Adhyaya 127
दुर्योधन-कर्ण-संवादः (Duryodhana–Karna Dialogue on Vyūha-bheda and Daiva)
Upa-parva: Droṇa-parva (War-Day Discourse on Vyūha-bheda and Daiva)
Sañjaya reports that Duryodhana, provoked by Droṇa’s earlier urging, turns his mind fully to battle yet speaks in agitation to Karṇa. He points to Arjuna (with Kṛṣṇa) breaching a formation designed by the ācārya and laments that Jayadratha has fallen despite the presence of leading warriors. Duryodhana interprets the breach as evidence of Droṇa’s partiality toward Arjuna: he suggests Droṇa ‘gave a gate’ to the favored disciple and granted Jayadratha safety, which in turn amplified destruction among the Kaurava ranks, including losses among Duryodhana’s brothers. Karṇa replies by instructing Duryodhana not to censure the teacher; he attributes the reversal to daiva (fate) rather than a failure of effort, asserting that even sustained exertion can be nullified by destiny. Karṇa broadens the argument: human beings should perform their duty without hesitation, yet success is established in daiva; he recalls prior stratagems used against the Pāṇḍavas and notes that outcomes nonetheless turned by fate. The chapter closes with Sañjaya noting the appearance of Pāṇḍava divisions and the recommencement of intense, intermingled chariot-and-elephant combat between the armies.
Chapter Arc: जयद्रथ-वध के उन्मत्त प्रवाह के बीच रणभूमि पर भारद्वाजपुत्र द्रोण लाल अश्वों से जुते रथ पर चढ़, चित्त एकाग्र कर पाण्डव-पक्ष की ओर मध्यम वेग से बढ़ते हैं—मानो स्वयं युद्ध का नियम बनकर उतर आए हों। → द्रोण, धृतराष्ट्र के ‘प्रिय-हित’ के लिए प्रतिज्ञाबद्ध होकर, चित्रपुङ्ख तीक्ष्ण बाणों से सोमक, सृञ्जय, केकय आदि पाण्डव-सहायकों को काटने लगते हैं; पाण्डव-सेना के अग्रभाग में अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा, ध्वजों का टूटना, यन्ताओं का गिरना और रथों का छिन्न-भिन्न होना घमासान को बढ़ाता है। → द्रोण ‘बृहत्क्षत्र’ को विशेष कर (कौरव-पक्ष की रक्षा/उत्साह हेतु) रण में दिव्य, सुदुर्जय ब्राह्मास्त्र का प्रादुर्भाव करते हैं; फिर अपना नाम उच्चारित कर सहस्रों बाणों से पाण्डवेयों को आच्छादित कर देते हैं—क्षण भर को युद्ध का आकाश ही शर-मेघ बन जाता है। → पाण्डव-पक्ष के अनेक वीर प्रतिरोध करते हैं—तोमर, शक्ति आदि अस्त्रों का प्रहार होता है, पर द्रोण उन्हें शिलीमुखों से काट गिराते हैं; विशेषतः चेदि-प्रधान योद्धाओं को यमलोक भेजते हुए वे कौरव-सेना के लिए मार्ग खोलते हैं और रण-तट पर अपना पराक्रम स्थिर कर देते हैं। → द्रोण की शर-वृष्टि थमती नहीं—पाण्डव-पक्ष के शेष महारथी अब किस उपाय से इस ब्राह्म-तेज की दीवार को भेदेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रवेश और दोनों सेनाओंका घमासान युद्धविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १२४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ४९ श्लोक हैं।) ऑपन-माज छा अऑफि-आकऋाल-ण पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा बृहत्क्षत्र
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਅਪਰਾਹਨ ਵੇਲੇ ਸੋਮਕਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦਾ ਫਿਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਛਿੜ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣ ਵਰਗਾ ਗੰਭੀਰ ਨਾਦ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 2
शोणाश्वृं रथमास्थाय नरवीर: समाहित: । समरे< भ्यद्रवत् पाण्डूनू जवमास्थाय मध्यमम्,नरखवीर द्रोण लाल घोड़ोंवाले रथपर आरूढ़ हो चित्तको एकाग्र करके मध्यम वेगका आश्रय ले समरभूमिमें पाण्डवोंपर टूट पड़े
ਨਰਵੀਰ ਦ੍ਰੋਣ ਲਾਲੀਮਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ, ਮੱਧਮ ਗਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 3
तव प्रियहिते युक्तो महेष्वासो महाबल: । चित्रपुड्खै: शितैर्बाणै: कलशोत्तमसम्भव:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮਹਾਬਲੀ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ, ਉੱਤਮ ਕਲਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸੋਮਕਾਂ, ਸ੍ਰਿੰਜਯਾਂ ਅਤੇ ਕੇਕਯਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 4
