Adhyaya 49
Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
Upa-parva: Abhimanyu-vadha-anuśocana (Lament after Abhimanyu’s Fall)
Saṃjaya reports that after the rathayūthapa Saubhadra (Abhimanyu) is slain, the Pāṇḍavas sit down in distress around King Yudhiṣṭhira, mentally fixed on the loss. Yudhiṣṭhira laments the fallen hero’s prowess: Abhimanyu breached the compact Droṇa-led formation like a lion entering a herd, scattering seasoned archers and striking down key opponents before reaching death. The king then turns to the ethical burden of leadership, questioning how he will face Arjuna and Subhadrā, and implicitly acknowledging his role in allowing a young, comparatively inexperienced warrior to be placed at the forefront. He characterizes this as an error arising from desire and delusion—an inability to foresee the “precipice” hidden behind an attractive aim. The chapter closes by projecting consequences: Arjuna’s anger at the killing of his son will pose severe danger to the Dhārtarāṣṭra coalition, and Yudhiṣṭhira expresses that victory or sovereignty is joyless when weighed against the fall of such a valued hero.
Chapter Arc: अकेला घिरा हुआ सौभद्र अभिमन्यु—धनुष, रथ, खड्ग और चक्र से वंचित—फिर भी रणभूमि में सूर्य-चन्द्र-सम तेज से खड़ा है; पृथ्वीपति वीर उसकी दुर्धर्ष देह-दीप्ति को देखते रह जाते हैं। → शत्रु-समूह उसे चारों ओर से दबाता है; अभिमन्यु महागदा उठा कर अंतिम प्रतिरोध करता है। गदा की ज्वलन्त वज्र-सी उठान देखकर रथोपस्थ के योद्धा पीछे हटते हैं, फिर भी बहुजन मिलकर उसे थकाते, काटते, और अवसर खोजते हैं। → दुःशासनपुत्र क्रोध में गदा लेकर दौड़ता है—“तिष्ठ तिष्ठ”—और उठते हुए अभिमन्यु के मस्तक पर गदा-प्रहार करता है; परवीरहा सौभद्र भूमि पर गिर पड़ता है। → अभिमन्यु के पतन से कौरवों में परा प्रीति और पाण्डवों में तीव्र व्यथा फैलती है; एक वीर का अंत बहु-योद्धाओं के बीच होता है, और रण का नैतिक ताप और बढ़ जाता है। → पाण्डव-पक्ष की शोकाग्नि प्रतिशोध में कैसे बदलेगी—और किस पर सबसे पहले गिरेगी—यह अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४१ ६ “लोक हैं।) न२्ंखय्य््लिििसस ह्य ४ «आर एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: अभिमन्युका कालिकेय
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਚੱਕਰ-ਰੂਪੀ ਆਯੁਧ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਅਤਿਰਥੀ ਵੀਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਦੂਜਾ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 2
मारुतोद्धूतकेशान्तमुद्यतारिवरायुधम् । वपु: समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि
ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਰਾਜਵੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਸੀ।
Verse 3
महारथस्तत: कार्ष्णि: संजग्राह महागदाम्
ਤਦ ਮਹਾਰਥੀ ਕਾਰ্ষਣੀ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਈ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼, ਰਥ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 4
विधनुःस्यन्दनासिस्तैर्विचक्रश्चारिभि: कृत: । अभिमन्युर्गदापाणिर श्वृत्थामानमार्दयत्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼, ਰਥ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 5
स गदामुद्यतां दृष्टवा ज्वलन्तीमशनीमिव । अपाक्रामद् रथोपस्थाद् विक्रमांस्त्रीन् नरर्षभ:,प्रजजलित वज़्के समान उस गदाको ऊपर उठी हुई देख नरश्रेष्ठ अश्वत्थामा अपने रथकी बैठकसे तीन पग पीछे हट गया
ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਉਸ ਗਦਾ ਨੂੰ ਜਲਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 6
तस्याश्वान् गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी । शराचिताड्: सौभद्र: श्वाविद्वत् समदृश्यत
ਉਸ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵੀ; ਤਦ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸुभਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੌਭਦ੍ਰ ਸਹੀ (ਸਾਹੀ) ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗਾ।
Verse 7
ततः सुबलदायादं कालिकेयमपोथयत् | जघान चास्यानुचरान् गान्धारान् सप्तसप्ततिम्,तदनन्तर उसने सुबलपुत्र कालिकेयको मार गिराया और उसके पीछे चलनेवाले सतहत्तर गान्धारोंका भी संहार कर डाला
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸੁਬਲ-ਵੰਸ਼ਜ ਕਾਲਿਕੇਯ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗਾਂਧਾਰਾਂ ਦੇ ਸਤੱਤਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
पुनश्चैव वसातीयाज्जघान रथिनो दश । केकयानां रथान् सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान्
ਫਿਰ ਉਸ ਵਸਾਤੀਯ ਵੰਸ਼ਜ ਯੋਧੇ ਨੇ ਦਸ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਹਿਆ। ਕੇਕਯਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰਥ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
