Adhyaya 150
शल्मलि–पवनसंवादः (The Dialogue of Śalmali and Pavana)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Dialogic Exemplum: Śalmali–Pavana Saṃvāda)
Bhīṣma introduces an ancient exemplum: a dialogue involving the śalmali tree and Pavana (wind), mediated by Nārada. The narrative opens with a description of a massive, shade-giving tree near Himavān, thriving with branches, flowers, fruits, and bird-song; it shelters elephants and other animals, and serves as a resting place for merchants and ascetics. Nārada praises the tree’s beauty and observes that its branches and trunk appear unbroken despite the known force of wind that can uproot trees, disturb mountain peaks, and dry waters. He hypothesizes a protective friendship between the tree and Pavana. The śalmali denies any such dependence and boasts that its own tejas-bala surpasses the wind, claiming it has often checked and broken the gale. Nārada rebukes the tree’s inverted understanding, asserting that no being equals vāyu in power; even major deities are not comparable in this respect. He frames vāyu as the pervasive agent that enables ceṣṭā (activity) and prāṇa (vital function) in all beings, and criticizes the tree’s failure to honor what is worthy of honor. The chapter’s thematic lesson is an archival critique of pride and misrecognition: stability should not be confused with autonomy, and foundational sustaining principles merit respect.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से एक प्राचीन आख्यान आरम्भ करते हैं—आकाश में विमान पर आरूढ़ एक दिव्य दम्पती को एक लुब्धक (पक्षियों से जीविका चलाने वाला शिकारी) देख लेता है और उनके स्वर्ग-प्राप्ति के रहस्य पर चकित हो उठता है। → लुब्धक के मन में तीव्र आकांक्षा जागती है—‘मैं भी इसी प्रकार तप करके परम गति पाऊँ।’ वह महाप्रस्थान-सा कठोर व्रत धारण करता है: निश्चेष्ट, वायु-आहार, निर्मम, स्वर्ग-कांक्षी। उपवास से कृश होकर भी वह संकल्प नहीं छोड़ता; प्यास से पीड़ित होकर भी धैर्य साधता है। → वन में प्रचण्ड दावानल उठता है—युगान्त-अग्नि के समान क्रुद्ध पावक लताओं-विटपों से भरे वन को घेरकर मृग-पक्षियों सहित भस्म करने लगता है। इस सर्वनाश के बीच लुब्धक का तप, भय और करुणा एक ही क्षण में चरम पर पहुँचते हैं। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि यह लुब्धक और धर्मिष्ठ कपोत—दोनों की गति ‘पुण्य कर्म’ से सिद्ध हुई; शरणागत-पालन और आपद्धर्म में भी निष्कृति का मार्ग है। युधिष्ठिर को बताया जाता है कि धर्म का सार केवल जन्म/वृत्ति नहीं, बल्कि संकट में किया गया सत्य-धर्म और करुणा है।
Shlokas
Verse 1
अत्-#-#कञ एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: बहेलियेको स्वर्गलोककी प्राप्ति भीष्म उवाच विमानस्थौ तु तौ राजन् लुब्धक: खे ददर्श ह । दृष्टवा तौ दम्पती राजन् व्यचिन्तयत तां गतिम्,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! व्याधने उन दोनों पक्षियोंको दिव्य रूप धारण करके विमान पर बैठे और आकाशमार्गसे जाते देखा। उन दिव्य दम्पतिको देखकर व्याध उनकी उस सद्गतिके विषयमें विचार करने लगा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਦਗਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 2
ईदृशेनैव तपसा गच्छेयं परमां गतिम् । इति बुद्धया विनिश्चित्य गमनायोपचक्रमे,मैं भी इसी प्रकार तपस्या करके परम गतिको प्राप्त होऊँगा, ऐसा अपनी बुद्धिके द्वारा निश्चय करके पक्षियोंद्वारा जीवन-निर्वाह करनेवाला वह बहेलिया वहाँसे महाप्रस्थानके पथका आश्रय लेकर चल दिया। उसने सब प्रकारकी चेष्टा त्याग दी। वायु पीकर रहने लगा। स्वर्गकी अभिलाषासे अन्य सब वस्तुओंकी ओरसे उसने ममता हटा ली
“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ”—ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬਹੇਲੀਆ ਉੱਥੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ; ਹਵਾ ਹੀ ਪੀ ਕੇ ਜੀਊਣ ਲੱਗਾ; ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਮੇਰਾ’ ਭਾਵ ਹਟਾ ਲਿਆ।