वरान् वरान् हि योधानां विचिन्वन्निव भारत । आक्रीडत रणे राजन् भारद्वाज: प्रतापवान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਭਾਰਦਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣ) ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਤੋਂ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਮੈਦਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਾਂਗ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 5
तमभ्ययाद् बृहत्क्षत्र: केकयानां महारथ: । भ्रातृणां नूप पज्चानां श्रेष्ठ समरकर्कश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਤਦੋਂ ਕੇਕਯਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਥੀ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ, ਪੰਜ ਰਾਜ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 6
विमुज्चन् विशिखांस्ती क्षणनाचार्य भृशमार्दयत् | महामेघो यथा वर्ष विमुञ्चन् गन्धमादने
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮਹਾਮੇਘ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तस्य द्रोणो महाराज स्वर्णपुड्खान् शिलाशितान् । प्रेषयामास संक़्रुद्ध: सायकान् दश पठ्च च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਤਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਬਾਣ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਵੱਲ ਛੱਡੇ।
Verse 8
तांस्तु द्रोणविनिर्मुक्तान् क्रुद्धाशीविषसंनिभान् | एकैकं पज्चभिर्बाणैर्युधि चिच्छेद हृष्टवत्
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਬਾਣ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 9
तदस्य लाघवं दृष्टवा प्रहस्य द्विजपुड्रव: । प्रेषयामास विशिखानष्टौ संनतपर्वण:,उनकी इस फुर्तीको देखकर विप्रवर द्रोणने हँसते हुए झुकी हुई गाँठवाले आठ बाणोंका प्रहार किया
ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਫੁਰਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
Verse 10
तान् दृष्टवा पततस्तूर्ण द्रोणचापच्युतान् शरान् । अवारयच्छरैरेव तावद्धिनिशितैमचे
ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਉਹ ਤੀਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਨੇ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
ततो5भवन्महाराज तव सैन्यस्य विस्मय: । बृहत्क्षत्रेण तत् कर्म कृत॑ दृष्टवा सुदुष्करम्
ਫਿਰ, ਮਹਾਰਾਜ, ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।
Verse 12
ततो दोणो महाराज बृहत्क्षत्रं विशेषयन् । प्रादुश्चक्रे रणे दिव्यं ब्राह्ममस्त्रं सुदुर्जयम्
ਤਦ, ਮਹਾਰਾਜ, ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਾਪਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਅਦਮ੍ਯ ਦਿਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 13
कैकेयो<स्त्रं समालोक्य मुक्त द्रोणेन संयुगे । ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ब्राह्ममस्त्रमशातयत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦ੍ਰੋਣ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੈਕਯਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
ततोओस््त्रे निहते ब्राह्मे बृहत्क्षत्रस्तु भारत । विव्याध ब्राह्माणं षष्ट्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਸੱਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਦ੍ਰੋਣ) ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
भरतनन्दन! ब्रह्मास्त्रका निवारण हो जानेपर बृहत्क्षत्रने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सोनेके पंखोंसे युक्त साठ बाणोंद्वारा ब्राह्मण द्रोणाचार्यको वेध दिया ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਨੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਸ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਾਰਾਚ ਛੱਡਿਆ; ਉਹ ਨਾਰਾਚ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਦਾ ਕਵਚ ਚੀਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧਸ ਗਿਆ।
Verse 16
कृष्णसर्पो यथा मुक्तो वल्मीकं नृपसत्तम । तथात्यगान्महीं बाणो भित्त्वा कैकेयमाहवे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਵੇਂ ਛੁੱਟਿਆ ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੈਕਯ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਤੀਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧਸ ਗਿਆ।
