Adhyaya 228
योग–सांख्यसमन्वयः, रथोपमा, व्यक्त–अव्यक्तविवेकः (Yoga–Sāṃkhya Synthesis, Chariot Allegory, and the Vyakta–Avyakta Distinction)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Yoga–Sāṃkhya Instruction Unit
Vyāsa outlines a liberation-oriented discipline in which the wise ‘cross’ the difficult ocean of aging and death by discernment, while the undiscerning cannot guide even themselves (1–2). The practitioner is described as defect-cutting, fear-free regarding gain/loss, and intent on restraining speech and mind through buddhi and knowledge for inner peace (3–7). A detailed chariot allegory maps dharma, modesty, method, prāṇa/apāna, the senses, and wisdom as structural components, with knowledge as charioteer and the kṣetrajña as the presiding knower; the ‘divine chariot’ is said to shine in Brahmaloka when aligned with renunciation and meditation (8–12). The chapter then sketches graded dhāraṇā and subtle experiential ‘forms’ (smoke, water-like, fire-like, whitened subtlety) as the mind proceeds through elemental and cognitive layers toward the unmanifest (13–20). It notes resultant capacities and their constraints, then explicitly states that Yoga and Sāṃkhya share 25 tattvas while differing in emphasis; it defines vyakta by four marks (birth, growth, decay, death) and avyakta as the reverse, and discusses ‘two selves’ in doctrinal terms (21–32). The concluding ethical phenotype of the realized sāṃkhya/yogin is non-possessive, non-egoic, free of doubt and dualities, truthful and non-hostile, responding to provocation with friendliness, restraining the triad of speech-action-mind, and approaching Brahman through equanimity (33–38).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि मनुष्य के उत्थान-पतन के पूर्वलक्षण सबसे पहले उसके मन में प्रकट होते हैं—जैसे आनेवाली ऋद्धि या विनाश की आहट भीतर ही सुनाई देती है। → उदाहरण के रूप में दैत्यों का वर्णन आता है: वे बाह्य आडंबर (विशेष स्नान, चंदन, अलंकार) और तप-उपवास का प्रदर्शन करते थे, पर सभा में वृद्ध-सज्जनों की बातों पर हँसते, ईर्ष्या करते और गुणहीनता से धर्म-विपरीत आचरण अपनाते गए। इस आंतरिक पतन के साथ ही लक्ष्मी का मन उनसे हटने लगता है। → लक्ष्मी इन्द्र से स्पष्ट कह देती हैं कि दानवों ने जब धर्म-विरुद्ध आचरण अपना लिया है, तब वे अब दानवों में नहीं रहेंगी; वे असुरों को त्यागकर देवताओं के पास आती हैं और बताती हैं कि जहाँ वे रहेंगी वहाँ सात देवियाँ और आठवीं ‘जया’ भी निवास करेगी—अर्थात समृद्धि के साथ विजय-शक्ति भी धर्मनिष्ठ आश्रय में टिकती है। → लक्ष्मी और सहदेवियाँ त्रिदशों (देवताओं) में निवास का व्रत लेती हैं—उनकी अंतरात्मा धर्म में प्रतिष्ठित है। नारद और इन्द्र लक्ष्मी की प्रसन्नता हेतु स्तुति/आदर करते हैं; संदेश स्थिर होता है कि लक्ष्मी का निवास बाह्य वेश में नहीं, धर्मनिष्ठ अंतःकरण में है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान अष्टाविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: दैत्योंको त्यागकर इन्द्रके पास लक्ष्मीदेवीका आना तथा किन सदगुणोंके होनेपर लक्ष्मी आती हैं और 2225: 0 [ होनेपर वे त्यागकर चली जाती हैं, इस बातको विस्तारपूर्वक बताना युधिछिर उवाच पूर्वरूपाणि मे राजन् पुरुषस्यथ भविष्यत: । पराभविष्यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--राजन्! पितामह! जिस पुरुषका उत्थान या पतन होनेवाला होता है, उसके पूर्व लक्षण कैसे होते हैं? यह मुझे बताइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਪਤਨ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्न भद्रें ते तथैव न भविष्यत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ ਹੈ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ।
Verse 3
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तुम्हारा कल्याण हो। जिस मनुष्यका उत्थान या पतन होनेको होता है, उसका मन ही उसके पूर्व लक्षणोंको प्रकट कर देता है ।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । श्रिया शक्रस्य संवादं त॑ निबोध युधिछ्िर,इस विषयमें लक्ष्मीके साथ जो इन्द्रका संवाद हुआ था, उस प्राचीन इतिहासका उदाहरण यहाँ दिया जाता है। युधिष्ठिर! तुम ध्यान देकर उसे सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਪਤਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਲੱਛਣ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਸੰਵਾਦ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 4
महतस्तपसो ्युष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ । सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभि:,एक समयकी बात है, महातपस्वी एवं पापरहित नारदजी अपनी इच्छाके अनुसार तीनों लोकोंमें विचरण करते थे। वे अपनी बड़ी भारी तपस्याके प्रभावसे ऊँचे और नीचे दोनों प्रकारके लोकोंको देख सकते थे तथा ब्रह्मलोक-निवासी ऋषियोंके समान होकर ब्रह्माजीकी ही भाँति अमित दीप्ति और ओजसे प्रकाशित हो रहे थे
ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ—ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ-ਨਿਵਾਸੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮਕੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 5
ब्रह्मेवामितदीप्तौजा: शान्तपाप्मा महातपा: । विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारद:,एक समयकी बात है, महातपस्वी एवं पापरहित नारदजी अपनी इच्छाके अनुसार तीनों लोकोंमें विचरण करते थे। वे अपनी बड़ी भारी तपस्याके प्रभावसे ऊँचे और नीचे दोनों प्रकारके लोकोंको देख सकते थे तथा ब्रह्मलोक-निवासी ऋषियोंके समान होकर ब्रह्माजीकी ही भाँति अमित दीप्ति और ओजसे प्रकाशित हो रहे थे
ਨਾਰਦ—ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜ ਅਪਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ।
Verse 6
कदाचित् प्रातरुत्थाय पिस्पक्षु:ः सलिल॑ं शुचि । ध्रुवद्वारभवां गड्ां जगामावततार च,एक दिन वे प्रात:काल उठकर पवित्र जलमें स्नान करनेकी इच्छासे ध्रुवद्वारसे प्रवाहित हुई गंगाजीके तटपर गये और उसके भीतर उतरे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵਦ੍ਵਾਰ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਪਿਆ—ਇਹ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਆਚਰਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ।
Verse 7
सहस्ननयनशक्षापि वज्री शम्बरपाकहा । तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह,इसी समय शम्बरासुर और पाक नामक दैत्यका वध करनेवाले वज्रधारी सहस्रलोचन इन्द्र भी देवर्षियोंद्वारा सेवित गंगाजीके उसी तटपर आये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਤੇ ਪਾਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਵੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 8
तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासत: । नद्या: पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाज्चनवालुकम्,फिर उन दोनोंने गंगाजीमें गोते लगाकर मनको एकाग्र करके संक्षेपसे गायत्रीजपका कार्य पूर्ण किया। इसके बाद सूक्ष्म सुवर्णमयी बालुकासे भरे हुए सुन्दर गंगातटपर आकर वे दोनों बैठ गये और पुण्यात्मा पुरुषों, देवर्षियों तथा महर्षियोंके मुखसे सुनी हुई कथाएँ कहने-सुनने लगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜਪ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸੁੱਖਮ ਸੁਵਰਨ-ਸਮਾਨ ਰੇਤ ਵਾਲੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਪੁਣਿਆਤਮਾ ਪੁਰਖਾਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ।
Verse 9
पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिता: कथा: । चक्रतुस्तो तथा55सीनौ महर्षिकथितास्तथा,फिर उन दोनोंने गंगाजीमें गोते लगाकर मनको एकाग्र करके संक्षेपसे गायत्रीजपका कार्य पूर्ण किया। इसके बाद सूक्ष्म सुवर्णमयी बालुकासे भरे हुए सुन्दर गंगातटपर आकर वे दोनों बैठ गये और पुण्यात्मा पुरुषों, देवर्षियों तथा महर्षियोंके मुखसे सुनी हुई कथाएँ कहने-सुनने लगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਣ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 10
पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ । अथ भास्करसमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤਦੋਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਗਦਾ ਸੂਰਜ ਦਿਸ ਪਿਆ।
Verse 11
अभिततस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम्,उदित होते हुए सूर्यके पास ही आकाशमें उन्हें द्वितीय सूर्यके समान एक दिव्य ज्योति दिखायी दी, जो प्रज्वलित अग्निशिखाके समान प्रकाशित हो रही थी। भारत! वह ज्योति क्रमश: उन दोनोंके समीप आती दिखायी दी
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਉਦਿਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ—ਜੋ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।
Verse 12
आकाशे ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चि:समप्रभम् । तयो: समीप त॑ प्राप्तं॑ प्रत्यदुश्यत भारत,उदित होते हुए सूर्यके पास ही आकाशमें उन्हें द्वितीय सूर्यके समान एक दिव्य ज्योति दिखायी दी, जो प्रज्वलित अग्निशिखाके समान प्रकाशित हो रही थी। भारत! वह ज्योति क्रमश: उन दोनोंके समीप आती दिखायी दी
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੋਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਹ ਜੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਦਿੱਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਗੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਨੇੜੇ ਸਰਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 13
तत् सुपर्णार्कचरितमास्थितं वैष्णवं पदम् । भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत्
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वह प्रभापुञज्ज भगवान् विष्णुका एक विमान था, जो अपनी दिव्य प्रभासे तीनों लोकोंको प्रकाशित करता हुआ अनुपम जान पड़ता था। सूर्य और गरुड़ जिस आकाशशभमार्गसे चलते हैं, उसीपर वह भी चल रहा था ।। तत्राभिरूपशोभाभिर प्सरोभि: पुरस्कृताम् । बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्धानोरिवार्चिषम्,उस विमानमें उन दोनोंने कमलदलपर विराजमान साक्षात् लक्ष्मीदेवीको देखा, जो पद्माके नामसे प्रसिद्ध हैं। उन्हें बहुत-सी परम शोभामयी सुन्दरी अप्सराएँ आगे किये खड़ी थीं। लक्ष्मीदेवीकी आकृति विशाल थी। वे अंशुमाली सूर्यके समान तेजस्विनी थीं और प्रज्वलित अग्निकी ज्वालाके समान जाज्वल्यमान हो रही थीं। उनके आभूषण नक्षत्रोंके समान चमक रहे थे। मोती-जैसे रत्नोंके हार उनके कण्ठदेशकी शोभा बढ़ा रहे थे
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਦਿੱਸਿਆ—ਪ੍ਰਭਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਅਨੁਪਮ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਚਮਕ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਉਸੇ ਉਜਲੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਗਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ—ਪਦਮਾ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਨੇਕ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਮਈ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸੇਵਾ ਲਈ ਖੜੀਆਂ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ; ਉਹ ਕਿਰਣਮਾਲੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਜਾਜਵਲ੍ਯਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਠ ਤੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 15
नक्षत्रकल्पाभरणां तां मौक्तिकसमस्रजम् । श्रियं ददृशतु: पद्मां साक्षात् पदच्मदलस्थिताम्,उस विमानमें उन दोनोंने कमलदलपर विराजमान साक्षात् लक्ष्मीदेवीको देखा, जो पद्माके नामसे प्रसिद्ध हैं। उन्हें बहुत-सी परम शोभामयी सुन्दरी अप्सराएँ आगे किये खड़ी थीं। लक्ष्मीदेवीकी आकृति विशाल थी। वे अंशुमाली सूर्यके समान तेजस्विनी थीं और प्रज्वलित अग्निकी ज्वालाके समान जाज्वल्यमान हो रही थीं। उनके आभूषण नक्षत्रोंके समान चमक रहे थे। मोती-जैसे रत्नोंके हार उनके कण्ठदेशकी शोभा बढ़ा रहे थे
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮੋਤੀ ਵਰਗੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼੍ਰੀ—ਪਦਮਾ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 16
सावरुह्य विमानाग्रादड़नानामनुत्तमा । अभ्यागच्छत् त्रिलोकेशं देवर्षि चापि नारदम्,अड्रनाओंमें परम उत्तम लक्ष्मीदेवी उस विमानके अग्रभागसे उतरकर त्रिभुवनपति इन्द्र और देवर्षि नारदके पास आयीं
ਅਡਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮ ਉੱਤਮਾ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 17
नारदानुगत: साक्षान्मघवांस्तामुपागमत् । कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना,आगे-आगे नारदजी और उनके पीछे साक्षात् इन्द्रदेव हाथ जोड़े हुए देवीकी ओर बढ़े। उन्होंने स्वयं ही देवीको आत्मसमर्पण करके उनकी अनुपम पूजा की। राजन! तत्पश्चात् सर्वज्ञ देवराजने लक्ष्मीदेवीसे इस प्रकार कहा
ਨਾਰਦ ਜੀ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਨੁਪਮ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 18
चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्वापि स सर्ववित् । देवराज: श्रियं राजन् वाक््यं चेदमुवाच ह,आगे-आगे नारदजी और उनके पीछे साक्षात् इन्द्रदेव हाथ जोड़े हुए देवीकी ओर बढ़े। उन्होंने स्वयं ही देवीको आत्मसमर्पण करके उनकी अनुपम पूजा की। राजन! तत्पश्चात् सर्वज्ञ देवराजने लक्ष्मीदेवीसे इस प्रकार कहा
ਰਾਜਨ! ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਅਨੁਪਮ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 19
शक्र उवाच का त्वं केन च कार्येण सम्प्राप्ता चारुहासिनि । कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे,इन्द्र बोले--चारुहासिनि! तुम कौन हो? और किस कार्यसे यहाँ आयी हो? सुन्दर भौंहोंवाली देवि! तुम्हारा शुभागमन कहाँसे हुआ है? और शुभे! तुम्हें जाना कहाँ है?
ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਹਾਸ ਵਾਲੀਏ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹੈਂ? ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਆਈ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਤੇਰਾ ਗੰਤਵ੍ਯ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
Verse 20
श्रीझ्वाच पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजड्रमा: । ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना,लक्ष्मीने कहा--इन्द्र! तीनों पुण्यमय लोकोंके समस्त चराचर प्राणी मुझे प्राप्त करनेकी इच्छासे परम उत्साहपूर्वक प्रयत्न करते रहते हैं
ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਇੰਦਰ! ਪੁੰਨਮਈ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੇਰੇ ਆਤਮ-ਭਾਵ—ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
साहं वै पड़कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते । भूत्यर्थ सर्वभूतानां पद्मा श्री: पच्ममालिनी,मैं समस्त प्राणियोंको ऐश्वर्य प्रदान करनेके लिये सूर्यकी किरणोंके तापसे खिले हुए कमलनमें प्रकट हुई हूँ। मेरा नाम पद्मा, श्री और पद्ममालिनी है
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ— ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਇਆ; ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਪਦਮਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਦਮਮਾਲਿਨੀ ਹਨ।
Verse 22
अहं लक्ष्मीरहं भूति: श्रीक्षाहं बलसूदन । अहं श्रद्धा च मेधा च संनतिर्विजिति: स्थिति:,बलसूदन! मैं ही लक्ष्मी हूँ। मैं ही भूति हूँ और मैं ही श्री हूँ। मैं श्रद्धा, मेधा, संनति, विजिति, स्थिति, धृति, सिद्धि, कान्ति, समृद्धि, स्वाहा, स्वधा, संस्तुति, नियति और स्मृति हूँ
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਬਲਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਭੂਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਰੱਧਾ, ਮੇਧਾ, ਸਨ੍ਨਤੀ, ਵਿਜਿਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਹਾਂ।
Verse 23
अहं धृतिरहं सिद्धिरहं त्विड् भूतिरेव च । अहं स्वाहा स्वथधा चैव संस्तुतिर्नियति: स्मृति:,बलसूदन! मैं ही लक्ष्मी हूँ। मैं ही भूति हूँ और मैं ही श्री हूँ। मैं श्रद्धा, मेधा, संनति, विजिति, स्थिति, धृति, सिद्धि, कान्ति, समृद्धि, स्वाहा, स्वधा, संस्तुति, नियति और स्मृति हूँ
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਬਲਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਹੀ ਧ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤੀ ਵੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਸੰਸਤੁਤੀ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ।
Verse 24
राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु ध्वजेषु च । निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च,युद्धमें विजय पानेवाले राजाओंकी सेनाओंके अग्रभागमें फहरानेवाले ध्वजाओंपर और स्वभावसे ही धर्माचरण करनेवाले श्रेष्ठ पुरुषोंके निवासस्थानमें, उनके राज्य और नगरोंमें भी मैं सदा निवास करती हूँ
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ— ਵਿਜੇਤਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 25
जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि । निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन,देवर्षि एवं देवराजको भगवती लक्ष्मीका दर्शन बलसूदन! संग्रामसे पीछे न हटनेवाले तथा विजयसे सुशोभित होनेवाले शूरवीर नरेशके शरीरमें भी मैं सदा ही मौजूद रहती हूँ
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਬਲਸੂਦਨ! ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਰਾਜਾ ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੂਰਮਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟੇ—ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ।
Verse 26
धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि । प्रश्निते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम्,नित्य धर्माचरण करनेवाले, परम बुद्धिमान, ब्राह्मणभक्त, सत्यवादी, विनयी तथा दानशील पुरुषमें भी मैं सदा ही निवास करती हूँ
ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਮਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਭਗਤ, ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ, ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ।
Verse 27
असुरेष्ववसं पूर्व सत्यधर्मनिबन्धना । विपरीतांस्तु तान् बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम्,सत्य और धर्मसे बँधकर पहले मैं असुरोंके यहाँ रहती थी। अब उन्हें धर्मके विपरीत देखकर मैंने तुम्हारे यहाँ रहना पसंद किया है
ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਵੱਸਣਾ ਚੁਣਿਆ।
Verse 28
शक्र उवाच कथंवृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानने । दृष्टत्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान्,इन्द्रने कहा--सुमुखि! दैत्योंका आचरण पहले कैसा था? जिससे तुम उनके पास रहती थी और अब क्या देखा है, जो उन दैत्यों और दानवोंको छोड़कर यहाँ चली आयी हो?
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਸੁਮੁਖੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ? ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੂੰ ਕੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੈਤੇਯ-ਦਾਨਵ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਈ ਹੈਂ?”
Verse 29
श्रीर्वाच स्वधर्ममनुतिष्ठ त्सु धैर्यादवलितेषु च । स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता हाहम्,लक्ष्मीने कहा--इन्द्र! जो अपने धर्मका पालन करते, धैर्यसे कभी विचलित नहीं होते और स्वर्गप्राप्तिके साधनोंमें सानन्द लगे रहते हैं, उन प्राणियोंके भीतर मैं सदा निवास करती हूँ
ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇੰਦਰ! ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਕਦੇ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ।”
Verse 30
दानाध्ययनयज्ञेज्यापितृदैवतपूजनम् । गुरूणामतिथीनां च तेषां सत्यमवर्तत,पहले दैत्यलोग दान, अध्ययन और यज्ञ-यागमें संलग्न रहते थे। देवता, गुरु, पितर और अतिथियोंकी पूजा करते थे। उनके यहाँ सत्यका भी पालन होता था
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਯਾਗ ਦਾ ਆਚਰਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਵਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 31
सुसम्मृष्टगृहा श्वासन् जितस्त्रीका हुताग्नय: । गुरुशुश्रूषका दान्ता ब्रह्म॒ुण्या: सत्यवादिन:,वे अपना घर-द्वार झाड़-बुहारकर साफ रखते थे। अपनी स्त्रीके मनको प्यारसे जीत लेते थे। प्रतिदिन अग्निहोत्र करते थे। वे गुरुसेवी, जितेन्द्रिय, ब्राह्मणभक्त तथा सत्यवादी थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਾੜੂ-ਪੋਛਾ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਸਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 32
श्रद्धधाना जितक्रोधा दानशीलानसूयव: । भृतपुत्रा भूतामात्या भृतदारा हानीर्षव:,उनमें श्रद्धा थी। वे क्रोधको जीत चुके थे। वे दानी थे। दूसरोंके गुणोंमें दोषदृष्टि नहीं रखते थे और ईर्ष्यारहित थे। वे स्त्री, पुत्र और मन्त्री आदिका भरण-पोषण करते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਾਨੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲੱਭਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਉਹ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਆਦਿ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 33
अमर्षेण न चान्योन्यं स्पृहयन्ते कदाचन । न च जातूपतप्यन्ति धीरा: परसमृद्धिभि:,अमर्षवश कभी एक-दूसरेके प्रति लाग-डाँट नहीं रखते थे। सभी धीर स्वभावके थे। दूसरोंकी समृद्धियोंसे उनके मनमें कभी संताप नहीं होता था
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰੋਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਧੀਰ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ ਸੀ।
Verse 34
