Adhyaya 175
अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः (Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’)
Upa-parva: Mokṣa-dharma Parva (Cosmology and Liberation Discourse)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about cosmogony: the origin of the moving and unmoving world, its dissolution endpoint, the creation of beings, varṇa differentiation, purity/impurity, dharma/adharma, the nature of jīva, and the destination of the dead. Bhīṣma responds by citing an ancient dialogue: Bharadvāja questions the sage Bhṛgu on Kailāsa about who created the world and how beings and moral categories arise. Bhṛgu describes an unbeginning, undying divine principle called Mānasa/Avyakta (the unmanifest), from which creation proceeds in sequence: first ‘Mahān’ identified with ākāśa, then water, then fire and wind, and from their conjunction earth. A radiant lotus arises, from which Brahmā (Veda-embodied) manifests; cosmic elements are mapped onto a vast divine body imagery, culminating in identification with Viṣṇu as Ananta, difficult to know for the untrained. Bharadvāja then asks about measurements of sky, directions, earth, and wind; Bhṛgu emphasizes the immeasurable nature of ākāśa and describes boundary-imagery (oceans, darkness, water, fire, serpent-lord, and recurring expanses), concluding that even gods and siddhas cannot fully delimit the infinite. The chapter ends by clarifying the ‘padma’ (lotus) as the earth-seat arrangement for Brahmā, with Meru as its pericarp and Brahmā creating worlds from its center.
Chapter Arc: शोकाकुल युधिष्ठिर के प्रश्न के उत्तर में भीष्म एक उपदेश-आख्यान छेड़ते हैं—राजा सेनजित् शान्ति की खोज में एक ब्राह्मण से संवाद करता है, ताकि दुःख के मूल पर ही प्रहार हो। → ब्राह्मण धर्म को ‘बहुद्वार’ बताकर अनेक मार्गों की वैधता स्वीकारते हुए भी एक तीखा बोध कराता है—मन जिस विषय में दृढ़ निश्चय कर लेता है, वही सत्य-सा प्रतीत होता है; इसी से आसक्ति, अपेक्षा और शोक जन्म लेते हैं। राजा अपने निजी दुःखों (धन, पत्नी, पुत्र, पिता आदि के नाश) के उदाहरणों से शोक की अनिवार्यता सिद्ध करना चाहता है, पर ब्राह्मण उसे शोक-क्षय का अभ्यास करने को बाध्य करता है। → उपदेश का शिखर ‘नैराश्य’ में आता है—जीवन और शरीर साथ उत्पन्न होकर साथ ही बदलते और नष्ट होते हैं; इसलिए आशा-आकांक्षा ही बन्धन है। ‘सुखं निराशः स्वपिति’—आशा का त्याग ही परम सुख है, और कामनाओं को पीछे कर देना ही शान्ति का द्वार। → राजा सेनजित् ब्राह्मण के हेतुमय वचनों से स्थिर बुद्धि पाता है; शोक का वेग घटता है और वैराग्य-युक्त विवेक से वह संतोष अनुभव करता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बछ। आर: (मोक्षधर्मपर्व) चतुः:सप्तत्यधिकशततमोअ ध्याय: शोकाकुल चित्तकी शान्तिके लिये राजा सेनजित् और ब्राह्मणके संवादका वर्णन युधिछ्िर उवाच धर्मा: पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिता: शुभा: | धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठ वक्तुमहसि पार्थिव,राजा युधिष्ठटिरने कहा--पितामह! यहाँ तक आपने राजधर्मसम्बन्धी श्रेष्ठ धर्मोका उपदेश दिया। पृथ्वीनाथ! अब आप आश्रमियोंके उत्तम धर्मका वर्णन कीजिये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਧਰਤੀਨਾਥ! ਹੁਣ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वत्र विहितो धर्म: स्वर्ग्य: सत्यफलं तप: । बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया,भीष्मजी बोले--युधिष्छिर! वेदोंमें सर्वत्र सभी आश्रमोंके लिये स्वर्गसाधक यथार्थ फलकी प्राप्ति करानेवाली तपस्याका उल्लेख है। धर्मके बहुत-से द्वार हैं। संसारमें कोई ऐसी क्रिया नहीं है, जिसका कोई फल न हो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਦ ਧਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਨੇਕ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ।
Verse 3
यस्मिन् यस्मिंस्तु विषये यो यो याति विनिश्चयम् | स तमेवाभिजानाति नान््यं भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! जो-जो पुरुष जिस-जिस विषयमें पूर्ण निश्चयको पहुँच जाता है (जिसके द्वारा उसे अभीष्ट सिद्धिका विश्वास हो जाता है), उसीको वह कर्तव्य समझता है। दूसरे विषयको नहीं
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 4
यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् | तथा तथा विरागोजत्र जायते नात्र संशय:,मनुष्य जैसे-जैसे संसारके पदार्थोकोी सारहीन समझता है, वैसे ही वैसे इनमें उसका वैराग्य होता जाता है, इसमें संशय नहीं है
ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਰਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 5
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर । आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान् नर:,युधिष्ठिर! इस प्रकार यह जगत् अनेक दोषोंसे परिपूर्ण है, ऐसा निश्चय करके बुद्धिमान् पुरुष अपने मोक्षके लिये प्रयत्न करे
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
युधिछिर उवाच नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । यया बुद्धया नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--दादाजी! धनके नष्ट हो जानेपर अथवा स्त्री, पुत्र या पिताके मर जानेपर किस बुद्धिसे मनुष्य अपने शोकका निवारण करे? यह मुझे बताइये
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ, ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੜੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 7
भीष्म उवाच नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते । अहो दुःखमिति ध्यायन् शोकस्यापचितिं चरेत्,भीष्मजीने कहा--वत्स! जब धन नष्ट हो जाय अथवा स्त्री, पुत्र या पिताकी मृत्यु हो जाय, तब “ओह! संसार कैसा दुःखमय है” यह सोचकर मनुष्य शोकको दूर करनेवाले शम- दम आदि साधनोंका अनुष्ठान करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਤਸ, ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਹਾਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖਮਯ ਹੈ!’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮ-ਦਮ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा सेनजित विप्र: कश्रिदेत्याब्रवीत् सुहत्ू,इस विषयमें किसी हितैषी ब्राह्मणने राजा सेनजितके पास आकर उन्हें जैसा उपदेश दिया था, उसी प्राचीन इतिहासको विज्ञ पुरुष दृष्टान्तके रूपमें प्रस्तुत किया करते हैं
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਤਰ-ਸਮਾਨ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਾ ਸੇਨਜਿਤ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 9
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविद्वलम् | विषण्णमनसं दृष्टवा विप्रो वचनमब्रवीत्,राजा सेनजितके पुत्रकी मृत्यु हो गयी थी। वे उसीके शोककी आगसे जल रहे थे। उनका मन विषादमें डूबा हुआ था। उन शोकविह्नल नरेशको देखकर ब्राह्मणने इस प्रकार कहा--
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 10
कि नु मुहासि मूढस्त्वं शोच्य: किमनुशोचसि । यदा त्वामपि शोचन्त: शोच्या यास्यन्ति तां गतिम्,“राजन! तुम मूढ मनुष्यकी भाँति क्यों मोहित हो रहे हो? शोकके योग्य तो तुम स्वयं ही हो, फिर दूसरोंके लिये क्यों शोक करते हो? अजी! एक दिन ऐसा आयेगा, जब कि दूसरे शोचनीय मनुष्य तुम्हारे लिये भी शोक करते हुए उसी गतिको प्राप्त होंगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ? ਸੋਗ ਦੇ ਯੋਗ ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਇੱਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹੀ ਲੋਕ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਦਇਆਜਨਕ ਹਨ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਰੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਰੋਂਦੇ-ਰੋਂਦੇ ਉਸੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ।
Verse 11
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वामुपासन्ति पार्थिव । सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्,'पृथ्वीनाथ! तुम, मैं और ये दूसरे लोग जो इस समय तुम्हारे पास बैठे हैं; सब वहीं जायँगे, जहाँसे हम आये हैं"
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗੇ ਜਿਥੋਂ ਅਸੀਂ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 12
सेनजिदुवाच का बुद्धि: कि तपो विप्र क: समाधिस्तपोधन । किंज्ञानं कि श्रुतं चैव यत् प्राप्प न विषीदसि,सेनजितने पूछा--तपस्याके धनी ब्राह्मणदेव! आपके पास ऐसी कौन-सी बुद्धि, कौन तप, कौन समाधि, कैसा ज्ञान और कौन-सा शास्त्र है, जिसे पाकर आपको किसी प्रकारका विषाद नहीं है
ਸੇਨਜਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਤਪੋਧਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਦੇਵ! ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿਹੜੀ ਬੁੱਧੀ, ਕਿਹੜਾ ਤਪ, ਕਿਹੜੀ ਸਮਾਧੀ, ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ?