Verse 17
सो5तिविद्धों महाराज कैकेयो द्रोणसायकै: । क्रोधेन महता5<विष्टो व्यावृत्य नयने शुभे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਰੰਬਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਕੈਕਯ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫਾੜ ਕੇ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 18
द्रोणं विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । सारथिं चास्य बाणेन भृशं मर्मस्वताडयत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸਾਣ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਸੁਵਰਨ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
द्रोणस्तु बहुभिवविद्धों बृहत्क्षत्रेण मारिष । असृजद् विशिखांस्तीक्ष्णान् कैकेयस्य रथं प्रति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਨਯੋਗ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਨੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਤਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਕੈਕਯ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 20
व्याकुलीकृत्य त॑ द्रोणो बृहत्क्षत्र महारथम् | अश्रांश्षतुर्भिन्यवधीच्चतुरो5स्य पतत्त्रिभि:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਤੀਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
द्रोणाचार्यने महारथी बृहत्क्षत्रको व्याकुल करके अपने चार बाणोंद्वारा उनके चारों घोड़ोंको मार डाला ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਮਹਾਰਥੀ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਇਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਦੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧਵਜ ਤੇ ਛਤਰ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 22
ततः साधुविसूृष्टेन नाराचेन द्विजर्षभ: । हृद्यविध्यद् बृहत्क्षत्रं स च्छिन्नहृदयो5पतत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ; ਹਿਰਦਾ ਛਿੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 23
बृहत्क्षत्रे हते राजन् केकयानां महारथे । शैशुपालिरभिक्रुद्धों यन्तारमिदमब्रवीत्,राजन! केकय महारथी बृहत्क्षत्रके मारे जानेपर शिशुपालपुत्र धृष्टकेतुने अत्यन्त कुपित हो अपने सारथिसे इस प्रकार कहा--
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੇਕਯਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਬ੍ਰਿਹਤਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 24
सारथे याहि यत्रैष द्रोणस्तिष्ठति देशित: । विनिघ्नन् केकयान् सर्वान् पज्चालानां च वाहिनीम्
“ਸਾਰਥੀ! ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕਵਚ ਧਾਰ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੇਕਯਾਂ ਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੈ ਚਲ।”
Verse 25
तस्य तद् वचन श्रुत्वा सारथी रथिनां वरम् । द्रोणाय प्रापयामास काम्बोजैर्जवनै्हयै:
ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਨੇ ਕਾਂਬੋਜ ਅਤੇ ਯਵਨ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
धष्टकेतुश्न चेदीनामृूष भोडतिबलोदित: । वधायाभ्यद्रवद् द्रोणं पतड़ इव पावकम्,अत्यन्त बलसम्पन्न चेदिराज धुृष्टकेतु द्रोणाचार्यका वध करनेके लिये उनकी ओर उसी प्रकार दौड़ा, जैसे फतिंगा आगपर टूट पड़ता है
ਚੇਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਉੱਤੇਜਿਤ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਟੁੱਟ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सो<विध्यत तदा द्रोणं षष्ट्या साश्चरथध्वजम् | पुनश्चान्यै: शरैस्ती&णै: सुप्तं व्याप्र॑ तुदल्निव
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥ ਅਤੇ ਧੁੱਜ ਸਮੇਤ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੱਠ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਬਾਘ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
तस्य द्रोणो धरनुर्मध्ये क्षुपप्रेण शितेन च । चकर्त गार्ध्रपत्रेण यतमानस्य शुष्मिण:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਜਿੱਤ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਗਿਦ੍ਹ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਿੱਖੇ ਖ਼ਸ਼ੁਰਪ੍ਰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
