Shloka 38
अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः
Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’
मूर्ख मनुष्य स्वर्गमें देवताओंकी भाँति सदा विषयसुखमें मग्न रहते हैं; क्योंकि उनका चित्त विषया-सक्तिके कीचड़में लथपथ होकर मोहित हो जाता है ।। सुखं दुःखान्तमालस्यं दु:खं दाक्ष्यं सुखोदयम् । भूतिस्त्वेवं श्रिया सार्थ दक्षे वसति नालसे,आरम्भमें आलस्य सुख-सा जान पड़ता है; परंतु वह अन्तमें दुःखदायी होता है और कार्यकौशल दुःख-सा लगता है; परंतु वह सुखका उत्पादक है। कार्यकुशल पुरुषमें ही लक्ष्मीसहित ऐश्वर्य निवास करता है, आलसीमें नहीं
mūrkhaḥ manuṣyaḥ svargam iva devatāvat sadā viṣaya-sukheṣu magnaḥ tiṣṭhati; tasya cittaṃ viṣayāsakti-paṅke liptam mohitam bhavati. sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ, duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukha-udayam. bhūtis tv evaṃ śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase.
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਲਸ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੱਖ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਆਲਸੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Pleasure that comes from idleness and sense-indulgence is deceptive: it begins as comfort but ends in suffering. Diligent, skillful effort may feel difficult at first, yet it produces lasting happiness and attracts prosperity (Śrī/Lakṣmī).
In the didactic setting of the Śānti Parva, a Brahmin speaker delivers moral instruction, contrasting the deluded life of attachment and laziness with the fruitful path of competence and sustained effort.