Verse 13
(हृष्पन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये । आत्मानमनुशोचामि ममैष हृदि संस्थित: ।।) सुख और दुःखका चक्र घूमता रहता है। मैं सुखमें हर्षसे फूल उठता हूँ और दु:खमें खिन्न हो जाता हूँ। ऐसी अवस्थामें पड़े हुए अपने-आपके लिये मुझे निरन्तर शोक होता है। यह शोक मेरे हृदयमें डेरा डाले बैठा है ।। ब्राह्मण उवाच पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः । उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु,ब्राह्मणने कहा--राजन्! देखो, इस संसारमें उत्तम, मध्यम और अधम सभी प्राणी भिन्न-भिन्न कर्मोंमें आसक्त हो दुःखसे ग्रस्त हो रहे हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵੇਖੋ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅਧਮ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 14
(अहमेको न मे कक्षरिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् । न तं पश्यामि यस्याहं तं न पश्यामि यो मम ।।) मैं तो अकेला हूँ। न तो दूसरा कोई मेरा है और न मैं किसी दूसरेका हूँ। मैं उस पुरुषको नहीं देखता, जिसका मैं होऊँ तथा उसको भी नहीं देखता, जो मेरा हो (न मुझपर किसीकी ममता है, न मेरा ही किसीपर ममत्व) ।। आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम । यथा मम तथाअन्न्येषामिति चिन्त्य न मे व्यथा | एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहष्पे न च व्यथे
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹਾਂ। ਨ ਕੋਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਨ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਹੋਵਾਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਨ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਾ ਉਲ੍ਹਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ।
Verse 15
यह शरीर भी मेरा नहीं अथवा सारी पृथ्वी भी मेरी नहीं है। ये सब वस्तुएँ जैसी मेरी हैं, वैसी ही दूसरोंकी भी हैं। ऐसा सोचकर इनके लिये मेरे मनमें कोई व्यथा नहीं होती। इसी बुद्धिको पाकर न मुझे हर्ष होता है, न शोक ।। यथा काष्ठ॑ च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्धद्भूत्समागम:,जिस प्रकार समुद्रमें बहते हुए दो काष्ठ कभी-कभी एक-दूसरेसे मिल जाते हैं और मिलकर फिर अलग हो जाते हैं, उसी प्रकार इस लोकमें प्राणियोंका समागम होता है
ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹर्ष ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ੋਕ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੇ ਦੋ ਲੱਕੜ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
एवं पुत्राश्न पौत्राश्न ज्ञातयो बान्धवास्तथा | तेषां स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः,इसी तरह पुत्र, पौत्र, जाति-बान्धव और सम्बन्धी भी मिल जाते हैं। उनके प्रति कभी आसक्ति नहीं बढ़ानी चाहिये; क्योंकि एक दिन उनसे बिछोह होना निश्चित है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰੇ, ਜਾਤੀ-ਬਾਂਧਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿਮੜੀ ਹੋਈ ਆਸਕਤੀ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 17
अदर्शनादापतितः: पुनश्चादर्शनं गत: । न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन् किमनुशोचसि,तुम्हारा पुत्र किसी अज्ञात स्थितिसे आया था और अब अज्ञात स्थितिमें ही चला गया है। न तो वह तुम्हें जानता था और न तुम उसे जानते थे; फिर तुम उसके कौन होकर किसलिये शोक करते हो?
ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਦਿੱਖੀ, ਅਣਜਾਣ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਅਦਿੱਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨਾ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਕੌਣ ਬਣ ਕੇ, ਕਿਸ ਗੱਲ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 18
तृष्णार्तिप्रभवं दु:खं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् । सुखात् संजायते दु:खं दुःखमेवं पुनः:पुन:,संसारमें विषयोंकी तृष्णासे जो व्याकुलता होती है, उसीका नाम दुःख है और उस दुःखका विनाश ही सुख है। उस सुखके बाद (पुनः कामनाजनित) दुःख होता है। इस प्रकार बारंबार दुःख ही होता रहता है
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਤੜਪ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੁੱਖ-ਤੜਪ ਦੇ ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਸੁਖ। ਪਰ ਸੁਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
सुखस्यानन्तरं दुःखं दु:खस्यानन्तरं सुखम् | सुखदु:खे मनुष्याणां चक्रवत् परिवर्ततः,सुखके बाद दुःख और दु:खके बाद सुख आता है। मनुष्योंके सुख और दुःख चक्रकी भाँति घूमते रहते हैं
ਸੁਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
सुखात् त्वं दुःखमापन्न: पुनरापत्स्यसे सुखम् | न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਖ ਤੋਂ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਨਾ ਦੁੱਖ ਸਦਾ ਲਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਸਦਾ ਲਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 21