अथान्यद् धनुरादाय शैशुपालिमीहारथ: । विव्याध सायकैद्रोणं कड़कबर्हिणवाजितै:,यह देख महारथी शिशुपालकुमारने दूसरा धनुष हाथमें लेकर कंक और मोरकी पाँखोंसे युक्त बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यकोी घायल कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ, ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਗਲੇ ਅਤੇ ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 30
तस्य द्रोणो हयान् हत्वा चतुर्भिश्चतुर: शरै: । सारथेश्ष॒ शिर: कायाच्चकर्त प्रहसन्निव
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਸਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਭਰੀ ਹੰਸੀ ਨਾਲ, ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
अथैनं पज्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् । अवप्लुत्य रथाच्चैद्यो गदामादाय सत्वर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੱਚੀ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਢਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਦੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 32
तामापतन्तीमालोक्य कालरात्रिमिवोद्यताम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜੀ, ਭਾਰੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਉਹ ਗਦਾ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
अश्मसारमरयी गुर्वी तपनीयविभूषिताम् । शरैरनेकसाहसैर्भारद्वाजो5च्छिनच्छितै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਲੋਹੇ ਵਰਗੀ ਕਠੋਰ ਧਾਤ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਗਦਾ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰੋਂ ਢਹਿ ਪਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਅਨੇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
सा छिज्ना बहुभिर्बाणैभरिद्वाजेन मारिष | गदा पपात कौरव्य नादयन्ती धरातलम्,माननीय कौरवनरेश! द्रोणाचार्यद्वारा अनेक बाणोंसे छिन्न-भिन्न की हुई वह गदा भूतलको निनादित करती हुई धमसे गिर पड़ी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ! ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਅਨੇਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਈ ਉਹ ਗਦਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਧੜਾਮ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 35
गदां विनिहतां दृष्टवा धृष्टकेतुरमर्षण: । तोमरं व्यसृजद् वीर: शक्ति च कनकोज्ज्वलाम्
ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੀਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਤੋਮਰ ਸੁੱਟ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 36
तोमरं पज्चभिर्भित्त्वा शक्ति चिच्छेद पठचभि: । तौ जम्मतुर्महीं छिन्नौ सर्पाविव गरुत्मता
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੋਮਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਛਿੰਨ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰ ਗਰੁੜ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜੇ ਦੋ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 37
ततो<स्य विशिखं तीक्ष्णं वधाय वधकाड्क्षिण: । प्रेषयामास समरे भारद्वाज: प्रतापवान्
ਫਿਰ ਜੋ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਆਪਣੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ।
Verse 38
स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजस: । अभ्यगाद् धरणीं बाणो हंस: पद्मवनं यथा
ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਦਾ ਕਵਚ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਚੀਰ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਕਮਲ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
पतद्ं हि ग्रसेच्चाषो यथा क्षुद्रं बुभुक्षित: । तथा द्रोणो5ग्रसच्छूरो धृष्टकेतुं महाहवे
ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖਾ ਨੀਲਕੰਠ ਪੰਛੀ ਛੋਟਾ ਕੀੜਾ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 40
निहते चेदिराजे तु तत् खण्डं पित्रयमाविशत् । अमर्षवशमापन्न: पुत्रो5स्य परमास्त्रवित्,चेदिराजके मारे जानेपर उत्तम अस्त्रोंका ज्ञाता उसका पुत्र अमर्षके वशीभूत हो पिताके स्थानपर आकर डट गया
ਚੇਦੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 41