दौ:शासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत् । इसके बाद दस वसातीय रथियोंको मार डाला। केकयोंके सात रथों और दस हाथियोंको मारकर दुःशासनकुमारके घोड़ोंसहित रथको भी गदाके आघातसे चूर-चूर कर डाला ।।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦੁಃਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਥ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਦੁಃਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ—ਅਤੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਵਾਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 10
तावुद्यतगदौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਪਰਸਪਰ ਸੰਘਾਰ ਲਈ ਤਤਪਰ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 11
भ्रातृव्यौ सम्प्रजह्वाते पुरेव ऋयम्बकान्धकौ । वे दोनों वीर एक-दूसरेके शत्रु थे। अतः गदा हाथमें लेकर एक-दूसरेका वध करनेकी इच्छासे परस्पर प्रहार करने लगे। ठीक उसी तरह, जैसे पूर्वकालमें भगवान् शंकर और अन्धकासुर परस्पर गदाका आघात करते थे ।।
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੂਟੰਬੀ-ਵੈਰੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਅੰਧਕ। ਗਦਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 12
इन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टी रणमध्ये परंतपौ । शत्रुओंको संताप देनेवाले वे दोनों वीर रणक्षेत्रमें गदाके अग्रभागसे एक-दूसरेको चोट पहुँचाकर नीचे गिराये हुए दो इन्द्र-ध्वजोंके समान पृथ्वीपर गिर पड़े ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰੰਤਪ ਵੀਰ ਗਦਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੋ ਇੰਦਰ-ਧਵਜ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਾਸਨੀ ਰਥ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।
Verse 13
गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहित:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਗਦਾ-ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
विचेता न्न्यपतद् भूमौ सौभद्र: परवीरहा । एवं विनिहतो राजन्नेको बहुभिराहवे
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ, ਪਰ-ਵੀਰਹਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਇਕੱਲੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीमिव कुञ्जर: । अशोभत हतो वीरो व्याधैर्वनगजो यथा
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਥ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖਲਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਉੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਠਾਠ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡਿੱਗਾਇਆ ਗਿਆ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ।
Verse 16
त॑ं तथा पतितं शूरं तावका: पर्यवारयन् । दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸ਼ੂਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਈ ਦਾਵਾਗਨੀ, ਤਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਰਥੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 17
विमृद्य नगशृज्भजाणि संनिवृत्तमिवानिलम् । अस्तंगतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਉਹ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਹਵਾ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿੰਘ-ਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 18
उपप्लुतं यथा सोम॑ संशुष्कमिव सागरम् | पूर्णचन्द्रा भवदनं काकपक्षवृताक्षिकम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਛਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਸੀ; ਕਾਕਪੱਖ ਵਰਗੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਕੌਰਵ ਯੋਧੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ-ਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਮਾਨੋ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਸਾੜ ਕੇ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਾਨੋ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਹਵਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਾਨੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 19
त॑ भूमौ पतितं दृष्टवा तावकास्ते महारथा: । मुदा परमया युक्ताश्रुक्रुशु: सिंहवन्मुहु:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 20
आसीत् परमको हर्षस्तावकानां विशाम्पते । इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्य: प्रापतज्जलम्,प्रजानाथ! आपके पुत्रोंको तो बड़ा हर्ष हुआ; परंतु पाण्डववीरोंके नेत्रोंसे आँसू बहने लगा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਵੀਰਾਂ—ਪਾਂਡਵਾਂ—ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 21
अन्तरिक्षे च भूतानि प्राक्रोशन्त विशाम्पते । दृष्टवा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रमिवाम्बरात्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਮਪਤੇ! ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
द्रोणकर्णमुखै: षड्भिर्धार्तराष्ट्रमहारथै: । एको<यं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि न:
ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਕਰਨ ਆਦਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਪੱਖ ਦੇ ਛੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਇਕੱਲੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਰਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।