इस समय तुम सुखसे दुःखमें आ पड़े हो। अब फिर तुम्हें सुखकी प्राप्ति होगी। यहाँ किसी भी प्राणीको न तो सदा सुख ही प्राप्त होता है और न सदा दुःख ही ।। शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् | यद्यच्छरीरेण करोति कर्म तेनैव देही समुपाश्षुते तत्,यह शरीर ही सुखका आधार है और यही दुःखका भी आधार है। देहाभिमानी पुरुष शरीरसे जो-जो कर्म करता है, उसीके अनुसार वह सुख एवं दुःखरूप फल भोगता है
ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਸੁਖ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਪਿਆ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਦਾ ਸੁਖ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ। ਦੇਹ ਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮਫਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
जीवितं च शरीरेण जात्यैव सह जायते । उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यत:,यह जीवन स्वभावत: शरीरके साथ ही उत्पन्न होता है। दोनों साथ-साथ विविध रूपोंमें रहते हैं और साथ ही साथ नष्ट हो जाते हैं
ਜਨਮ ਦੇ ਪਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇਹ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जना: । अकृतार्थाश्न सीदन्ते जलै: सैकतसेतव:,मनुष्य नाना प्रकारके स्नेह-बन्धनोंमें बँधे हुए हैं, अतः वे सदा विषयोंकी आसक्तिसे घिरे रहते हैं; इसीलिये जैसे बालूद्वारा बनाये हुए पुल जलके वेगसे बह जाते हैं, उसी प्रकार उन मनुष्योंकी विषयकामना सफल नहीं होती; जिससे वे दुःख पाते रहते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਕ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ-ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਦੇ ਪੁਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
स्नेहेन तिलवत् सर्व सर्गचक्रे निपीड्यते । तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसम्भवै:,तेलीलोग तेलके लिये जैसे तिलोंको कोल्हूमें पेरते हैं, उसी प्रकार स्नेहके कारण सब लोग अज्ञानजनित क्लेशोंद्वारा सृष्टिचक्रमें पिस रहे हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੀੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਲਈ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਘਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਲੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नर: | एक: क्लेशानवाप्रोति परत्रेह च मानव:,मनुष्य स्त्री-पुत्र आदि कुटुम्बके लिये चोरी आदि पाप कर्मोंका संग्रह करता है; किंतु इस लोक और परलोकमें उसे अकेले ही उन समस्त कर्मोंका क्लेशभय फल भोगना पड़ता है
ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖਦਾਇਕ, ਡਰਾਉਣੇ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
पुत्रदारकुट॒म्बेषु प्रसक्ता: सर्वमानवा: । शोकपड्कार्णवे मरना जीर्णा वनगजा इव,स्त्री, पुत्र और कुट॒ुम्बमें आसक्त हुए सभी मनुष्य उसी प्रकार शोकके समुद्रमें डूब जाते हैं जैसे बूढ़े जंगली हाथी दलदलमें फँसकर नष्ट हो जाते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕੁਟੰਬ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਹੋਏ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ-ਰੂਪੀ ਚਿਕੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसम्बन्धिनामपि । प्राप्पते सुमहद् दुखं दावाग्निप्रतिमं विभो । दैवायत्तमिदं सर्व सुखदुःखे भवाभवौ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਸ, ਧਨ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਦੈਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ—ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ-ਉਤਰਤ ਵੀ।
Verse 28
प्रभो! यहाँ सब लोगोंको पुत्र, धन, कुटु॒म्बी तथा सम्बन्धियोंका नाश होनेपर दावानलके समान दाह उत्पन्न करनेवाला महान् दु:ख प्राप्त होता है; परंतु सुख-दुःख और जन्म-मृत्यु आदि यह सब कुछ प्रारब्धके ही अधीन है ।। असुहृत् ससुहृच्चापि सशत्रुमित्रवानपि । सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम्,मनुष्य हितैषी सुहृदोंसे युक्त हो या न हो, वह शत्रुके साथ हो या मित्रके, बुद्धिमान् हो या बुद्धिहीन, दैवकी अनुकूलता होनेपर ही सुख पाता है
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਕੁਟੰਬ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਜਨਮ-ਮੌਤ ਆਦਿ ਸਭ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸੁਹਿਰਦ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀਹੀਣ—ਦੈਵ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
नाल॑ सुखाय सुहृदो नाल॑ दुःखाय शत्रव: । न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੁੱਖ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸੁਹਿਰਦ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸ਼ਤਰੂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਨਿਰਾ ਬੁੱਧਿ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਨਿਰਾ ਧਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 30
