Shloka 17
Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
विमृद्य नगशृज्भजाणि संनिवृत्तमिवानिलम् । अस्तंगतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्,इस प्रकार रणभूमिमें गिरे हुए शूरवीर अभिमन्युको आपके सैनिकोंने चारों ओरसे घेर लिया। जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें जंगलको जलाकर आग बुझ गयी हो, जिस प्रकार वायु वृक्षोंकी शाखाओंको तोड़-फोड़कर शान्त हो रही हो, जैसे संसारको संतप्त करके सूर्य अस्ताचलको चले गये हों, जैसे चन्द्रमापर ग्रहण लग गया हो तथा जैसे समुद्र सूख गया हो, उसी प्रकार समस्त कौरव-सेनाको संतप्त करके पूर्ण चन्द्रमाके समान मुखवाला अभिमन्यु पृथ्वीपर पड़ा था; उसके सिरके बड़े-बड़े बालों (काकपक्ष)-से उसकी आँखें ढक गयी थीं। उस दशामें उसे देखकर आपके महारथी बड़ी प्रसन्नताके साथ बारंबार सिंहनाद करने लगे
vimṛdya nagaśṛṅgabhajānī saṁnivṛttam ivānilam | astaṅgatam ivādityaṁ taptvā bhāratavāhinīm ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਉਹ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਹਵਾ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿੰਘ-ਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral tension of war: even extraordinary valor that ‘scorches’ an entire host ends in stillness and vulnerability. It highlights impermanence (the mighty become motionless like a spent wind or a setting sun) and implicitly questions the ethics of collective assault and triumphal exultation over a fallen hero.
Sañjaya describes a warrior who, after fiercely afflicting the opposing host, lies fallen and quiet on the battlefield. The surrounding soldiers close in, and the leading chariot-warriors respond with repeated lion-roars, celebrating the fall of the formidable fighter—identified in the surrounding passage as Abhimanyu.