Verse 3
महाप्रस्थानमाश्रित्य लुब्धक: पक्षिजीवक: । निश्चेष्टो मरुदाहारो निर्मम: स्वर्गकांक्षया,मैं भी इसी प्रकार तपस्या करके परम गतिको प्राप्त होऊँगा, ऐसा अपनी बुद्धिके द्वारा निश्चय करके पक्षियोंद्वारा जीवन-निर्वाह करनेवाला वह बहेलिया वहाँसे महाप्रस्थानके पथका आश्रय लेकर चल दिया। उसने सब प्रकारकी चेष्टा त्याग दी। वायु पीकर रहने लगा। स्वर्गकी अभिलाषासे अन्य सब वस्तुओंकी ओरसे उसने ममता हटा ली
ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬਹੇਲੀਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਨਿਸਚੇਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
ततो<पश्यत् सुविस्तीर्ण हद्यं पद्माभिभूषितम् । नानापक्षिगणाकीर्ण सर: शीतजलं शिवम्,आगे जाकर उसने एक विस्तृत एवं मनोरम सरोवर देखा जो कमल-समूहोंसे सुशोभित हो रहा था। नाना प्रकारके जलपक्षी उसमें कलरव कर रहे थे। वह तालाब शीतलजलसे भरा था और अत्यन्त सुखद जान पड़ता था
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁਖਦਾਇਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 5
पिपासार्तोडपि तद् दृष्टवा तृप्त: स्यान्नात्र संशय: । उपवासकृशोत्यर्थ स तु पार्थिव लुब्धक:,राजन! कोई मनुष्य कितनी ही प्याससे पीड़ित क्यों न हो, नि:ःसंदेह उस सरोवरके दर्शनमात्रसे वह तृप्त हो सकता था। इधर यह व्याध उपवासके कारण अत्यन्त दुर्बल हो गया था, तो भी उधर दृष्टिपात किये बिना ही बड़े हर्षके साथ हिंसक जन्तुओंसे भरे हुए वनमें प्रवेश कर गया। महान् लक्ष्यपर पहुँचनेका निश्चय करके बहेलिया उस वनमें घुसा। घुसते ही कैँटीली झाड़ियोंमें फँस गया। काँटोंस उसका सारा शरीर छिदकर लहूलुहान हो गया
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਹ ਬਹੇਲੀਆ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 6
अनवेक्ष्यैव संहृष्ट: श्वापदाध्युषितं वनम् । महान्तं निश्चयं कृत्वा लुब्धक: प्रविवेश ह,राजन! कोई मनुष्य कितनी ही प्याससे पीड़ित क्यों न हो, नि:ःसंदेह उस सरोवरके दर्शनमात्रसे वह तृप्त हो सकता था। इधर यह व्याध उपवासके कारण अत्यन्त दुर्बल हो गया था, तो भी उधर दृष्टिपात किये बिना ही बड़े हर्षके साथ हिंसक जन्तुओंसे भरे हुए वनमें प्रवेश कर गया। महान् लक्ष्यपर पहुँचनेका निश्चय करके बहेलिया उस वनमें घुसा। घुसते ही कैँटीली झाड़ियोंमें फँस गया। काँटोंस उसका सारा शरीर छिदकर लहूलुहान हो गया
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਉਹ ਬਹੇਲੀਆ ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਿਆ।
Verse 7
प्रविशन्नेव स वनं निगृहीत: सकण्टकै: । स कण्टकैर्विभिन्नाड्को लोहिताद्रीकृतच्छवि:,राजन! कोई मनुष्य कितनी ही प्याससे पीड़ित क्यों न हो, नि:ःसंदेह उस सरोवरके दर्शनमात्रसे वह तृप्त हो सकता था। इधर यह व्याध उपवासके कारण अत्यन्त दुर्बल हो गया था, तो भी उधर दृष्टिपात किये बिना ही बड़े हर्षके साथ हिंसक जन्तुओंसे भरे हुए वनमें प्रवेश कर गया। महान् लक्ष्यपर पहुँचनेका निश्चय करके बहेलिया उस वनमें घुसा। घुसते ही कैँटीली झाड़ियोंमें फँस गया। काँटोंस उसका सारा शरीर छिदकर लहूलुहान हो गया
ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕਾਂਟਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਹੂ-ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ ਵੱਲ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਮਨੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਨਤੀਜੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
बशभ्राम तस्मिन् विजने नानामृगसमाकुले । ततो द्रुमाणां महता पवनेन वने तदा,ददाह पावक: क्रुद्धो युगान्ताग्निसमप्रभ: । नाना प्रकारके वन्य पशुओंसे भरे हुए उस निर्जन वनमें वह इधर-उधर भटकने लगा। इतनेही में प्रचण्ड पवनके वेगसे वृक्षोंमें परस्पर रगड़ होनेके कारण उस वनमें बड़ी भारी आग लग गयी। आग की बड़ी-बड़ी लपटें ऊपरको उठने लगीं। प्रलयकालकी संवर्तक अग्निके समान प्रज्वलित एवं कुपित हुए अग्निदेव लता, डालियों और वृक्षोंसे व्याप्त हुए उस वनको दग्ध करने लगे
ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਸੁੰਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਦੋਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘਿਸੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ। ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਸੰਹਾਰਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅਗਨਿਦੇਵ ਲਤਾਵਾਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਕਾਬੂ ਤਾਕਤਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਭੜਕਣ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
उदतिष्ठत संघर्षात् सुमहान् हव्यवाहन: । तद् वन॑ वृक्षसम्पूर्ण लताविटपसंकुलम्
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਘਿਸਾਅ ਤੋਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ—ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਅੱਗ—ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਵਾਲਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ; ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਕਾਬੂ ਬਲ ਉਸ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 10
स ज्वालै: पवनोदशभूतैर्विस्फुलिज्ज:ः समन््तत:
ਉਹ ਅੱਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਹਵਾ ਦੇ ਤੀਖੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਠੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੱਲਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਅਟੱਲ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 11
ततः स देहमोक्षार्थ सम्प्रहषष्टेन चेतसा,अभ्यधावत वर्धन्तं पावकं लुब्धकस्तदा । बहेलिया अपने शरीरका परित्याग करनेके लिये मनमें हर्ष और उल्लास भरकर उस बढ़ती हुई आगकी ओर दौड़ पड़ा
ਤਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉੱਤੇਜਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਸਮੇਤ, ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਕ ਕਠੋਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੰਯਮ ਜਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 12
ततस्तेनाग्निना दग्धो लुब्धको नष्टकल्मष: । जगाम परमां सिद्धिं ततो भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ) तदनन्तर उस आगमें जल जानेसे बहेलियेके सारे पाप नष्ट हो गये और उसने परम सिद्धि प्राप्त कर ली
ਤਦ ਉਸ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।
Verse 13
ततः स्वर्गस्थमात्मानमपश्यद् विगतज्वर: । यक्षगन्धर्वसिद्धानां मध्ये भ्राजन्तमिन्द्रवत्,थोड़ी ही देरमें अपने आपको उसने देखा कि वह बड़े आनन्दसे स्वर्गलोकमें विराजमान है तथा अनेक यक्ष, सिद्ध और गन्धर्वोके बीचमें इन्द्रके समान शोभा पा रहा है
ਫਿਰ ਜ्वर-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵੇਖਿਆ—ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ।
Verse 14
एवं खलु कपोतश्न कपोती च पतिव्रता । लुब्धकेन सह स्वर्ग गता: पुण्येन कर्मणा,इस प्रकार वह धर्मात्मा कबूतर, पतिव्रता कपोती और बहेलिया--तीनों साथ-साथ अपने पुण्यकर्मके बलसे स्वर्गलोकमें जा पहुँचे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮੀ ਕਬੂਤਰ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਕਬੂਤਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ—ਤਿੰਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 15
यापि चैवंविधा नारी भर्तारिमनुवर्तते । विराजते हि सा क्षिप्रं कपोतीव दिवि स्थिता,इसी प्रकार जो स्त्री अपने पतिका अनुसरण करती है, वह कपोतीके समान शीघ्र ही स्वर्गलोकमें स्थित हो अपने तेजसे प्रकाशित होती है
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਬੂਤਰੀ ਵਾਂਗ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 16
एवमेतत् पुरावृत्तं लुब्धकस्य महात्मन: । कपोतस्य च धर्मिष्ठा गति: पुण्येन कर्मणा,यह प्राचीन वृत्तान्त (परशुरामजीने मुचुकुन्दकों सुनाया था) यह ठीक ऐसा ही है। बहेलिये और महात्मा कबूतरको उनके पुण्यकर्मके प्रभावसे धर्मात्माओंकी गति प्राप्त हुई
ਇਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਬੂਤਰ—ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮੀ ਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਗਤੀ (ਕਲਿਆਣਮਈ ਮੰਜਿਲ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 17