अन्यथा न तो सुहृद् सुख देनेमें समर्थ हैं, न शत्रु दुःख देनेमें समर्थ हैं, न तो बुद्धि धन देनेकी शक्ति रखती है और न धन ही सुख देनेमें समर्थ होता है ।। न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यबमसमृद्धये । लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतर:,न तो बुद्धि धनकी प्राप्तिमें कारण है, न मूर्खता निर्धनतामें, वास्तवमें संसारचक्रकी गतिका वृत्तान्त कोई ज्ञानी पुरुष ही जान पाता है, दूसरा नहीं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੱਲ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਮਿੱਤਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਨਾ ਵੈਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਦੇ। ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਧਨ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਧਨ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਧਨ-ਲਾਭ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਪੁਰਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 31
बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् । दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਖ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰ, ਮੂਰਖ ਤੇ ਡਰਪੋਕ, ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਕਵੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ—ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 32
बुद्धिमान, शूरवीर, मूढ़, डरपोक, गूँगा, विद्वान, दुर्बल और बलवान् जो भी भाग्यवान् होगा--दैव जिसके अनुकूल होगा, उसे बिना यत्नके ही सुख प्राप्त होगा ।। धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च । पय: पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चय:,दूध देनेवाली गौ बछड़ेकी है या उसे दुहने अथवा चरानेवाले ग्वालेकी है; या रखनेवाले मालिककी है। अथवा उसे चुराकर ले जानेवाले चोरकी है? वास्तवमें जो उसका दूध पीता है, उसीकी वह गाय है--ऐसा विद्दानोंका निश्चय है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਡਰਪੋਕ, ਗੂੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤਾਕਤਵਰ—ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੈਵ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਦੇ ਹੀ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ—ਵੱਛੇ ਦੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਹਣ ਤੇ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੋਪਾਲ ਦੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ ਦੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਦੀ? ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ—ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਗਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।
Verse 33
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गता: । ते नरा: सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जन:,इस संसारमें जो अत्यन्त मूढ़ हैं और जो बुद्धिसे परे पहुँच गये हैं, वे ही मनुष्य सुखी हैं। बीचके सभी लोग कष्ट भोगते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਮੂਰਖ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਲੋਕ—ਨਾ ਪੂਰੇ ਅਗਿਆਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਅਤੀਤ—ਅੰਦਰਲੇ ਦਵੰਦ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दु:खमन्तरमन्त्ययो:,ज्ञानी पुरुष अन्तिम स्थितियोंमें रमण करते हैं, मध्यवर्ती स्थितिमें नहीं। अन्तिम स्थितिकी प्राप्ति सुखस्वरूप बतायी जाती है और उन दोनोंके मध्यकी स्थिति दुःखरूप कही गयी है
ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਛੋਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
(सुखं स्वपिति दुर्मेधा: स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् । अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः ।॥) खोटी बुद्धिवाला मूर्ख मनुष्य अपने कर्मोके शुभाशुभ परिणामकी कोई परवा न करके सुखसे सोता है; क्योंकि वह कम्बलसे ढके हुए पुरुषकी भाँति महान् अज्ञानसे आवृत रहता है।। ये च बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वन्द्धातीता विमत्सरा: । तान् नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन,किंतु जिन्हें ज्ञानजनित सुख प्राप्त है, जो द्वन्द्धोंसे अतीत हैं तथा जिनमें मत्सरताका भी अभाव है, उन्हें अर्थ और अनर्थ कभी पीड़ा नहीं देते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਉਂ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੰਬਲ ਓੜ੍ਹ ਲਵੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਵੀ ਤੇ ਹਾਨੀ ਵੀ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 36
अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्व मूढताम् । तेडतिवेलं प्रहृष्पन्ति संतापमुपयान्ति च,जो मूढताको तो लाँघ चुके हैं, परंतु जिनको ज्ञान प्राप्त नहीं हुआ है, वे सुखकी परिस्थिति आनेपर अत्यन्त हर्षसे फूल उठते हैं और दुःखकी परिस्थितिमें अतिशय संतापका अनुभव करने लगते हैं
ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖਤਾ ਤੋਂ ਤਾਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਈ—ਉਹ ਸੁਖਦ ਹਾਲਤ ਆਉਣ ਤੇ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਖਦ ਹਾਲਤ ਆਉਣ ਤੇ ਤੀਬਰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 37
नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव । अवलेपेन महता परिभूत्या विचेतस:
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਮੂਰਖ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਗਣ—ਪਰ ਇਹ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