दातार: संगृहीतार आर्या: करुणवेदिन: । महाप्रसादा ऋजवो दृढ्भक्ता जितेन्द्रिया:,वे दान देते, कर आदिके द्वारा धन-संग्रह करते तथा आर्य-जनोचित आचार-विचारसे रहते थे। वे दया करना जानते थे। वे दूसरोंपर महान् अनुग्रह करनेवाले थे। वे सभी सरल स्वभावके और दृढ़तापूर्वक भक्ति रखनेवाले थे। उन सबने अपनी इन्द्रियोॉंपर विजय पायी थी
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦਾਤਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ। ਉਹ ਆਰਯ-ਜਨੋਚਿਤ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ, ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 35
संतुष्टभृत्यसचिवा: कृतज्ञा: प्रियवादिन: । यथार्हमानार्थकरा ह्वलीनिषेवा यतव्रता:,वे अपने भृत्यों और मन्त्रियोंको संतुष्ट रखते थे। कृतज्ञ और मधुरभाषी थे। सबका समुचित रूपसे सम्मान करते, सबको धन देते, लज्जाका सेवन करते और व्रत एवं नियमोंका पालन करते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਕ੍ਰਿਤੱਗ ਸਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਣ ਦਿੰਦੇ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਨਰਥ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਲਾਜ-ਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 36
नित्य॑ पर्वसु सुस्नाता: स्वनुलिप्ता: स्वलंकृता: । उपवासतप:शीला: प्रतीता ब्रह्मवादिन:
ਉਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਬਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।
Verse 37
सदा ही पर्वोपर विशेष स्नान करते, अपने अंगोंमें चन्दन लगाते और सुन्दर अलंकार धारण करते थे। स्वभावसे ही उपवास और तपमें लगे रहते थे। सबके विश्वासपात्र थे और वेदोंका स्वाध्याय किया करते थे ।। नैनानभ्युदियात् सूर्यो न चाप्यासन् प्रगेशया: । रात्रौ दधि च सक्तूंश्व नित्यमेव व्यवर्जयन्,दैत्य कभी प्रात:काल सोये नहीं रहते थे। उनके सोते समय सूर्य नहीं उगते थे; अर्थात् वे सूर्योदयसे पहले ही जाग उठते थे। वे रातमें कभी दही और सत्तू नहीं खाते थे
ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੀ—ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸੱਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਆਟਾ) ਸਦਾ ਹੀ ਤਿਆਗਦੇ ਸਨ।
Verse 38
कल्यं घृतं चान्ववेक्षन् प्रयता ब्रह्मवादिन: । मड़ल्यान्यपि चापश्यन् ब्राह्मणांश्वाप्पपूजयन्,वे मन और इन्द्रियोंको संयममें रखते, सबेरे उठकर घीका दर्शन करते, वेदोंका पाठ करते, अन्य मांगलिक वस्तुओंको देखते और ब्राह्मणोंकी पूजा करते थे
ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਘੀ (ਘ੍ਰਿਤ) ਦਾ ਮੰਗਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਕਰਦੇ, ਹੋਰ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 39
सदा हि वदतां धर्म सदा चाप्रतिगृह्नताम् । अर्ध च रात्र्या: स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा,सदा धर्मकी ही चर्चामें लगे रहते और प्रतिग्रहसे दूर रहते थे। रातके आधे भागमें ही सोते थे और दिनमें नहीं सोते थे
ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਉਪਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ) ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੇ ਸਨ।
Verse 40
कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् । दयां च संविभागं च नित्यमेवान्वचमोदताम्,कृपण, अनाथ, वृद्ध, दुर्बल, रोगी और स्त्रियोंपर दया करते तथा उनके लिये अन्न और वस्त्र बाँटते थे। इस कार्यका वे सदा अनुमोदन किया करते थे
ਉਹ ਦਿਨ, ਅਨਾਥ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅੰਨ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੰਡਣ—ਇਸ ਸੰਵਿਭਾਗ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਉਹ ਨਿੱਤ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 41
त्रस्तं विषण्णमुद्धिग्नं भयात॑ व्याधितं कृशम् । ह्ृतस्वं व्यसनार्त च नित्यमाश्चवासयन्ति ते,त्रस्त, विषादग्रस्त, उद्विग्न, भयभीत, व्याधिग्रस्त, दुर्बल और पीड़ितको तथा जिसका सर्वस्व लुट गया हो, उस मनुष्यको वे सदा ढाढ़स बँँधाया करते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਸਤ, ਵਿਸ਼ਣ্ণ, ਉਦਵਿਗਨ, ਭੈ ਤੋਂ ਰੋਗੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਨ ਸਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਸਨ।
Verse 42
धर्ममेवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम् । अनुकूलाश्न कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविन:,वे धर्मका ही आचरण करते थे। एक-दूसरेकी हिंसा नहीं करते थे। सब कार्योंमें परस्पर अनुकूल रहते और गुरुजनों तथा बड़े-बूढ़ोंकी सेवामें दत्तचित्त थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਪਰਸਪਰ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 43
पितृन् देवातिथींश्वैव यथावत् ते5भ्यपूजयन् । अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोधृता:,पितरों, देवताओं और अतिथियोंकी विधिवत् पूजा करते थे तथा उन्हें अर्पण करनेके पश्चात् बचे हुए अन्नको ही प्रसादरूपमें पाते थे। वे सभी सत्यवादी और तपस्वी थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚਦਾ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜਵਾਨ ਸਨ।
Verse 44
नैके5श्रन्ति सुसम्पन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम् । सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथा55त्मनि दयां प्रति,वे अकेले बढ़िया भोजन नहीं करते थे। पहले दूसरोंको देकर पीछे अपने उपभोगमें लाते थे। परायी स्त्रीसे कभी संसर्ग नहीं रखते थे। सब प्राणियोंको अपने ही समान समझकर उनपर दया रखते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਦਇਆ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 45
नैवाकाशे न पशुषु वियोनौ च न पर्वसु । इन्द्रियस्य विसर्ग ते रोचयन्ति कदाचन,वे आकाशमें, पशुओंमें, विपरीत योनिमें तथा पर्वके अवसरोंपर वीर्यत्याग करना कदापि अच्छा नहीं मानते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ, ਨਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਵਿਪਰੀਤ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਬਾਂ/ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ—ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸਰਗ (ਵੀਰਯ-ਤਿਆਗ) ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
Verse 46
नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा । उत्साहो5थानहंकार: परमं सौहृदं क्षमा,प्रभो! नित्य दान, चतुरता, सरलता, उत्साह, अहंकारशून्यता, परम सौहार्द, क्षमा, सत्य, दान, तप, शौच, करुणा, कोमल वचन, मित्रोंसे द्रोह न करनेका भाव--ये सभी सदगुण उनमें सदा मौजूद रहते थे
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਦਾਨ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸਾਦਗੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਪਰਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਖਿਮਾ—ਇਹ ਸਦਗੁਣ ਸਦਾ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 47
सत्यं दानं तप: शौचं कारुण्यं वागनिष्ठरा । मित्रेषु चानभिद्रोह: सर्व तेष्वभवत् प्रभो,प्रभो! नित्य दान, चतुरता, सरलता, उत्साह, अहंकारशून्यता, परम सौहार्द, क्षमा, सत्य, दान, तप, शौच, करुणा, कोमल वचन, मित्रोंसे द्रोह न करनेका भाव--ये सभी सदगुण उनमें सदा मौजूद रहते थे
ਪ੍ਰਭੂ! ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਸ਼ੌਚ, ਕਰੁਣਾ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਦ੍ਰੋਹ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 48
निद्रा तन्द्रीरसम्प्रीतिरसूयाथानवेक्षिता । अरतिश्न विषादश्न स्पृहा चाप्यविशन्न तान्,निद्रा, तन्दा (आलस्य), अप्रसन्नता, दोषदृष्टि, अविवेक, अप्रीति, विषाद और कामना आदि दोष उनके भीतर प्रवेश नहीं कर पाते थे
ਨੀਂਦ, ਤੰਦਰਾ (ਆਲਸ), ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਈਰਖਾ, ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ; ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ, ਵਿਸਾਦ ਤੇ ਲਾਲਸਾ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 49
साहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा । प्रजासर्गमुपादाय नैकं युगविपर्ययम्,इस प्रकार उत्तम गुणोंवाले दानवोंके पास सृष्टिकालसे लेकर अबतक मैं अनेक युगोंसे रहती आयी हूँ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਸਦੀ ਸੀ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਹਾਂ।
