Adhyaya 174
Adhyāya 174: Karma as an inescapable companion (कर्मानुगमन-उपदेश)
Upa-parva: Dharma–Karma Anuśāsana (Instruction on ethical causality within Śānti-parva)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to clarify the efficacy of meritorious acts—dāna (giving), iṣṭa (ritual offerings), tapas (austerity), and guru-śuśrūṣā (service to teachers). Bhīṣma responds by describing how the mind, when aligned with harmful aims, settles into pāpa (ethical fault) and produces distress. A contrast is drawn between those who generate cascading suffering (fear from fear, hardship from hardship) and those whose conduct yields compounded well-being (celebration from celebration, happiness from happiness). The chapter uses vivid analogies to assert karmic persistence: karma follows like a shadow, accompanies one standing or moving, and returns results in due time like flowers and fruits that do not outpace their season. It frames life-conditions—honor/disgrace, gain/loss, rise/decline—as recurring cycles regulated by prior action. Rebirth is implied through references to prenatal existence and enjoyment of prior-bodied outcomes, and through the claim that deeds follow the doer as a calf finds its mother among thousands. The closing counsel discourages sterile blame and recommends fitting, beneficial action aligned with one’s welfare and ethical order.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से राजधर्म के प्रसंग में एक अद्भुत उपाख्यान छेड़ते हैं—बकपते (बक-राज) के प्रेतकर्म का विधान और उसी चिता पर घटित होने वाला चमत्कार। → प्रतापी नृपति विधिपूर्वक बकराज के प्रेतकार्य कराते हैं; चिता प्रज्वलित है, मृत्यु का अंतिम सत्य उपस्थित है—और तभी आकाश में दिव्य-धेनु सुरभि (दाक्षायणी) चिता के ऊपर प्रकट होकर अनहोनी की भूमिका बाँध देती है। → सुरभि के मुख से झाग-युक्त, क्षीर-मिश्रित दिव्य द्रव चिता पर गिरता है और उसी से बकराज संजीवित हो उठता है—मृत्यु पर जीवन की विजय का विस्मयकारी क्षण। → जीवित होकर बकराज उड़कर विरूपाक्ष के पास जा मिलता है; आगे प्रसंग ब्रह्मा के रोष और खगेन्द्र (गरुड़) को कहे गए वचन की ओर मुड़ता है, जिससे इस पुनर्जीवन का कारण-तंत्र स्पष्ट होने लगता है। → बकपती के ब्रह्मसभा में न पहुँचने पर पितामह का रोष—और खगेन्द्र को दिया गया आदेश/शाप/उपदेश—आगे क्या परिणति लाएगा?
Shlokas
Verse 1
अफ-्--रा+ >> त्रिसप्तत्याधेकशततमो<ध्याय: राजधर्मा और गौतमका पुन: जीवित होना भीष्म उवाच ततश्नितां बकपते: कारयामास राक्षस: | रत्नैर्गन्धैश्व बहुभिवस्त्रैश्ष समलंकृताम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर विरूपाक्षने बकराजके लिये एक चिता तैयार करायी। उसे बहुत से रत्नों, सुगन्धित चन्दनों तथा वस्त्रोंसे खूब सजाया गया था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਬਕਪਤੀ (ਬਕਰਾਜ) ਲਈ ਇੱਕ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਉਹ ਚਿਤਾ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਸਜਾਈ ਗਈ ਸੀ।
Verse 2
ततः प्रज्वाल्य नृपतिर्बकराजं प्रतापवान् । प्रेतकार्याणि विधिवद् राक्षसेन्द्रश्नकार ह,तत्पश्चात् बकराजके शवको उसके ऊपर रखकर प्रतापी राक्षसराजने उसमें आग लगायी और विधिपूर्वक मित्रका दाह-कर्म सम्पन्न किया
ਤਦੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੇ ਬਕਰਾਜ ਦੀ ਚਿਤਾ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤਾ।
Verse 3
तस्मिन् काले च सुरभिद्देवी दाक्षायणी शुभा | उपरिष्टात् ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਭ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇਵੀ ਸੁਰਭੀ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ।
Verse 4
उसी समय दिव्य-धेनु दक्षकन्या सुरभिदेवी वहाँ आकर आकाशगमें ठीक चिताके ऊपर खड़ी हो गयीं ।। तस्या वक्त्राच्च्युत: फेन: क्षीरमिश्रस्तदानघ । सो5पतदू वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मण:,अनघ! उनके मुखसे जो दूधमिश्रित फेन झरकर गिरा, वह राजधर्माकी उस चितापर पड़ा