तमपि प्रहसन् द्रोण: शरैर्निन्ये यमक्षयम् । महाव्यात्रो महारण्ये मृगशावं यथा बली
ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਮਹਾਂ-ਬਾਘ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
तेषु प्रक्षीयमाणेषु पाण्डवेयेषु भारत । जरासंधसुतो वीर: स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्,भरतनन्दन! उन पाण्डवयोद्धाओंके इस प्रकार नष्ट होनेपर जरासंधके वीर पुत्र सहदेवने स्वयं ही द्रोणाचार्यपर धावा किया
ਹੇ ਭਾਰਤਨੰਦਨ! ਜਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਯੋਧੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ ਆਪ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 43
सतु द्रोणं महाबाहु: शरधाराभिराहवे । अदृश्यमकरोत् तूर्ण जलदो भास्करं यथा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦ ਮਹਾਬਾਹੁ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਝਟ ਪਟ ਐਸਾ ਢੱਕ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਾਨੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा द्रोण: क्षत्रियमर्दन: । व्यसृजत् सायकांस्तूर्ण शतशो5थ सहस्रश:
ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਫੁਰਤੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੈਂਕੜੇ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
Verse 45
छादयित्वा रणे द्रोणो रथस्थं रथिनां वरम् । जारासंधिं जघानाशु मिषतां सर्वधन्विनाम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਭ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਛੇਤੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 46
यो यः सम नीयते तत्र तं द्रोणो हान्तकोपम: । आदत्त सर्वभूतानि प्राप्ते काले यथान्तक:
ਉੱਥੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਤ ਵੇਲਾ ਆਉਣ ਤੇ ਅੰਤਕ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगे । शरैरनेकसाहसी: पाण्डवेयान् समावृणोत्,महाराज! तदनन्तर द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें अपना नाम सुनाकर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा पाण्डव-सैनिकोंको ढक दिया
ਫਿਰ, ਮਹਾਰਾਜ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੌਫੇਰੋਂ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
ते तु नामाड़किता बाणा द्रोणेनास्ता: शिलाशिता: । नरान् नागान् हयांश्वैव निजघ्नु: शतशो मृधे
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਉਹ ਬਾਣ ਸਾਣ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਨਾਮ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
ते वध्यमाना द्रोणेन शक्रेणेव महासुरा: । समकम्पन्त पड्चाला गाव: शीतार्दिता इव
ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧੇ ਗਏ ਪਾਂਚਾਲ ਯੋਧੇ ਇਉਂ ਕੰਬ ਉਠੇ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗਾਂਵਾਂ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 50
ततो निष्ठानको घोर: पाण्डवानामजायत । द्रोणेन वध्यमानेघु सैन्येषु भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! फिर तो द्रोणाचार्यके द्वारा मारी जाती हुई पाण्डवोंकी सेनाओंमें घोर आर्तनाद होने लगा
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਆਰਤਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 51
प्रताप्पमाना: सूर्येण हन््यमाना श्व॒ सायकै: । अन्यपद्यन्त पञज्चालास्तदा संत्रस्तचेतस:
ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਪਰੋਂ ਸੂਰਜ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ; ਤਦ ਪਾਂਚਾਲ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਡਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮ ਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 52
मोहिता बाणजालेन भारद्वाजेन संयुगे । ऊरुग्राहगृहीतानां पजचलानां महारथा:,उस युद्धस्थलमें भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्यके बाण-समूहोंसे आहत हो पांचाल महारथी मूर्छित हो रहे थे। उनकी जाँघें अकड़ गयी थीं
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਨੰਦਨ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਇਉਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਜਕੜ ਲਈਆਂ ਹੋਣ; ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 53