Verse 23
तस्मिन् विनिहते वीरे बह्नशो भत मेदिनी । द्यौर्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रणणमालिनी,वीर अभिमन्युके मारे जानेपर वह रणभूमि पूर्ण चन्द्रमासे युक्त तथा नक्षत्रमालाओंसे अलंकृत आकाशकी भाँति बड़ी शोभा पा रही थी
ਉਸ ਵੀਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਣਭੂਮੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੀ—ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਕਾਸ਼।
Verse 24
रुक्मपुड्खैश्न सम्पूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता । उत्तमान्जैश्व शूराणां भ्राजमानै: सकुण्डलै:
ਉੱਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਭਰ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਸੈਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੂੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਆਦਿ ਪਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਜੀਬ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 25
विचिन्रैश्व॒ परिस्तोभै: पताकाभिश्न संवृता । चामरैश्न कुथाभिश्र प्रविद्धैश्नाम्बरोत्तमै:
ਰਣਭੂਮੀ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ—ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਧੁਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ।
Verse 26
तच्चक्रं भृशमुद्विग्ना: संचिच्छिदुरनेकधा । हवा उसके केशान्तभागको हिला रही थी। उसने अपने हाथमें चक्रनामक उत्तम आयुध उठा रखा था। उस समय उसके शरीर और उस चक्रको--जिसकी ओर दृष्टिपात करना देवताओंके लिये भी अत्यन्त कठिन था--देखकर समस्त भूपालगण अत्यन्त उद्विग्न हो उठे और उन सबने मिलकर उस चक्रके टुकड़े-टुकड़े कर दिये
ਉਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਘੋੜਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕੇਂਚਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਝਲਮਲਾਉਂਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਪਤ ਸੀ।
Verse 27
चापैश्न विविधैश्छिन्नै: शक््त्यृष्टिप्रासकम्पनै: । विविधैश्वायुधैश्वान्यै: संवृता भूरशो भत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਕੱਟੇ-ਫੱਟੇ ਅਨੇਕਾਂ ਧਨੁਸ਼ਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਸਾਂ, ਕੰਪਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਅਤਿਭਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਅੰਤ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹਿੰਸਕ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
वाजिभिश्षापि निर्जीवै: श्वसद्धि: शोणितो क्षितै: । सारोहैरविषमा भूमि: सौभद्रेण निपातितैः
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੌਭਦ੍ਰ (ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ) ਵੱਲੋਂ ਡਾਹੇ ਗਏ ਘੋੜੇ—ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚੇਤ, ਕੁਝ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਕੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੱਫਦੇ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗੇ ਸਵਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਤੇ ਲੰਘਣ ਲਈ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਠੋਰ ਕੀਮਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ, ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ।
Verse 29
साड्कुशै: समहामात्रै: सवर्मायुधकेतुभि: । पर्वतैरिव विध्वस्तैर्विशिखैर्मथितैर्गजै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਕੁਸ਼ਾਂ, ਮਹਾਵਤਾਂ, ਕਵਚਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਤੇ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ, ਢਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਪਏ ਸਨ। ਡਿੱਗੇ ਯੁੱਧ-ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮਲਬੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੈਦਾਨ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਕਾਇਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਤੇ ਮਰਤਬੇ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
पृथिव्यामनुकीर्णैश्न व्यश्वसारथियोधिभि: । हृदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਥੀ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ; ਘੋੜਿਆਂ, ਸਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਉਹ ਰਥ ਮਥੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ। ਅੰਕੁਸ਼, ਕਵਚ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਡਿੱਗੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਢਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ; ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਬੇਹੱਦ ਡਰਾਉਣੀ ਹੋ ਗਈ, ਕਾਇਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗਵਾਹ।
Verse 31
पदातिसंघैश्न हतैर्विविधायुध भूषणै: । भीरूणां त्रासजननी घोररूपाभवन्मही
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਘੋਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ; ਕਾਇਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬਣ ਗਈ। ਟੁੱਟੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੈਦਾਨ ਜਿਵੇਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਡਰ, ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ-ਭੰਗ ਦੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 32