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਧੇਨੂ ਸੁਰਭੀ ਦੇਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਪਰ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਅਨਘ! ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਟਪਕਿਆ ਦੁੱਧ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਫੇਨ ਰਾਜਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ।
Verse 5
ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ । उत्पत्य च समीयाय विरूपाक्षं बकाधिप:,निष्पाप नरेश! उससे उस समय बकराज जी उठा और वह उड़कर विरूपाक्षसे जा मिला
ਫਿਰ, ਅਨਘ! ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਕਰਾਜ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀ ਉਠਿਆ। ਤਦ ਬਗਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉੱਡ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਕੋਲ ਜਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 6
ततो<भ्ययाद् देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा । प्राह चेद॑ विरूपाक्षं दिष्टया संजीवितस्त्वया,उसी समय देवराज इन्द्र विरूपाक्षके नगरमें आये और विरूपाक्षसे इस प्रकार बोले --'बड़े सौभाग्यकी बात है कि तुम्हारे द्वारा बकराजको जीवन मिला'
ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਵੱਡਾ ਸੁਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਕਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ।”
Verse 7
श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्ष॑ पुरातनम् । यथा शाप: पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मण:,इन्द्रने विरूपाक्षको एक प्राचीन घटना सुनायी, जिसके अनुसार ब्रह्माजीने पहले राजधर्माको शाप दिया था
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ (ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਰਤਵ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 8
यदा बकपती राजन ब्रह्माणं नोपसर्पति । ततो रोषादिदं प्राह खगेन्द्राय पितामह:,राजन! एक समय जब बकराज ब्रह्माजीकी सभामें नहीं पहुँच सके, तब पितामहने बड़े रोषमें भरकर इन पक्षिराजको शाप देते हुए कहा--
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਕ ਵਾਰ ਬਕਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 9
यस्मान्मूढो मम सभां नागतो5सौ बकाधम: । तस्माद् वध स दुष्टात्मा नचिरात् समवाप्स्यति,“वह मूर्ख और नीच बगला मेरी सभामें नहीं आया है; इसलिये शीघ्र ही उस दुष्टात्माको वधका कष्ट भोगना पड़ेगा"
“ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੂਰਖ, ਅਧਮ—ਬਗਲੇ ਵਰਗਾ ਕਪਟੀ—ਮੇਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਧ ਦੀ ਪੀੜਾ ਭੋਗੇਗਾ।”
Verse 10
तदयं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै । तेनैवामृतसिक्तश्च पुन: संजीवितो बक:,ब्रह्माजीके उस वचनसे ही गौतमने इनका वध किया और ब्रह्माजीने ही पुनः: अमृत छिड़ककर राजधर्माको जीवन-दान दिया है
ਉਸੇ ਬਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਿੜਕ ਕੇ ਬਕ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 11
राजधर्मा बकः: प्राह प्रणिपत्य पुरन्दरम् । यदि तेअनुग्रहकृता मयि बुद्धि: सुरेश्वर
ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਕ ਨੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਦਬੁੱਧੀ ਜਾਗੀ ਹੈ…”
Verse 12
तस्य वाक््यं समादाय वासव: पुरुषर्षभ
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ, ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, (ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ) ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 13
सिक्त्वामृतेन तं विप्रं गौतमं जीवयत् तदा । 'पुरुषप्रवर! उसके अनुरोधको स्वीकार करके इन्द्र-देवने गौतम ब्राह्मगको भी अमृत छिड़ककर जिला दिया ।। सभाण्डोपस्करं राजंस्तमासाद्य बकाधिप:
ਤਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਿੜਕ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਵਿਪ੍ਰ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिप:
ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਪਕਰਮੀ ਨੂੰ—ਹੇ ਬਕਾਧਿਪ—ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ (ਕਿਹਾ ਗਿਆ)।