चेदयश्न महाराज सृजजया: काशिकोसला: । अभ्यद्रवन्त संह्ृष्टा भारद्वाजं युयुत्सया,महाराज! उस समय चेदि, सृंजय, काशी और कोसल प्रदेशोंके सैनिक हर्ष और उत्साहमें भरकर युद्धकी अभिलाषासे द्रोणाचार्यपर टूट पड़े
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੇਦੀ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ-ਕੋਸਲ ਦੇ ਯੋਧੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਾਰਦਵਾਜਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 54
ब्रुवन्तश्न॒ रणेडन्योन्यं चेदिपडचालसूञ्जया: । घ्नत द्रोणं घ्नत द्रोणमिति ते द्रोणमभ्ययु:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਚੇਦੀ, ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਦੇ ਵੀਰ “ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰੋ” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ।
Verse 55
यतन्तः पुरुषव्याप्रा: सर्वशक््त्या महाद्युतिम् । निनीषवो रणे द्रोणं यमस्य सदन प्रति
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਘ ਵੀਰ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਲਾ ਕੇ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦੇਣ।
Verse 56
यतमानांस्तु तान् वीरान् भारद्वाज: शिलीमुखै: । यमाय प्रेषयामास चेदिमुख्यान् विशेषत:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦ ਉਹ ਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਭਾਰਦਵਾਜਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੇਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ—ਯਮਲੋਕ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 57
तेषु प्रक्षीयमाणेषु चेदिमुख्येषु सर्वश: । पज्चाला: समकम्पन्त द्रोणसायकपीडिता:,चेदि देशके प्रधान वीर जब इस प्रकार नष्ट होने लगे, तब द्रोणाचार्यके बाणोंसे पीड़ित हुए पांचालयोद्धा थर-थर काँपने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦ ਚੇਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਾਂਚਾਲ ਯੋਧੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 58
प्राक्रोशन् भीमसेन ते धृष्टद्युम्नं च भारत । दृष्टवा द्रोणस्य कर्माणि तथारूपाणि मारिष,माननीय भरतनन्दन! वे द्रोणके वैसे पराक्रमको देखकर भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नको पुकारने लगे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਚੀਕ ਪਏ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 59
ब्राह्मणेन तपो नूनं चरितं दुश्चरं महत् । तथा हि युधि संक्रुद्धों दहति क्षत्रियर्षभान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
और परस्पर कहने लगे--“इस ब्राह्मणने निश्चय ही कोई बड़ी भारी दुष्कर तपस्या की है, तभी तो यह युद्धमें अत्यन्त क़ुद्ध होकर श्रेष्ठ क्षत्रियोंको दग्ध कर रहा है ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦਗਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ!”
Verse 61
द्रोणाग्निमस्त्रसंस्पर्श प्रविष्टा: क्षत्रियर्षभा: । बहवो दुस्तरं घोरं यत्रादहुन्त भारत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਹਕਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰੋਣ-ਰੂਪੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਸ਼ਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਈ ਖੱਤਰੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।
Verse 62
यथाबलं यथोत्साहं यथासत्त्वं महाद्युति: | मोहयन् सर्वभूतानि दोणो हन्ति बलानि नः
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਆਪਣੇ ਬਲ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦ੍ਰੋਣ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 63
तेषां तद् वचन श्रुत्वा क्षत्रधर्मा व्यवस्थित: । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद क्षत्रधर्मा महाबल:
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਖ਼ਤ੍ਰਧਰਮਾ ਖ਼ਤ੍ਰੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਧ-ਚੰਦ੍ਰਾਕਾਰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ (ਵੈਰੀ ਦਾ) ਅਸਤ੍ਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 64
क्रोधसंविग्नमनसो द्रोणस्य सशरं धनु: । उनकी यह बात सुनकर क्षत्रधर्मा युद्धके लिये द्रोणाचार्यके सामने आकर खड़ा हो गया। उस महाबली वीरने अर्धचन्द्राकार बाण मारकर क्रोधसे उद्विग्न मनवाले द्रोणाचार्यके धनुष और बाणको काट दिया ।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਉਸ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਖ਼ਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰੋਣ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 65