तं॑ दृष्टवा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् तावकानां परा प्रीति: पाण्डूनां चाभवद् व्यथा
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਪੀੜ ਉੱਠੀ।
Verse 33
अभिमन्यौ हते राजन् शिशुके<प्राप्तयौवने । सम्प्राद्रवच्चमू: सर्वा धर्मराजस्य पश्यत:
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਲਕ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਕਤਾਰਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਭੱਜ ਪਈ।
Verse 34
दीर्यमाणं बल॑ दृष्टवा सौभद्रे विनिपातिते । अजातशशत्रुस्तान् वीरानिदं वचनमब्रवीत्,सुभद्राकुमारके धराशायी होनेपर अपनी सेनामें भगदड़ पड़ी देख अजातशत्रु युधिष्ठिरने अपने पक्षके उन वीरोंसे यह वचन कहा--
ਸੁਭਦਰਾ-ਪੁੱਤਰ ਸੌਭਦ੍ਰ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮਚੀ ਭਗਦੜ ਵੇਖ ਕੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 35
स्वर्गमेष गत: शूरो यो हतो न पराड्मुख: । संस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून्
“ਇਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਾ ਵਿਖਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੌਸਲਾ ਧਾਰੋ; ਡਰੋ ਨਾ। ਅਸੀਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਿੱਤਾਂਗੇ।”
Verse 36
इत्येवं स महातेजा दु:खितेभ्यो महाद्युति: । धर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रवन् दुः:खमपानुदत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਮਹਾਦਿਪਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁਖੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।
Verse 37
युद्धे ह्ाशीविषाकारान् राजपुत्रान् रणे रिपून् | पूर्व निहत्य संग्रामे पश्चादार्जुनिर भ्ययात्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਰਾਜਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਅਰਜੁਨਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 38
हत्वा दश सहस्राणि कौसल्यं च महारथम् । कृष्णार्जुनसम: कार्ष्णि: शक्रलोकं गतो ध्रुवम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵਰਗਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਾਰਸ਼ਣੀ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰਲੋਕ (ਇੰਦਰਲੋਕ) ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 39
रथाश्वनरमातड़ान् विनिहत्य सहख्रश: । अवितृप्त: स संग्रामादशोच्य: पुण्यकर्मकृत् । गत: पुण्यकृतां लोकान् शाश्चतान् पुण्यनिर्जितान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें आभिमन्युको रथह्दीन करनेसे सम्बन्ध रखनेवाला अड़्तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂਵਧਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਰਥਹੀਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਠਤਾਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 49
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युवधे एकोनपज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें अभिमनन््युवधविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂਵਧਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੂਵਧ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 93
अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत् | आर्य! इससे दुःशासनपुत्र कुपित हो गदा हाथमें लेकर अभिमन्युकी ओर दौड़ा और इस प्रकार बोला--“अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”
ਆਰ੍ਯ! ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਠਹਿਰ! ਠਹਿਰ!”
Verse 123
उत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्थ््यताडयत् । तत्पश्चात् कुरुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले दुःशासनपुत्रने पहले उठकर उठते हुए सुभद्राकुमारके मस्तकपर गदाका प्रहार किया
ਆਰ੍ਯ! ਉੱਠਦੇ ਹੋਏ ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਗਦਾ ਦਾ ਵਾਰ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਕੁਰੂਕੁਲ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਲੇ ਉੱਠ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਗਦਾ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is leadership culpability: whether it was ethically defensible to rely on a young, less war-seasoned hero for a high-risk breach of a dense formation, and how responsibility is apportioned when strategic necessity results in irreversible loss.
The chapter frames grief as a mode of ethical audit: desire for success can obscure foreseeable risks, and prudent governance requires recognizing how delusion (moha) and craving for outcomes can distort judgment and generate avoidable harm.
No formal phalaśruti appears here; instead, the meta-level function is prognostic—linking the event to future consequence by forecasting Arjuna’s retaliatory resolve and the destabilization it brings to the broader political-military order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.