Shloka 30
Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
पृथिव्यामनुकीर्णैश्न व्यश्वसारथियोधिभि: । हृदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमै:,अंकुश, महावत, कवच, आयुध और ध्वजाओंसहित बड़े-बड़े गजराज बाणोंद्वारा मथित होकर भहराये हुए पर्वतोंके समान जान पड़ते थे। जिन्होंने बड़े-बड़े गजराजोंको मार डाला था, वे श्रेष्ठ रथ घोड़े, सारथि और योद्धाओंसे रहित हो मथे गये सरोवरोंके समान चूर- चूर होकर पृथ्वीपर बिखरे पड़े थे। नाना प्रकारके आयुधों और आभूषणोंसे युक्त पैदल सैनिकोंके समूह भी उस युद्धमें मारे गये थे। इन सबके कारण वहाँकी भूमि अत्यन्त भयानक तथा भीरु पुरुषोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली हो गयी थी
sañjaya uvāca |
pr̥thivyām anukīrṇaiś ca vy-aśva-sārathi-yodhibhiḥ |
hr̥dair iva prakṣubhitair hata-nāgai rathottamaiḥ ||
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਥੀ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੀਂ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ; ਘੋੜਿਆਂ, ਸਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਉਹ ਰਥ ਮਥੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ। ਅੰਕੁਸ਼, ਕਵਚ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਡਿੱਗੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਢਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ; ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਬੇਹੱਦ ਡਰਾਉਣੀ ਹੋ ਗਈ, ਕਾਇਰਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗਵਾਹ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical gravity of war: even the greatest instruments of power—elephants and superb chariots—end as wreckage, turning the earth into a fearful witness. It implicitly warns that violence, even when pursued for victory, produces pervasive suffering and terror, challenging the stability of dharma.
Sañjaya describes the battlefield after intense fighting: the ground is littered with broken chariots lacking horses, charioteers, and fighters, and with elephants slain amid their martial equipment. The devastation is so extreme that the land appears like churned lakes and becomes terrifying to behold.