अन्यत् कार्मुकमादाय भास्वरं वेगवत्तरम् । तत्राधाय शरं तीक्ष्णं परानीकविशातनम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ—ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼। ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖਾ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 66
आकर्णपूर्णमाचार्यो बलवानभ्यवासृजत् । स हत्वा क्षत्रधर्माणं जगाम धरणीतलम्
ਬਲਵਾਨ ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹ ਬਾਣ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਬਾਣ ਨੇ ਖ਼ਤ੍ਰਧਰਮਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 67
इससे क्षत्रियोंका मर्दन करनेवाले द्रोणाचार्य अत्यन्त कुपित हो उठे और अत्यन्त वेगशाली तथा प्रकाशमान दूसरा धनुष हाथमें लेकर उन्होंने एक तीखा बाण अपने धनुषपर रखा, जो शत्रुसेनाका विनाश करनेवाला था। बलवान् आचार्यने कानतक धनुषको खींचकर उस बाणको छोड़ दिया। वह बाण क्षत्रधर्माका वध करके धरतीमें समा गया ।।
ਦਿਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀਆਂ।
Verse 68
अथ द्रोणं समारोहच्चेकितानो महाबल: । स द्रोणं दशभिर्विद्ध्वा प्रत्यविद्धयत् स्तनान्तरे
Sañjaya said: Then the mighty Cekitāna charged straight at Droṇa. Piercing Droṇa with ten arrows, he struck back in return, wounding him in the region between the breasts. The scene underscores the relentless reciprocity of battlefield violence, where prowess and retaliation eclipse restraint, even against a revered teacher-warrior.
Verse 69
चतुर्भि: सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरों हयान् | तदनन्तर महाबली चेकितानने द्रोणाचार्यपर चढ़ाई की। उन्होंने दस बाणोंसे द्रोणको घायल करके उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी। साथ ही चार बाणोंसे उनके सारथिको और चार ही बाणोंद्वारा उनके चारों घोड़ोंको भी बींध डाला || ६८ इ ।।
Sañjaya said: Then the mighty Cekitāna pressed his attack against Droṇācārya. Striking Droṇa with ten arrows, he inflicted a deep wound in his chest; and at the same time, with four arrows he pierced Droṇa’s charioteer, and with four more he struck down the four horses. The scene underscores the ruthless precision of battlefield skill, where disabling the chariot becomes as decisive as wounding the warrior himself.
Verse 70
तस्य सूते हते ते5श्वा रथमादाय विद्रुता:
Sañjaya said: When his charioteer was slain, those horses, taking the chariot with them, bolted away—an image of how, in the chaos of war, even the finest martial order collapses when its guiding hand is removed.
Verse 71
समरे शरसंवीता भारद्वाजेन मारिष | चेकितानके सारथिके मारे जानेपर वे घोड़े उनका रथ लेकर भाग चले। आर्य! द्रोणाचार्यने समरांगणमें उनके शरीरोंको बाणोंसे भर दिया था || ७० ई ।।
Sanjaya said: Seeing Cekitāna’s chariot—its horses and charioteer slain—and surveying the gathered warriors of the Cedis, the Pāñcālas, and the Sṛñjayas on the battlefield, Droṇa, the illustrious son of Bharadvāja, drove them back on every side in that great fight, filling their bodies with arrows. The scene displays the grim ethic of kṣatriya warfare: mastery and resolve can rout even valiant hosts, yet victory is purchased through relentless injury and fear.
Verse 72
तान् समेतान् रणे शूरांश्नेदिपणचालसृञ्जयान् | समन्ताद् द्रावयन् द्रोणो बह्मशोभत मारिष
Sañjaya said: Seeing that chariot of Cekitāna whose horses and charioteer had been slain, and casting his gaze upon the assembled heroes of the Cedi, Pañcāla, and Sṛñjaya forces on the battlefield, Droṇācārya drove them back on every side. O revered one, at that moment he shone with a formidable, almost sacred splendor—his prowess asserting itself amid the harsh demands of war.