मूर्ख मनुष्य स्वर्गमें देवताओंकी भाँति सदा विषयसुखमें मग्न रहते हैं; क्योंकि उनका चित्त विषया-सक्तिके कीचड़में लथपथ होकर मोहित हो जाता है ।। सुखं दुःखान्तमालस्यं दु:खं दाक्ष्यं सुखोदयम् । भूतिस्त्वेवं श्रिया सार्थ दक्षे वसति नालसे,आरम्भमें आलस्य सुख-सा जान पड़ता है; परंतु वह अन्तमें दुःखदायी होता है और कार्यकौशल दुःख-सा लगता है; परंतु वह सुखका उत्पादक है। कार्यकुशल पुरुषमें ही लक्ष्मीसहित ऐश्वर्य निवास करता है, आलसीमें नहीं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਲਸ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੱਖ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਆਲਸੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 39
सुखं वा यदि वा दु:खं प्रियं वा यदि वाप्रियम् । प्राप्त प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजित:,अतः बुद्धिमान पुरुषको चाहिये कि सुख या दु:ख, प्रिय अथवा अप्रिय, जो-जो प्राप्त हो जाय, उसका हृदयसे स्वागत करे, कभी हिम्मत न हारे
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਿਆਰਾ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਦਿਲ ਨੂੰ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰੱਖ, ਅੰਦਰਲਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੇ ਹਾਰਨ ਨਾ ਦੇ।
Verse 40
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्,शोकके हजारों स्थान हैं और भयके सैकड़ों स्थान हैं; किंतु वे प्रतिदिन मू्खोपर ही प्रभाव डालते हैं, विद्वानोंपर नहीं
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੌਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਕੇ; ਪਰ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਹੀ ਜਕੜਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 41
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञ शुश्रुषुमनसूयकम् । दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम्,जो बुद्धिमान, ऊहापोहमें कुशल एवं शिक्षित बुद्धिवाला, अध्यात्मशास्त्रके श्रवणकी इच्छा रखनेवाला, किसीके दोष न देखनेवाला, मनको वशमें रखनेवाला और जितेन्द्रिय है, उस मनुष्यको शोक कभी छू भी नहीं सकता
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ, ਦੋਸ਼-ਖੋਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਨ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਛੂਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 42
एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्नरेद् बुध: । उदयास्तमयज्ञं हि न शोक: स्प्रष्टमहति,विद्वान पुरुषको चाहिये कि वह इसी विचारका आश्रय लेकर मनको काम, क्रोध आदि शत्रुओंसे सुरक्षित रखते हुए उत्तम बर्ताव करे। जो उत्पत्ति और विनाशके तत्त्वको जानता है, उसे शोक छू नहीं सकता
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਜੋ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 43
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमेव च । आयासो वा यतो मूलमेकाज्रमपि तत् त्यजेत्,जिसके कारण शोक, ताप अथवा दुःख हो, या जिसके कारण अधिक श्रम उठाना पड़े, वह दुःखका मूल कारण अपने शरीरका एक अड़ भी हो तो उसे त्याग देना चाहिये
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਕ, ਤਾਪ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਭਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਫੜੀ ਹੋਈ ਇਕੋ ਆਸਕਤੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 44
किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् । तदेव परितापार्थ सर्व सम्पद्यते तथा,मनुष्य जब किसी भी पदार्थमें ममत्व कर लेता है, तब वे ही सब उसके वैसे दुःखके कारण बन जाते हैं
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਮੇਰੀ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼—ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਗੱਲ—ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪੀੜਾ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 45
यद् यत् यजति कामानां तत् सुखस्याभिपूर्यते । कामानुसारी पुरुष: कामाननुविनश्यति,वह कामनाओंमेंसे जिस-जिसका परित्याग कर देता है, वही उसके सुखकी पूर्ति करनेवाली हो जाती है। जो पुरुष कामनाओंका अनुसरण करता है, वह उन्हींके पीछे नष्ट हो जाता है
ਇਨਸਾਨ ਜਿਹੜੀਆਂ-ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਿਆਗ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम् | तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाहत: षोडशीं कलाम्,संसारमें जो कुछ इस लोकके भोगोंका सुख है और जो स्वर्गका महान् सुख है, वे दोनों तृष्णाक्षयसे होनेवाले सुखकी सोलहवीं कलाके बराबर भी नहीं हैं
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦਾ ਜੋ ਸੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।
Verse 47
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । प्राज्ञ मूं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम्,मनुष्य बुद्धिमान् हो, मूर्ख हो अथवा शूरवीर हो, उसने पूर्वजन्ममें जैसा शुभ या अशुभ कर्म किया है, उसका वैसा ही फल उसे भोगना पड़ता है
ਪਿਛਲੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ—ਜਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 48
एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च । जीवेषु परिवर्तने दुःखानि च सुखानि च,इस प्रकार जीवोंको प्रिय-अप्रिय और सुख-दुःखकी प्राप्ति बार-बार क्रमसे होती ही रहती है, इसमें संदेह नहीं है
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 49
एतां बुद्धि समास्थाय सुखमास्ते गुणान्वित: । सर्वान् कामान् जुगुप्सेत कामान् कुर्वीत पृष्ठत:,ऐसी बुद्धिका आश्रय लेकर कामनाओंके त्यागरूपी गुणसे युक्त हुआ मनुष्य सुखसे रहता है; इसलिये सब प्रकारके भोगोंसे विरक्त होकर उन्हें पीठ-पीछे कर दे, अर्थात् उनसे विमुख हो जाय
ਇਸ ਸਮਝ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਤਿਆਗ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖੇ—ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਵੇ।
Verse 50
वृत्त एष ह॒दि प्रौढो मृत्युरेष मनोभव: । क्रोधो नाम शरीरस्थो देदहिनां प्रोच्यते बुचै:,हृदयसे उत्पन्न होनेवाला यह काम हृदयमें ही पुष्ट होता है, फिर यही मृत्युका रूप धारण कर लेता है। क्योंकि (जब इसकी सिद्धिमें कोई बाधा आती है, तब) दिद्दानोंद्वारा यही प्राणियोंके शरीरके भीतर क्रोधके नामसे पुकारा जाता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਕਾਮਨਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਮੌਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ‘ਕ੍ਰੋਧ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 51
यदा संहरते कामान् कूर्मोडज़ानीव सर्वश: । तदा>5>त्मज्योतिरात्मायमात्मन्येव प्रपश्यति,कछुआ जैसे अपने अड्ञोंकी सब ओरसे समेट लेता है, उसी प्रकार यह जीव जब अपनी सब कामनाओंका संकोच कर देता है तब यह अपने विशुद्ध अन्तःकरणमें ही स्वयं प्रकाशस्वरूप परमात्माका साक्षात्कार कर लेता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਇਹ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति । यदा नेच्छति न देष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा,जब यह किसीसे भय नहीं मानता और इससे भी किसीको भय नहीं होता; तथा जब यह किसी वस्तुको न तो चाहता है और न उससे द्वेष ही करता है, तब परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ—ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये । प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति,जब यह साधक सत्य और असत्य अर्थात् जगतके व्यक्त और अव्यक्त पदार्थोंका, शोक और हर्षका, भय और अभयका तथा प्रिय और अप्रिय आदि समस्त द्वद्धोंका परित्याग कर देता है, तब उसका चित्त शान्त हो जाता है
ਸੱਚ-ਝੂਠ, ਸੋਗ-ਆਨੰਦ, ਡਰ-ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ-ਅਪਿਆਰਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਵੰਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 54
यदा न कुरुते धीर: सर्वभूतेषु पापकम् | कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा,जब धैर्यसम्पन्न ज्ञानवान् पुरुष किसी भी प्राणीके प्रति मन, वाणी और क्रियाद्वारा पापपूर्ण बर्ताव नहीं करता, तब परब्रह्म परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ਜਦੋਂ ਧੀਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्,खोटी बुद्धिवाले मनुष्योंके लिये जिसका त्याग करना कठिन है, जो मनुष्यके जीर्ण (वृद्ध) हो जानेपर भी स्वयं कभी जीर्ण नहीं होती, तथा जो प्राणोंके साथ जानेवाला रोग बनकर रहती है, उस तृष्णाको जो त्याग देता है, उसीको सुख मिलता है
ਜਿਹੜੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਆਪ ਬੁੱਢੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰੋਗ ਵਾਂਗ ਚੰਬੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਜੋ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 56
अत्र पिड़लया गीता गाथा: श्रूयन्ति पार्थिव । यथा सा कृच्छूकालेडपि लेभे धर्म सनातनम्,राजन्! इस विषयमें पिड्लाकी गायी हुई गाथाएँ सुनी जाती हैं, जिसके अनुसार चलकर संकटकालमें भी उसने सनातन धर्मको प्राप्त कर लिया था
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਿਡਲਾ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 57
संकेते पिड़ला वेश्या कान्तेनासीद् विनाकृता । अथ कृच्छूगता शान्ता बुद्धिमास्थापयत् तदा,एक बार पिड़ला वेश्या बहुत देरतक संकेत स्थानपर बैठी रही, तब भी उसका प्रियतम उसके पास नहीं आया; इससे वह बड़े कष्टमें पड़ गयी, तथापि शान्त रहकर इस प्रकार विचार करने लगी
ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਿਡਲਾ ਵੇਸ਼ਿਆ ਸੰਕੇਤ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬੈਠੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾ ਆਇਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ; ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ।
Verse 58
पिड्लोवाच उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् | अन्तिके रमणं सन््तं नैनमध्यगमं पुरा
ਪਿਡਲਾ ਬੋਲੀ—ਮੈਂ ਉਨਮੱਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਨਮੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹੀ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੀ—ਰਮਣੀਯ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ—ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।
Verse 59
