग-अलग बता रहा हूँ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਆਦ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 19
पृथक् संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश: । कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा,पहले मनुष्योंके जो दिन-रात बताये गये हैं, उन्हींकी संख्याके हिसाबसे अब मैं ब्रह्माके दिन-रातका मान बताता हूँ। साथ ही सत्ययुग, त्रेता, द्वापए और कलियुग--इन चारों युगोंकी वर्ष-संख्या भी अलग-अलग बता रहा हूँ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ), ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਰ੍ਹਾ-ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 20
चत्वार्याहु: सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशक्ष तथाविध:,देवताओंके चार हजार वर्षोका एक सत्ययुग होता है। सत्ययुगमें चार सौ दिव्य वर्षोंकी संध्या होती है और उतने ही वर्षोका एक संध्यांश भी होता है (इस प्रकार सत्ययुग अड़तालीस सौ दिव्य वर्षोंका होता है)
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਚਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਯੁਗ ਦਾ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
संध्या और संध्यांशोंसहित अन्य तीन युगोंमें यह (चार हजार आठ सौ वर्षोकी) संख्या क्रमश: एक-एक चौथाई घटती जाती है-
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਇਹੀ ਯੁਗ-ਮਾਪ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਰ ਵਾਰੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एतानि शाश्वताँललोकान् धारयन्ति सनातनान् | एतद् ब्रह्माविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम्,ये चारों युग प्रवाहरूपसे सदा रहनेवाले सनातन लोकोंको धारण करते हैं। तात! यह युगात्मक काल ब्रह्मवेत्ताओंके सनातन ब्रह्मका ही स्वरूप है
ਇਹ (ਯੁਗ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਰੂਪ) ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਸਨਾਤਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ! ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਦਿਤ ਹੈ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਕਾਲ ਆਪ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 23
इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु । एक पादेन हीयन्ते सहस्राणि शतानि च,चतुष्पात् सकलो धर्म: सत्यं चैव कृते युगे । नाधर्मेणागम: कश्चित् परस्तस्य प्रवर्तते सत्ययुगमें सत्य और धर्मके चारों चरण मौजूद रहते हैं--उस समय सत्य और धर्मका पूरा-पूरा पालन होता है उस समय कोई भी धर्मशास्त्र अधर्मसे संयुक्त नहीं होता; उसका उत्तम रीतिसे पालन होता है
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ (ਕਾਲ-ਮਾਨ) ਹਰ ਵਾਰੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪੈਰ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਚਾਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧਾਨ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਅਤੇ ਆਚਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
इतरेष्वागमाद् धर्म: पादशस्त्ववरोप्यते । चौर्यकानृतमायाभिर धर्म श्वोपचीयते
ਅਗਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਪੈਰ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਖੋਹ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ। ਚੋਰੀ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਛਲ ਨਾਲ ਧਰਮ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਹੇਠਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 25
अन्य युगोंमें शास्त्रोक्त धर्मका क्रमश: एक-एक चरण क्षीण होता जाता है और चोरी, असत्य तथा छल-कपट आदिके द्वारा अधर्मकी वृद्धि होने लगती है ।। अरोगा: सर्वसिद्धार्थ श्चितुर्वर्षशतायुष: । कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो हसते वय:,सत्ययुगके मनुष्य नीरोग होते हैं। उनकी सम्पूर्ण कामनाएँ सिद्ध होती हैं तथा वे चार सौ वर्षोकी आयुवाले होते हैं। त्रेतायुग आनेपर उनकी आयु एक चौथाई घटकर तीन सौ वर्षोकी रह जाती है। इसी प्रकार द्वापरमें दो सौ और कलियुगमें सौ वर्षोकी आयु होती है
ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਧਰਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪੈਰ ਕਰਕੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੋਰੀ, ਝੂਠ ਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਚੌਥਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
वेदवादाश्वानुयुगं हसन्तीतीह न: श्रुतम् । आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम्,त्रेता आदि युगोंमें वेदोंका स्वाध्याय और मनुष्योंकी आयु घटने लगती है, ऐसा सुना गया है। उनकी कामनाओंकी सिद्धिमें भी बाधा पड़ती है और वेदाध्ययनके फलमें भी न्यूनता आ जाती है