Verse 73
आकर्णपलित: श्यामो ववसाशीतिपञ्चक: । रणे पर्यचरद् द्रोणो वृद्ध: षोडशवर्षवत्
ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਵਾਲ ਪੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸ਼ਿਆਮ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਪਚਾਸੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਬੁੱਢਾ ਦ੍ਰੋਣ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦਾ ਸੀ।
Verse 74
अथ द्रोणं महाराज विचरन्तमभीतवत् | वज्हस्तममन्यन्त शत्रव: शत्रुसूदनम्,महाराज! रणभूमिमें निर्भय-से विचरते हुए शत्रुसूदन द्रोणको शत्रुओंने वज्रधारी इन्द्र समझा
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ।
Verse 75
ततोडब्रवीन्महाबाहुर्द्रपदो बुद्धिमान् नूप । लुब्धो<यं क्षत्रियान् हन्ति व्याघ्र: क्षुद्रमृगानिव
ਤਦ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਬੋਲਿਆ—“ਇਹ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਛੋਟੇ ਮਿਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 76
कृच्छान् दुर्योधनो लोकान् पाप: प्राप्स्यति दुर्मति: । यस्य लोभाद् विनिहता: समरे क्षत्रियर्षभा:
ਦੁਰਮਤਿ ਪਾਪੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਦੁੱਖ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 77
शतश: शेरते भूमौ निकृत्ता गोवृषा इव । रुधिरेण परीताड़्ा श्वशृूगालादनीकृता:
ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੋਧੇ ਕੱਟੇ ਜਾ ਕੇ ਗਾਂ-ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
Verse 78
एवमुक्त्वा महाराज द्रुपदो5क्षौहिणीपति: । पुरस्कृत्य रणे पार्थान् द्रोणमभ्यद्रवद् द्रतम्
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧਾ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 125
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणपराक्रमे पजञ्चविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोगपराक्रमाविषयक एक यौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਯਦ੍ਰਥਵਧਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਪੱਚੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 313
भारद्वाजाय चिक्षेप रुषितामिव पन्नगीम् | तत्पश्चात् उन्होंने धृष्टकेतुको पचीस बाण मारे। उस समय धृष्टकेतुने शीघ्रतापूर्वक रथसे कूदकर गदा हाथमें ले ली और रोषमें भरी हुई सर्पिणीके समान उसे द्रोणाचार्यपर दे मारा
ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੱਪਣੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਸੁੱਟੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਨੂੰ ਪੱਚੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਕੂਦ ਪਿਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜੀ ਅਤੇ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੱਪਣੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਮਾਰਿਆ।
Verse 693
ध्वजं सप्तभिरुन्मथ्य यन्तारमवधीत् त्रिभि: । तब आचार्यने उनकी दोनों भुजाओं और छातीमें कुल तीन बाण मारे। फिर सात सायकोंद्वारा उनकी ध्वजाके टुकड़े-टुकड़े करके तीन बाणोंसे सारथिका वध कर दिया
ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧਵਜ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਯੋਧੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬਾਣ ਮਾਰੇ। ਮੁੜ ਸੱਤ ਤਿੱਖੇ ਸਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਧਵਜ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਥਚਾਲਕ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Whether a ruler should attribute battlefield failure to a commander’s bias or accept limits of control: Duryodhana’s impulse to blame Droṇa conflicts with norms of respecting the ācārya and maintaining strategic unity during crisis.
Karṇa articulates a pragmatic fatalism: one must act with full resolve and without hesitation, yet outcomes may be overturned by daiva; therefore counsel should preserve duty-performance and cohesion rather than escalate internal blame.
No explicit phalaśruti appears; the chapter’s meta-level function is interpretive—embedding a theory of causation (daiva constraining effort) to contextualize reversals within the broader war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.