पिड्नला बोली--मेरे सच्चे प्रियतम चिरकालसे मेरे निकट ही रहते हैं। मैं सदासे उनके साथ ही रहती आयी हूँ। वे कभी उन्मत्त नहीं होते; परंतु मैं ऐसी मतवाली हो गयी थी कि आजसे पहले उन्हें पहचान ही न सकी ।। एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् | का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते
ਇਹ ਦੇਹ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਵਾਲਾ, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਘਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਾਂਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਨੇਗਾ ਕਿ ‘ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ’—ਜਦੋਂ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।
Verse 60
जिसमें एक ही खंभा और नौ दरवाजे हैं, उस शरीर-रूपी घरको आजसे मैं दूसरोंके लिये बंद कर दूँगी। यहाँ आनेवाले उस सच्चे प्रियतमको जानकर भी कौन नारी किसी हाड़-मांसके पुतलेको अपना प्राणवल्लभ मानेगी? ।। अकामां कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिण: । न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि,अब मैं मोहनिद्रासे जग गयी हूँ और निरन्तर सजग हूँ--कामनाओंका भी त्याग कर चुकी हूँ। अतः वे नरकरूपी धूर्त मनुष्य कामका रूप धारण करके अब मुझे धोखा नहीं दे सकेंगे
ਇੱਕ ਹੀ ਖੰਭੇ ਅਤੇ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਘਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗੀ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਹੱਡੀ-ਮਾਸ ਦੇ ਇਸ ਪੁਤਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਪਿਆਰਾ ਮੰਨੇਗੀ? ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਿਰਕਾਮ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਜਾਗ ਪਈ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਹਾਂ। ਕਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪੀ ਜੋ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਛਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਠੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ। ਮੈਂ ਮੋਹ-ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
Verse 61
अनर्थों हि भवेदर्थों दैवात् पूर्वकृतेन वा । सम्बुद्धाहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया,भाग्यसे अथवा पूर्वकृत शुभ कर्मोके प्रभावसे कभी-कभी अनर्थ भी अर्थरूप हो जाता है, जिससे आज निराश होकर मैं उत्तम ज्ञानसे सम्पन्न हो गयी हूँ। अब मैं अजितेन्द्रिय नहीं रही हूँ
ਕਦੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨਰਥ ਵੀ ਅਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਾਕਾਂਛ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 62
सुखं निराश: स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् । आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिड़ला,वास्तवमें जिसे किसी प्रकारकी आशा नहीं है, वही सुखसे सोता है। आशाका न होना ही परम सुख है। देखो, आशाको निराशाके रूपमें परिणत करके पिड़ला सुखकी नींद सोने लगी
ਜੋ ਨਿਰਾਸ਼—ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਆਸ ਨੂੰ ਬੇਆਸੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪਿਡ਼ਲਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 63
भीष्म उवाच एतैश्नान्यैश्व विप्रस्य हेतुमद्धिः प्रभाषितै: । पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखी,भीष्मजी कहते हैं--राजन! ब्राह्मणके कहे हुए इन पूर्वोक्त तथा अन्य युक्तियुक्त वचनोंसे राजा सेनजित्का चित्त स्थिर हो गया। वे शोक छोड़कर सुखी हो गये और प्रसन्नतापूर्वक रहने लगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰਕਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸੇਨਜਿਤ ਦਾ ਮਨ ਠਹਿਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਿਆ, ਸੁਖੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਲੱਗਾ।
Verse 173
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें कृतध्नका उपाख्यानविषयक एक सौ तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਧਨ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 174
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि ब्राह्मणसेनजित्संवादक थने चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸੇਨਜਿਤ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਚੁਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a knowledge-crisis rather than a tactical dilemma: how to account for creation, dissolution, moral order (dharma/adharma), social differentiation, and the fate of the self (jīva) using reliable instruction rather than conjecture.
Creation is presented as proceeding from an unmanifest, imperishable principle (Avyakta/Mānasa), while the infinite (Ananta) remains fundamentally difficult to measure or exhaust conceptually—prompting disciplined inquiry and restraint in claims.
No explicit phalaśruti formula appears in the provided verses; the chapter’s meta-function is pedagogical, establishing a doctrinal frame for cosmology and the limits of knowing within Mokṣa-dharma discourse.