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਹਾਅ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਹਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रितायां द्वापरेडपरे । अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुरूपत:,युगोंके हासके अनुसार सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलियुगमें मनुष्योंके धर्म भी भिन्न- भिन्न प्रकारके हो जाते हैं
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹੋਰ ਹਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ; ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ—ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਹ੍ਰਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 28
तप: परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम् । द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेक॑ कलौ युगे,सत्ययुगमें तपस्याको ही सबसे बड़ा धर्म माना गया है। त्रेतामें ज्ञानको ही उत्तम बताया गया है। द्वापरमें यज्ञ और कलियुगमें एकमात्र दान ही श्रेष्ठ कहा गया है
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਪ ਹੀ ਪਰਮ ਹੈ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦਾਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
एतां द्वादशसाहसत्रीं युगाख्यां कवयो विदु: । सहस्रपरिवर्त तद् ब्राह्मं दिवसमुच्यते,इस प्रकार देवताओंके बारह हजार वर्षोका एक चतुर्युग होता है; यह विद्वानोंकी मान्यता है। एक सहस्र चतुर्युगको ब्रह्माका एक दिन बताया जाता है
ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਯੁਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ (ਚਤੁਰਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਦੇ) ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਫੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
रात्रिमेतावतीं चैव तदादौ विश्वमी श्वर: । प्रलये ध्यानमाविश्य सुप्त्वा सो<न्ते विबुद्धयते,इतने ही युगोंकी उनकी एक रात्रि भी होती है। भगवान् ब्रह्मा अपने दिनके आरम्भमें संसारकी सृष्टि करते हैं और रातमें जब प्रलयका समय होता है, तब सबको अपनेमें लीन करके योगनिद्राका आश्रय ले सो जाते हैं; फिर प्रलयका अन्त होने अर्थात् रात बीतनेपर वे जाग उठते हैं
ਇੰਨੇ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਨੀਂਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੇ—ਉਹ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्म॒णो विदु: । रात्रि युगसहस्रान्तां तेडहोरात्रविदो जना:
ਜੋ ਲੋਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
एक हजार चतुर्युगका जो ब्रह्माका एक दिन बताया गया है और उतनी ही बड़ी जो उनकी रात्रि कही गयी है, उसको जो लोग ठीक-ठीक जानते हैं, वे ही दिन और रात अर्थात् कालतत्त्वको जाननेवाले हैं ।। प्रतिबुद्धों विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये सृजते च पर | तस्माद् व्यक्तात्मकं मन:,रात्रि समाप्त जाग्रत् हुए ब्रह्माजी पहले अपने अक्षय स्वरूपको मायासे विकारयुक्त बनाते हैं फिर महत्तत्त्वको उत्पन्न करते हैं। तत्पश्चात् उससे स्थूल जगत्को धारण करनेवाले मनकी उत्पत्ति होती है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਲੋਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਖੰਡ (ਅਕਸ਼ਯ) ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਹੱਤੱਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤਾਤਮਕ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਥੂਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 230
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें श्रीकृष्ण और उग्रसेनका संवादविषयक दो सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸੌ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 231
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने एकत्रिशदधिकद्विशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोौक्षधर्मपर्वमें शुकका अनुप्रश्नविषयक दो सौ इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸੌ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Śuka asks how a person with Vedic learning, ritual standing, maturity, and non-envious character can attain Brahman, and requests the practical means—whether articulated through Sāṃkhya analysis or Yogic discipline.
Liberation is presented as dependent on disciplined cognition: restraining the senses, stabilizing the mind, and discerning the imperceptible ātman that pervades all beings; equal vision (sama-darśana) is treated as a cognitive-ethical marker of that realization.
Yes in doctrinal form: it states that the one who perceives the unmanifest within the manifest becomes fit for brahma-bhūya, and that the knower of the kūṭastha akṣara relinquishes prāṇa-bound rebirth (i.e., is oriented to amṛtatva).