Verse 50
ततः कालविपयसि तेषां गुणविपर्ययात् । अपश्यं निर्गतं धर्म कामक्रोधवशात्मनाम्,किंतु समयके उलट-फेरसे उनके गुणोंमें विपरीतता आ गयी। मैंने देखा, दैत्योंमें धर्म नहीं रह गया है। वे काम और क्रोधके वशीभूत हो गये हैं
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਉਲਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਗੜ ਗਏ, ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਧਰਮ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
सभासदां च वृद्धानां सतां कथयतां कथा: । प्राहसन्नभ्यसूयंश्न सर्ववृद्धान् गुणावरा:,जब बड़े-बूढ़े लोग उस सभामें बैठकर कोई बात कहते हैं, तब गुणहीन दैत्य उनमें दोष निकालते हुए उन सब वृद्ध पुरुषोंकी हँसी उड़ाया करते हैं
ਜਦੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਗੁਣਹੀਨ ਦੈਤ ਦੋਸ਼ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
युवानश्न समासीना वृद्धानपि गतान् सतः । नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन्,ऊँचे आसनोंपर बैठे हुए नवयुवक दैत्य बड़े-बूढ़ोंके आ जानेपर भी पहलेकी भाँति न तो उठकर खड़े होते हैं और न प्रणाम करके ही उनका आदर-सत्कार करते हैं
ਉੱਚੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੈਤ, ਜਦੋਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
वर्तयत्येव पितरि पुत्र: प्रभवते तथा । अमित्रभृत्यतां प्राप्प ख्यापयन्त्यनपत्रपा:,बापके रहते ही बेटा मालिक बन बैठता है। वे शत्रुओंके सेवक बनकर अपने उस कर्मको निर्लज्जतापूर्वक दूसरोंके सामने कहते हैं
ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ ਹਕ ਜਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਲੋਕ ਉਸ ਲਾਜ਼ਨਾਕ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 54
तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गह्ितेन ये । महतः प्राप्तुवन्त्यर्थास्तिषां तत्राभवत् स्पृहा,धर्मके विपरीत निन्दित कर्मद्वारा जिन्हें महान् धन प्राप्त हो गया है, उनकी उसी प्रकार धनोपार्जन करनेकी अभिलाषा बढ़ गयी है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 55
उच्चैश्लाभ्यवदन् रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत् | पुत्रा: पितृनत्यचरन् नार्यश्चात्यचरन् पतीन्,दैत्य रातमें जोर-जोरसे हल्ला मचाते हैं और उनके यहाँ अग्निहोत्रकी आग मन्दगतिसे जलने लगी है। पुत्रोंने पिताओंपर और स्त्रियोंने पतियोंपर अत्याचार आरम्भ कर दिया है
ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਂਦੇ ਤੇ ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੀ ਸੜਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਪਿਉਆਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਹਨ।
Verse 56
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिर्थि गुरुम् । गुरुत्वान्नाभ्यनन्दन्त कुमारान् नानवपालयन्,दैत्य और दानव गुरुत्व होते हुए भी माता-पिता, वृद्ध पुरुष, आचार्य, अतिथि और गुरुजनोंका अभिनन्दन नहीं करते हैं। संतानोंके लालन-पालनपर भी ध्यान नहीं देते हैं
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਵੱਡੇ’ ਤੇ ‘ਉੱਚੇ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਆਚਾਰਯ, ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 57
भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुछ्जते | अनिष्ट्वाडसंविभज्याथ पितृदेवातिथीन् गुरून्,देवताओं, पितरों, गुरुजनों तथा अतिथियोंका यजन-पूजन और उन्हें अन्नदान किये बिना, भिक्षादान और बलिवैश्वदेव-कर्मका सम्पादन किये बिना ही दैत्यलोग स्वयं भोजन कर लेते हैं
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਯਜਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਭਿਖਿਆ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਦੈਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 58
न शौचमनुरुद्धयन्त तेषां सूदजनास्तथा । मनसा कर्मणा वाचा भक्ष्यमासीदनावृतम्,दैत्य तथा उनके रसोइये मन, वाणी और क्रियाद्वारा शौचाचारका पालन नहीं करते हैं। उनका भोजन बिना ढके ही छोड़ दिया जाता है
ਦੈਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸੋਈਏ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਢੱਕੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषिकभोजनम् । अपावृतं पयो5तिष्ठदुच्छिष्टा श्वास्पृशन् घृतम्,उनके घरोंमें अनाजके दाने बिखरे रहते हैं और उन्हें कौए तथा चूहे खाते हैं। वे दूधको बिना ढके छोड़ देते हैं और घीको जूठे हाथोंसे छू देते हैं
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣੇ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੁੱਧ ਬਿਨਾਂ ਢੱਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੂਠੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 60
कुद्दालं दात्रपिटकं प्रकीर्ण कांस्यभाजनम् | द्रव्योपकरणं सर्व नान्ववैक्षत् कुटुम्बिनी,दैत्योंकी गृहस्वामिनियाँ घरमें इधर-उधर बिखरे हुए कुदाल, दराँती (या हँसुआ), पिटारी, काँसेके बर्तन तथा अन्य सब द्रव्यों और सामानोंकी देख-भाल नहीं करती हैं
ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਹਣੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਦੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ—ਕੁਦਾਲ, ਦਰਾਂਤੀ, ਟੋਕਰੀ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੱਲਰੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਜਿਥੇ-ਤਿਥੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
प्राकारागारविध्वंसान्न सम ते प्रतिकुर्वते । नाद्रियन्ते पशून् बद्ध्वा यवसेनोदकेन च,उनके गाँवों और नगरोंकी चहारदिवारी तथा घर गिर जाते हैं; परंतु वे उसकी मरम्मत नहीं कराते हैं। दैत्यलोग पशुओंको घरमें बाँध देते हैं, किंतु चारा और पानी देकर उनकी सेवा नहीं करते हैं
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ। ਦੈਤ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਤਾਂ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚਾਰਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 62
बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्ष्यमभक्षयन् | तथा भृत्यजनं सर्वमसंतर्प्प च दानवा:,छोटे बच्चे आशा लगाये देखते रहते हैं और दानवलोग खानेकी चीजें स्वयं खा लेते हैं। सेवकों तथा अन्य सब कुट॒म्बीजनोंको भूखे छोड़कर अपने खा लेते हैं
ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਆਸ ਲਾਈ ਤੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਈ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 63
पायसं कूृसरं मांसमपूपानथ शष्कुली: । अपाचयम्नात्मनोडर्थे वृथा मांसान्यभक्षयन्,खीर, खिचड़ी, मांस, पूछा और पूरी आदि भोजन वे सिर्फ अपने खानेके लिये बनवाते हैं तथा वे व्यर्थ ही मांस खाया करते हैं
ਖੀਰ, ਖਿਚੜੀ, ਮਾਸ, ਪੂਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਖਾਣ ਲਈ ਹੀ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 64
उत्सूर्यशायिनश्वासन् सर्वे चासन् प्रगेनिशा: । अवर्तन् कलहाश्षात्र दिवारात्र गृहे गृहे,अब वे सूर्योदय होनेतक सोने लगे हैं। प्रातः:कालको भी रात ही समझते हैं। उनके घर- घरमें दिन-रात कलह मचा रहता है
ਹੁਣ ਉਹ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਵੇਰ ਵੀ ਰਾਤ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਝਗੜੇ ਹੀ ਝਗੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 65
अनार्य क्षार्यमासीन पर्युपासन्न तत्र ह । आश्रमस्थान् विधर्मस्था: प्राद्धिषन्त परस्परम्,दानवोंके यहाँ अनार्य वहाँ बैठे हुए आर्य पुरुषकी सेवामें उपस्थित नहीं होते हैं। अधर्मपरायण दैत्य आश्चवमवासी महात्माओंसे तथा आपसमें भी द्वेष रखते हैं
ਉੱਥੇ ਅਨਾਰਯ ਲੋਕ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਆਰਯ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦੈਤ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਹਾਤਮਾ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 66
संकराश्षाभ्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत । ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनचश्न ये
