Shloka 30
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
रात्रिमेतावतीं चैव तदादौ विश्वमी श्वर: । प्रलये ध्यानमाविश्य सुप्त्वा सो<न्ते विबुद्धयते
rātrim etāvatīṃ caiva tadādau viśvam īśvaraḥ | pralaye dhyānam āviśya suptvā so 'nte vibudhyate ||
ਇੰਨੇ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਨੀਂਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਤੇ—ਉਹ ਫਿਰ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse frames creation and dissolution as rhythmic, lawful cycles governed by the Lord: manifestation begins at the start of the cosmic day, and at dissolution all beings are reabsorbed; the ‘sleep’ signifies yogic withdrawal rather than ordinary ignorance, emphasizing order, periodicity, and divine sovereignty over time.
Vyāsa explains the cosmic timetable: the Lord (understood in this context as the creator principle) produces the universe at the beginning of the cycle; when pralaya arrives, everything is gathered back into Him, He enters meditative absorption and ‘sleeps’; when pralaya ends, He awakens and the cycle resumes.