Verse 15
यथोचितं च स बको ययीौ ब्रह्मसदस्तथा
ਅਤੇ ਉਹ ਬਕ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 16
गौतमश्नापि सम्प्राप्प पुनस्तं शबरालयम् । शूद्रायां जनयामास पुत्रान् दुष्कृतकारिण:,गौतम भी पुनः भीलोंके ही गाँवमें जाकर रहने लगा। वहाँ उसने उस शूद्रजातिकी सत्रीके पेटसे ही अनेक पापाचारी पुत्रोंको उत्पन्न किया
ਗੌਤਮ ਵੀ ਮੁੜ ਸ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰਾ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 17
शापश्न सुमहांस्तस्य दत्त: सुरगणैस्तदा । कुक्षौ पुनर्भ्वा: पापो5यं जनयित्वा चिरात् सुतान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਸ਼ਾਪ ਲਾਇਆ—“ਇਹ ਪਾਪੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇਗਾ।”
Verse 18
निरयं प्राप्स्यति महत् कृतघ्नोडयमिति प्रभो । तब देवताओंने गौतमको महान् शाप देते हुए कहा--“यह पापी कृतघ्न है और दूसरा पति स्वीकार करनेवाली शूद्रजातीय स्त्रीके पेटसे बहुत दिनोंसे संतान पैदा करता आ रहा है। इस पापके कारण यह घोर नरकमें पड़ेगा” ।। एतत् प्राह पुरा सर्व नारदो मम भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, “ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਮਹਾਨ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗੌਤਮਕ ਉੱਤੇ ਮਹਾ-ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਪਾਪੀ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਪਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਇਹ ਘੋਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।” ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ।
Verse 19
संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं भरतर्षभ । मयापि भवते सर्व यथावदनुवर्णितम्
ਹੇ ਭਰਤ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 20
भारत! यह सारा प्रसड़ पूर्वकालमें मुझसे महर्षि नारदने कहा था। भरतश्रेष्ठ) इस महान् आख्यानको याद करके मैंने तुम्हारे समक्ष सब यथार्थरूपसे कहा है ।। कुत:ः कृतघ्नस्य यश: कुतः स्थान कुतः सुखम् | अश्रद्धेय: कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृति:
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਕਿੱਥੇ? ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਮਰਤਬਾ ਕਿੱਥੇ? ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ) ਨਹੀਂ।
Verse 21
कृतघ्नको कैसे यश प्राप्त हो सकता है? उसे कैसे स्थान और सुखकी उपलब्धि हो सकती है? कृतघ्न विश्वासके योग्य नहीं होता। कृतघ्नके उद्धारके लिये शास्त्रोंमें कोई प्रायश्चित्त नहीं बताया गया है ।। मित्रद्रोहो न कर्तव्य: पुरुषेण विशेषत: । मित्रध्रुड्ध नरकं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते,मनुष्यको विशेष ध्यान देकर मित्रद्रोहके पापसे बचना चाहिये। मित्रद्रोही मनुष्य अनन्तकालके लिये घोर नरकमें पड़ता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਮਰਤਬਾ ਅਤੇ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਦੇ ਉਧਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਦ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਤਰਦ੍ਰੋਹੀ ਪੁਰਖ ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੋਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
कृतज्ञेन सदा भाव्य॑ मित्रकामेन चैव ह । मित्राच्च लभते सर्व मित्रात् पूजां लभेत च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
प्रत्येक मनुष्यको सदा कृतज्ञ होना चाहिये और मित्रकी इच्छा रखनी चाहिये; क्योंकि मित्रसे सब कुछ प्राप्त होता है। मित्रके सहयोगसे सदा सम्मानकी प्राप्ति होती है ।। मित्राद् भोगांश्व भुज्जीत मित्रेणापत्सु मुच्यते । सत्कारैरुत्तमैमित्रं पूजयेत विचक्षण:
ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਸਤਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।
Verse 24
मित्रकी सहायतासे भोगोंकी भी उपलब्धि होती है और मित्रद्वारा मनुष्य आपत्तियोंसे छुटकारा पा जाता है, अतः बुद्धिमान् पुरुष उत्तम सत्कारोंद्वारा मित्रका पूजन करे ।। परित्याज्यो बुधै: पाप: कृतघ्नो निरपत्रप: | मित्रद्रोही कुलाज्रार: पापकर्मा नराधम:,जो पापी, कृतघ्न, निर्लज्ज, मित्रद्रोही, कुलाड्रार और पापाचारी हो, ऐसे अधम मनुष्यका दिद्वान् पुरुष सदा त्याग करे
ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਮ ਸਤਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਪਾਪੀ, ਕ੍ਰਿਤਘ੍ਨ, ਬੇਸ਼ਰਮ, ਮਿੱਤਰਦ੍ਰੋਹੀ, ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਅਧਮ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਦਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣ।
Verse 25
एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्त: पापो मया तव । मित्रद्रोही कृतघ्नो वै कि भूय: श्रोतुमिच्छसि,धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर!! इस प्रकार यह मैंने तुम्हें पापी, मित्रद्रोही और कृतघ्न पुरुषका परिचय दिया है। अब और क्या सुनना चाहते हो?
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਤਰਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘ੍ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 26
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा तदा वाक््यं भीष्मेणोक्त महात्मना । युधिष्ठिर: प्रीतमना बभूव जनमेजय,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महात्मा भीष्मका यह वचन सुनकर राजा युधिष्ठिर मन ही मन बड़े प्रसन्न हुए
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਕਹੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 113
सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत । तदनन्तर राजधर्मा बकने इन्द्रको प्रणाम करके कहा--'सुरेश्वर! यदि आपकी मुझपर कृपा है तो मेरे प्रिय मित्र गौतमको भी जीवित कर दीजिये”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”
Verse 133
सम्परिष्वज्य सुद्ठदं प्रीत्या परमया युतः । राजन्! बर्तन और सुवर्ण आदि सब सामग्रीसहित प्रिय सुहृद् गौतमको पाकर बकराजने बड़े प्रेमसे उसको हृदयसे लगा लिया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬਕਰਾਜ, ਬਰਤਨ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸੁਹਿਰਦ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ।”
Verse 153
ब्रह्मा चैनं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत् । तदनन्तर बकराज यथोचित रीतिसे ब्रह्माजीकी सभामें गया और ब्रह्माजीने उस महात्माका आतिथ्य-सत्कार किया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬਕਰਾਜ ਯਥੋਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਆਦਰ-ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।”
Verse 172
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें कृतघ्नका उपाख्यानविषयक एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਘਨ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਬਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 173
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने त्रिसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵਣਿ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵਣਿ ਕ੍ਰਿਤਘਨੋਪਾਖਿਆਨੇ ਤ੍ਰਿਸਪਤਤ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਤਮੋऽਧਿਆਇਃ।
Verse 1436
विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम् । फिर बकराज राजधर्माने उस पापाचारीको धनसहित विदा करके अपने घरमें प्रवेश किया
ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਧਨ ਸਮੇਤ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ—ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a hierarchy of merit—whether giving, ritual action, austerity, or service to teachers is most efficacious—prompting Bhīṣma to reframe the issue as the moral continuity of action and intention.
Karma is presented as an inescapable companion that tracks the agent’s conduct and ripens into corresponding outcomes; therefore, one should adopt beneficial, proportionate, and ethically aligned action rather than externalize blame.
No explicit phalaśruti formula is stated; the chapter instead embeds its ‘result’ logic internally by repeatedly asserting that prior action inevitably yields its fruits in proper time, including across embodied stages and births.