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੰਕਰ ਤੇ ਗਡ਼ਬਡ਼ ਮਚ ਗਈ, ਪਰ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਾਲੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹੀ। ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਆਚਰਨ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 67
हारमाभरणं वेषं गतं स्थितमवेक्षितम्
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਹਾਰ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 68
असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम् | वहाँकी दासियाँ सुन्दर हार एवं अन्य आभूषण पहनकर मनोहर वेष धारण करतीं और दुराचारिणी स्त्रियोंकी भाँति चलती-फिरती, खड़ी होती और कटाक्ष करती हैं। साथ ही वे उस कुकृत्यको अपनाती हैं, जिसका आचरण दुराचारीजन करते हैं ।। ६७ इ ।। स्त्रिय: पुरुषवेषेण पुंस: स्त्रीवेषधारिण:
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ-ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵੇਸ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬਦਚਲਣ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ, ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਹੀ ਕੁਕਰਮ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ।
Verse 69
क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन् । क्रीडा, रति और विहारके अवसरोंपर वहाँकी स्त्रियाँ पुरुषवेष धारण करके और पुरुष स्त्रियोंका वेष बनाकर एक-दूसरेसे मिलते और बड़े आनन्दका अनुभव करते हैं ।। ६८ ई ।। प्रभवद्धि: पुरा दायानहेंभ्य: प्रतिपादितान्
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖੇਡ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵੇਲਿਆਂ ਉਹ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਵੇਸ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 70
नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद् वर्तन्त: सम्भवेष्वपि | कितने ही दानव पूर्वकालमें अपने पूर्वजोंद्वारा सुयोग्य ब्राह्मणोंको दानके रूपमें दी हुई जागीरें नास्तिकताके कारण उनके पास रहने नहीं देते हैं यद्यपि वे अन्य सम्भव उपायोंसे जीवन-निर्वाह कर सकते हैं तथापि उस दिये हुए दानको छीन लेते हैं ।। ६९ $ ।। मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रमर्थसंशयिते क्वचित्
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ (ਹੱਕਦਾਰਾਂ ਨੂੰ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੋਰ ਸੰਭਵ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਦਾਨਵ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵੀ ਵਾਪਸ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 72
अधीयतेडव्रता: केचिद् वृथा व्रतमथापरे,कुछ लोग ब्रह्मचर्य-व्रतका पालन किये बिना ही वेदोंका स्वाध्याय करते हैं, कुछ लोग व्यर्थ (अवैदिक) व्रतका आचरण करते हैं
ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਆਦਿ ਯੋਗ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉਲਟ ਨਿਰਰਥਕ, ਅਵੈਦਿਕ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸੰਮਤ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਪ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪਥ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 73
परस्वादानरुचयों विपणव्यवहारिण:,अशुश्रूषुर्गुरो: शिष्य: कश्चिच्छिष्यसखो गुरु: । शिष्य गुरुकी सेवा करना नहीं चाहता। कोई-कोई गुरु भी ऐसा है जो शिष्योंको दोस्त बनाकर रखता है ।। पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰ ਤੇ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਉਤਸਵ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 74
तत्र वेदविद: प्राज्ञा गाम्भीयें सागरोपमा:
ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਜਨ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 75
प्रातः प्रातश्न सुप्रश्न॑ कल्पन॑ प्रेषणक्रिया:
ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 76
श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधू: प्रेष्यानशासत
ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਨਵੀਂ ਵਹੁਟੀ ਘਰ ਦੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 77
प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਅੰਦਰਲਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 78
व्यभजच्चापि संरम्भाद् दुःखवासं तथावसत् | पिता विशेष प्रयत्नपूर्वक पुत्रका मन रखते हैं। वे उनके क्रोधसे डरकर सारा धन पुत्रोंकोी बाँट देते हैं और स्वयं बड़े कष्टसे जीवन बिताते हैं || ७७ $ ।। अग्निदाहेन चोरैरवा राजभिर्वा हृतं धनम्
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਵੰਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪ ਕਲੇਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਧਨ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟ ਕੇ, ਜਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੀਨ ਲਿਆ ਜਾ ਕੇ।
Verse 79
कृतघ्ना नास्तिका: पापा गुरुदाराभिमर्शिन:
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਨਾਸਤਿਕ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੰਦਿਤ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।
Verse 80
तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਣ ਬਾਵਜੂਦ ਜੇ ਉਹ ਉਲਟ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ—ਉਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਹ ਪੈ ਜਾਣ—
Verse 81
तन्मां स्वयमनुप्राप्तामभिनन्द शचीपते
ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੇ! ਮੈਂ ਆਪ ਇੱਥੇ ਆਈ ਹਾਂ—ਮੇਰਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 82
यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणा:
ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਓਥੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਜਨ ਹਨ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।
Verse 83
आशा श्रद्धा धृति: शान्तिर्विजिति: संनति: क्षमा
ਆਸਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਜਿਤੀ, ਸੰਨਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
Verse 84
अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन । पाकशासन! उन देवियोंके नाम इस प्रकार हैं--आशा, श्रद्धा, धृति, शान्ति, विजिति, संनति, क्षमा और आठवीं वृत्ति (जया)। ये आठवीं देवी उन सातोंकी अग्रगामिनी हैं ।। ८३ ई || ताश्नाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्धिषयमागता:
ਹੇ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ‘ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਆਸ਼ਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਿਜਿਤੀ, ਸੰਨਤੀ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜਯਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠਵੀਂ ਦੇਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਨ ਹੈ। ਅਸੁਰੀ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ।
Verse 85
इत्युक्तवचनां देवीं प्रीत्यर्थ च ननन्दतु:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਏ।
Verse 86
ततो5नलसखो वायु: प्रववौ देववर्त्मसु
ਫਿਰ ਅੱਗ ਦਾ ਸਾਥੀ ਵਾਯੂ ਦੇਵ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 87
इष्टगन्ध: सुखस्पर्श: सर्वेन्द्रियसुखावह: । उस समय देवमार्गोंपर मनोरम गन्ध और सुखद स्पर्शसे युक्त तथा सम्पूर्ण इन्द्रियोंको आनन्द प्रदान करनेवाले वायुदेव, जो अग्निदेवताके मित्र हैं, मन्दगतिसे बहने लगे |। ८६६ || शुचौ वाभ्यर्थिते देशे त्रिदशा: प्रायश: स्थिता:,उस परम पवित्र एवं मनोवाडञ्छित प्रदेशमें राजलक्ष्मीसहित इन्द्रदेवका दर्शन करनेके लिये प्रायः सभी देवता उपस्थित हो गये
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ-ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸੁਖਦ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਗਨੀਦੇਵ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਵਾਯੁਦੇਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਇੱਛਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 88
लक्ष्मीसहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षव:,उस परम पवित्र एवं मनोवाडञ्छित प्रदेशमें राजलक्ष्मीसहित इन्द्रदेवका दर्शन करनेके लिये प्रायः सभी देवता उपस्थित हो गये
ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਮਘਵਾਨ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਇੱਛਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ—ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ।
Verse 89
ततो दिवं प्राप्प सहस्रलोचन: श्रियोपपन्न: सुहृदा महर्षिणा । रथेन हर्यश्वयुजा सुर्षभ: सद: सुराणामभिसत्कृतो ययौ,तत्पश्चात् सहसनेत्रधारी सुरश्रेष्ठ इन्द्र लक्ष्मीदेवी तथा अपने सुहृद् महर्षि नारदके साथ हरे रंगके घोड़ोंसे जुते हुए रथपर बैठकर स्वर्गलोककी राजधानी अमरावतीमें आये और देवताओंसे सत्कृत हो उनकी सभामें गये
ਫਿਰ ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 90
अशथेड़िितं वज्रधरस्य नारद: श्रियश्व देव्या मनसा विचारयन् | श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुष: शिवेन तत्रागमनं महर्षिभि:,उस समय अमरोंके पौरुषको प्रत्यक्ष देखनेवाले देवर्षि नारदजीने अन्य महर्षियोंके साथ मिलकर वज्धारी इन्द्र और लक्ष्मीदेवीके संकेतपर मन-ही-मन विचार करके वहाँ लक्ष्मीजीके शुभागमनकी प्रशंसा की और उनका पदार्पण सम्पूर्ण लोकोंके लिये मंगलकारी बताया
ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਪਟ ਦੇ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਗਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਦਾਰਪਣ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ।
Verse 91
ततोअमृतं द्यौ: प्रववर्ष भास्वती पितामहस्यायतने स्वयम्भुव: । अनाहता दुन्दुभयो5थ नेदिरे तथा प्रसन्नाश्ष दिशश्चकाशिरे,तदनन्तर निर्मल एवं प्रकाशपूर्ण आकाशमण्डल स्वयम्भू ब्रह्माजीके भवनमें अमृतकी वर्षा करने लगा। देवताओंकी दुन्दुभियाँ बिना बजाये ही बज उठीं तथा सम्पूर्ण दिशाएँ स्वच्छ एवं प्रकाशित दिखायी देने लगीं
ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਸਵਯੰਭੂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਬਿਨਾ ਵਜਾਏ ਹੀ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 92
यर्थर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो न धर्ममार्गाद् विचचाल कश्नन । अनेकरत्नाकरभूषणा च भू: सुघोषघोषा भूवनौकसां जये,लक्ष्मीजीके स्वर्गमें पधारनेपर इन्द्रदेव ऋतुके अनुसार संसारमें लगी हुई खेतीको सींचनेके लिये समयपर वर्षा करने लगे। कोई भी धर्मके मार्गसे विचलित नहीं होता था तथा अनेक समुद्रोंसे विभूषित हुई पृथ्वी उन समुद्रोंकी गर्जनाके रूपमें त्रिभुवनवासियोंकी विजयके लिये मानो सुन्दर जयघोष करने लगी
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ—ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਫਸਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾਈ। ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿਗਿਆ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਧਰਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੱਜ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 93
क्रियाभिरामा मनुजा मनस्विनो बभु: शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिता: । नरामरा: किन्नरयक्षराक्षसा: समृद्धिमन्त: सुमनस्विनो5भवन्,उस समय मनस्वी मानव पुण्यवानोंके मंगलमय पथपर स्थित हो सत्कर्मोंसे परम सुन्दर शोभा पाने लगे तथा देवता, किन्नर, यक्ष, राक्षस और मनुष्य समृद्धिशाली एवं उदारचेता हो गये
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ—ਸੱਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਥ ਉੱਤੇ ਡਟ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਗਏ। ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤਾ, ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ—ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਬਣ ਗਏ।
Verse 94
न जात्वकाले कुसुमं कुत: फलं पपात वृक्षात् पवनेरितादपि | रसप्रदा: कामदुघाश्न धेनवो न दारुणा वाग् विचचार कस्यचित्,उन दिनों अकाल मृत्युकी तो बात ही क्या है, प्रचण्ड पवनके वेगपूर्वक हिलानेसे भी किसी वृक्षसे असमयमें फ़ूलतक नहीं गिरता था; फिर फल कहाँसे गिरेगा? सभी धेनुएँ दुग्ध आदि रस देती थीं। वे इच्छानुसार दुग्ध दिया करती थीं। किसीके मुखसे कभी कोई कठोर वचन नहीं निकलता था
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ—ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਬੇਮੌਸਮ ਫੁੱਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਝੜਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਝੜੇ? ਗਾਂਵਾਂ ਪੋਸ਼ਕ ਰਸ (ਦੁੱਧ ਆਦਿ) ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਾਂਗ, ਮਨਚਾਹਾ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ।
Verse 95
इमां सपर्या सह सर्वकामदै: श्रियश्व शक्रप्रमुखैश्न दैवतै: । पठन्ति ये विप्रसद:समागता: समृद्धकामा: श्रियमाप्नुवन्ति ते,सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाले इन्द्र आदि देवताओंद्वारा की हुई लक्ष्मीजीकी इस पूजा- अर्चाके प्रसंगको जो लोग ब्राह्मणोंकी सभामें आकर पढ़ते हैं, उनकी सारी कामनाएँ सम्पन्न होती हैं और वे लक्ष्मी भी प्राप्त कर लेते हैं
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ—ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੀ ਇਸ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਂਤ ਜੋ ਲੋਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 96
त्वया कुरूणां वर यत् प्रचोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम् । तदद्य सर्व परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमरहसि,कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिर! तुमने जो अभ्युदय-पराभवका लक्षण पूछा था, वह सब मैंने आज यह उत्तम दृष्टान्त देकर बता दिया। तुम्हें स्वयं सोच-विचारकर उसकी यथार्थताका निश्चय करना चाहिये
ਸ਼ਕ੍ਰ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤ्थਾਨ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਜੋ ਪਰਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਅਤੇ ਤੱਤ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ।
Verse 103
पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतु: । दोनों एकाग्रचित्त होकर प्राचीन वृत्तान्तोंकी चर्चा कर ही रहे थे कि किरणजालसे मण्डित भगवान् भास्करका उदय हुआ। सूर्यदेवका सम्पूर्ण मण्डल देख उन दोनोंने खड़े होकर उनका उपस्थान किया
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕਾਗ੍ਰਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਰਣ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਭਗਵਾਨ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋਇਆ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਸਥਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 227
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें बलि-वासवसंवादविषयक दो सौ सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬਲੀ-ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 228
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि श्री-वासवसंवादो नाम अष्टाविंशत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੀ-ਵਾਸਵ ਸੰਵਾਦ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Verse 666
निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयो: । अब उनके यहाँ वर्णसंकर संतानें होने लगी हैं। किसीमें पवित्रता नहीं रह गयी है। जो वेदोंके विद्वान ब्राह्मण हैं और जो स्पष्ट ही वेदकी एक ऋचा भी नहीं जानते हैं, उन दोनोंमें वे दैत्यलोग कोई अन्तर या विशेषता नहीं समझते हैं और न उनका मान या अपमान करनेमें ही कोई अन्तर रखते हैं
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਿਰ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਚਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ; ਅਤੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।
Verse 706
वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघध्नत तद् वसु । कहीं धनके विषयमें संशय उपस्थित होनेपर अर्थात् यह धन न्यायतः मेरा है या दूसरेका, यह प्रश्न खड़ा होनेपर यदि उस धनका अधिकारी व्यक्ति अपने किसी मित्रसे प्रार्थना करता है कि वह पंचायतद्वारा इस मामलेको निपटा दे तो वह मित्र अपने बालकी नोकके बराबर स्वार्थके लिये भी उसकी उस सम्पत्तिको चौपट कर देता है
ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿਤਨੇ ਤੁੱਛ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਵੀ ਲੋਕ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜਾਇਦਾਦ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਉੱਠੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਧਨ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦਾ’, ਅਤੇ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਵਾ ਦੇ—ਤਾਂ ਉਹੀ ਮਿੱਤਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪੱਤੀ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 713
अदृश्यन्तार्यवर्णेषु शूद्राक्षापि तपोधना: । दानवोंके यहाँ जो व्यापारी हैं, वे सदा दूसरोंका धन ठग लेनेका ही विचार रखते हैं तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्योंमें शूद्र भी मिलकर तपोधन बन बैठे हैं
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਰਯ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਲੋਕ ਤਪੋਧਨ, ਅਰਥਾਤ ਤਪੱਸਿਆ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਜਾਤੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਣ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਾਪ ਨਹੀਂ; ਜਨਮ ਜਾਂ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਹੀ ਸੱਚੀ ਕਦਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 733
अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयत: सुतान् । जब पिता और माता उत्सवशून्यकी भाँति थक जाते हैं, तब घरमें उनकी कोई प्रभुता नहीं रह जाती। वे दोनों बूढ़े दम्पति बेटोंसे अन्नकी भीख माँगते हैं
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰਹੀਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅੰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਜਨਕ-ਜਨਨੀ ਥੱਕ ਕੇ ਅਣਡਿੱਠੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਜੋੜਾ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਵੀ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 746
कृष्यादिष्वभवन् सक्ता मूर्खा: श्राद्धान्यभुज्जत । वहाँ जो वेदवेत्ता ज्ञानी तथा गम्भीरतामें समुद्रके समान पुरुष हैं, वे तो खेती आदि कार्योमें संलग्न हो गये हैं और मूर्खलोग श्राद्धान्न खाते फिरते हैं
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵੇਦ-ਵੇਤਾ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦੇ ਖਾਂਦੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
Verse 753
शिष्यानप्रहितास्तेषामकुर्वन् गुरव: स्वयम् । गुरुलोग प्रतिदिन प्रातः:काल जाकर शिष्योंसे पूछते हैं कि आपकी रात सुखसे बीती है न? इसके सिवा वे उन शिष्योंके वस्त्र आदि ठीकसे पहनाते और उनकी वेश-भूषा सँवारते हैं तथा उनकी ओरसे कोई प्रेरणा न होनेपर भी स्वयं ही उनके संदेशवाहक दूत आदिका कार्य करते हैं
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾ ਕਹੇ ਵੀ ਗੁਰੂਜਨ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—“ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤੀ?” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਠੀਕ ਕਰਦੇ, ਸਿੰਗਾਰ-ਸਵਾਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਓਰੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਤੇ ਦੂਤ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਸਰਪਰਸਤੀ ਹੈ।
Verse 766
अन्वशासच्च भर्तरें समाहूयाभिजल्पति । सास-ससुरके सामने ही बहू सेवकोंपर शासन करने लगी है। वह पतिको भी आदेश देती है और सबके सामने पतिको बुलाकर उससे बात करती है
ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਨੂੰਹ ਨੌਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਉਹ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੁਲਮਿਲੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 783
दृष्टवा द्वेषात् प्राहसन्त सुहृत्सम्भाविता हापि | जिन्हें हितेषी और मित्र समझा जाता था, वे ही लोग जब अपने सम्बन्धीके धनको आग लगने, चोरी हो जाने अथवा राजाके द्वारा छिन जानेसे नष्ट हुआ देखते हैं, तब द्वेषवश उसकी हँसी उड़ाते हैं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀ ਦਾ ਧਨ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ, ਚੋਰੀ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਛੀਨਿਆ ਜਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 796
अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विष: । दैत्यगण कृतघ्न, नास्तिक, पापाचारी तथा गुरुपत्नीगामी हो गये हैं। जो चीज नहीं खानी चाहिये, वे भी खाते और धर्मकी मर्यादा तोड़कर मनमाने आचरण करते हैं। इसीलिये वे कान्तिहीन हो गये हैं
ਦਾਨਵਗਣ ਅਭੱਖ੍ਯ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ ਹਨ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤੇਜਹੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਪਾਪਾਚਾਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ—ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ। ਜੋ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਉਹ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਕੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ।
Verse 803
नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मति: । देवेन्द्र! जबसे इन दैत्योंने ये धर्मके विपरीत आचरण अपनाये हैं, तबसे मैंने यह निश्चय कर लिया है कि अब इन दानवोंके घरमें नहीं रहूँगी
ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਚਰਨ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਾਂਗੀ।
Verse 816
त्वयार्चितां मां देवेश पुरो धास्यन्ति देवता: । शचीपते! देवेश्वर! इसीलिये मैं स्वयं तुम्हारे यहाँ आयी हूँ। तुम मेरा अभिनन्दन करो। तुमसे पूजित होनेपर मुझे अन्य देवता भी अपने सम्मुख स्थापित (एवं सम्मानित) करेंगे
ਸ਼ਚੀਪਤੇ, ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ! ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਵਾਗਤ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 826
सप्त देव्यो जयाष्टम्यो वासमेष्यन्ति तेडष्टधा । जहाँ मैं रहूँगी, वहाँ सात देवियाँ और निवास करेंगी, उन सबके आगे आठवीं जया देवी भी रहेंगी। ये आठों देवियाँ मुझे बहुत प्रिय हैं, मुझसे भी श्रेष्ठ हैं और मुझे आत्मसमर्पण कर चुकी हैं
ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਵੱਸਾਂਗੀ, ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਵੱਸਣਗੀਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੱਠਵੀਂ ਦੇਵੀ ਜਯਾ ਰਹੇਗੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੱਠ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਅੱਠੇ ਦੇਵੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।
Verse 853
नारदश्नात्र देवर्षिव॑त्रहन्ता च वासव: । (भीष्मजी कहते हैं--) लक्ष्मीदेवीके इस प्रकार कहनेपर देवर्षि नारद तथा वृत्रहन्ता इन्द्रने उनकी प्रसन्नताके लिये उनका अभिनन्दन किया
ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹੰਤਾ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8436
त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु । वे देवियाँ और मैं सब-के-सब उन असुरोंको त्यागकर तुम्हारे राज्यमें आयी हैं। देवताओंकी अन्तरात्मा धर्ममें निष्ठा रखनेवाली है; इसलिये अब हमलोग इन्हींके यहाँ निवास करेंगी
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਾਂਗੇ।
Frequently Asked Questions
How to regulate speech, mind, and action so that knowledge (jñāna) becomes operative as restraint, enabling equanimity and disengagement from reactive emotions and object-dependence.
They are presented as compatible: both accept a 25-tattva framework, while Yoga stresses disciplined integration (practice and control) and Sāṃkhya stresses analytic withdrawal and discrimination from objects.
Yes in doctrinal form: sustained practice—even inquiry oriented toward the highest—enables crossing the ‘ocean’ of aging and death and is said to transcend mere verbal learning (śabda-brahman), culminating in approach to Brahman through non-duality and equanimity.