Shloka 12
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत् कलां ताम् | त्रिंशत्कलक्षापि भवेन्मुहूर्तो भाग: कलाया दशमश्न यः स्यात्
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṁśattu kāṣṭhā gaṇayet kalāṁ tām | triṁśatkalā kṣāpi bhaven muhūrto bhāgaḥ kalāyā daśamaśna yaḥ syāt |
ਵਿਆਸ ਜੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਤੀਹ ਕਲਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਸ਼ਠਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a precise traditional hierarchy of time-units—nimeṣa, kāṣṭhā, kalā, and muhūrta—emphasizing disciplined, accurate reckoning that supports orderly conduct and correct timing in dharmic life.
In the instructional setting of the Śānti Parva, Vyāsa is explaining a technical but ethically relevant topic: how time is conventionally measured, providing definitions and conversions among the units.