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेद॑ं परिकीर्तयेत् । नाशुभ॑ विद्यते तस्य मनसापि प्रमादत:,जो मनुष्य इस प्रसंगको प्रतिदिन सुनता और जो इसका वर्णन करता है, उन दोनोंको मनसे भी प्रमादजनित अशुभकी प्राप्ति नहीं होती
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਕੀਰਤਨ/ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਧਿਆਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 18
युधिष्ठिर महानेष धर्मो धर्मभूतां वर । गोघ्नेष्वपि भवेदस्मिन्निष्कृति: पापकर्मण:,धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर| यह शरणागतका पालन महान् धर्म है। ऐसा करनेसे गोवध करनेवाले पुरुषोंके पापका भी प्रायश्रित्त हो जाता है
ਹੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੋਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
न निष्कृतिर्भवेत् तस्य यो हन्याच्छरणागतम् । इतिहासमिमं श्रुत्वा पुण्यं पापप्रणाशनम् । न दुर्गतिमवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति,जो शरणागतका वध करता है, उसको कभी इस पापसे छुटकारा नहीं मिलता। इस पापनाशक पुण्यमय इतिहासको सुन लेनेपर मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता। उसे स्वर्गलोककी प्रप्ति होती है
ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਪੁੰਨਮਈ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁৰ্গਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 93
ददाह पावक: क्रुद्धो युगान्ताग्निसमप्रभ: । नाना प्रकारके वन्य पशुओंसे भरे हुए उस निर्जन वनमें वह इधर-उधर भटकने लगा। इतनेही में प्रचण्ड पवनके वेगसे वृक्षोंमें परस्पर रगड़ होनेके कारण उस वनमें बड़ी भारी आग लग गयी। आग की बड़ी-बड़ी लपटें ऊपरको उठने लगीं। प्रलयकालकी संवर्तक अग्निके समान प्रज्वलित एवं कुपित हुए अग्निदेव लता, डालियों और वृक्षोंसे व्याप्त हुए उस वनको दग्ध करने लगे
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅਗਨਿਦੇਵ ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗੇ। ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਘਿਸੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਂ ਦਾਵਾਨਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਉੱਚੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੀ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਸਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 103
ददाह तद् वन॑ घोरं मृगपक्षिसमाकुलम् | हवासे उड़ी हुई चिनगारियों तथा ज्वालाओंद्वारा चारों और फैलकर उस दावानलने पशु-पक्षियोंसे भरे हुए भयंकर वनको जलाना आरम्भ किया
ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਪਟਾਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਦਿਆਂ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦਾਵਾਨਲ ਨੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 149
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि लुब्धकस्वर्गगमने एकोनपञ्चाशदधिकशततमोड< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें व्याधका स्वर्गलोकमें गमनविषयक एक सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਸਵਰਗਗਮਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਸੌ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is epistemic-ethical: whether to attribute one’s flourishing to self-sufficient power or to recognize dependence on broader sustaining forces; the śalmali chooses self-attribution, and Nārada corrects it as a form of pride and delusion.
The chapter teaches that foundational conditions—here symbolized by vāyu as prāṇa and the cause of motion—are not to be dismissed; accurate self-knowledge includes recognizing enabling causes and cultivating humility rather than boastful speech.
No explicit phalaśruti formula appears in the provided verses; the meta-function is exemplum-based instruction within Bhīṣma’s larger Śānti-parva pedagogy, where narrative illustration substitutes for promised merit statements.