Adhyaya 111
कर्णभीमसेनयुद्धम् | Karṇa–Bhīmasena Engagement (Chapter 111)
Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṃgrāma (Combat Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that Karṇa, seeing Dhṛtarāṣṭra’s sons fallen, is overtaken by intense anger and a life-weariness, interpreting his situation as culpable or stained. He rushes Bhīmasena and opens with a volley, which Bhīma answers by rejecting the derisive display and striking Karṇa heavily, including severing Karṇa’s bow. Karṇa re-arms and attempts to overwhelm Bhīma with arrow-cover; Bhīma retaliates by killing Karṇa’s horses and charioteer and cutting down the bow again, forcing Karṇa to dismount and throw a mace, which Bhīma checks with arrows. Bhīma then releases a large barrage; Karṇa parries and succeeds in dislodging Bhīma’s armor, then pins him with additional shots. Bhīma counters by piercing Karṇa’s armor and right arm; observing Karṇa on foot and pressed, Duryodhana orders his sons to bring a replacement chariot. Several named sons advance but Bhīma rapidly fells them along with their chariot-standards and attendants. Karṇa, seeing them slain, enters a state of distress, then mounts a newly prepared chariot and re-engages. The chapter closes with both heroes exchanging dense arrow-storms, described through vivid similes (flowering trees, serpents shedding skins, elephants in contest, thundercloud and mountain), while the Kaurava princes witness Bhīma’s valor, strength, and composure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—रणभूमि में निर्भय विचरते हुए अलम्बुष को देखकर घटोत्कच उसके सामने आ खड़ा होता है; राक्षस-वीरों का यह सामना मानो दो प्रलयकारी शक्तियों का टकराव है। → दोनों ‘राक्षससिंह’ विविध मायाओं का प्रयोग करते हैं—इन्द्र और शम्बरासुर के युद्ध की भाँति छल, रूप-परिवर्तन, भ्रम और भीषण प्रहारों से रणक्षेत्र काँप उठता है। अलम्बुष क्रोध में घटोत्कच पर आघात करता है; प्रत्युत्तर में घटोत्कच रथ-समूहों पर उल्काओं-से बाण-वर्षा कर चारों ओर आतंक फैला देता है। महानाद से पृथ्वी कम्पित होती है और सेनाएँ भय-हर्ष के बीच डगमगाती हैं। → घोर विद्ध होने पर भी घटोत्कच अपनी राक्षसी शक्ति समेटकर निर्णायक प्रहार करता है—अलम्बुष (शालकटंकट-पुत्र) के अंग-प्रत्यंग विदीर्ण हो जाते हैं, अस्थियाँ चूर-चूर होती हैं और वह रणभूमि में ढह पड़ता है। घटोत्कच बलासुर-वध के बाद इन्द्र की भाँति सिंहनाद करता है। → अलम्बुष-वध से पाण्डव-सेना में हर्ष की लहर दौड़ती है—कुन्ती-पुत्र सिंहनाद करते हैं, वस्त्र उछालते हैं और रणक्षेत्र में उत्साह का घोष फैलता है। घटोत्कच की उपस्थिति से कौरव-पक्ष में भय और पाण्डव-पक्ष में संबल दृढ़ होता है। → घटोत्कच क्रुद्ध होकर समस्त सेनाओं को भयभीत करता हुआ आगे बढ़ता है—उसकी रात्रिचर-शक्ति के सामने कौरव-नीति अब कौन-सा प्रतिकार रचेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। असि<-छऋाल जा नवाधिकशततमो<्ध्याय: घटोत्कचद्वारा अलम्बुषका वध और पाण्डव-सेनामें हर्ष- ध्वनि संजय उवाच अलनम्बुषं तथा युद्धे विचरन्तमभीतवत् । हैडिम्बि: प्रययौ तूर्ण विव्याध निशितै: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਹਿਡਿੰਬਾ-ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗਾ।
Verse 2
तयो: प्रतिभयं युद्धमासीद् राक्षससिंहयो: । कुर्वतोर्विविधा माया: शक्रशम्बरयोरिव
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਹ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਅਸੁਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਯਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 3
अलनम्बुषो भृशं क्रुद्धो घटोत्कचमताडयत् । तयोरयुद्धं समभवद् रक्षोग्रामणिमुख्ययो:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਲੰਬੁਸ਼ ਭੜਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਟੋਤਕਚ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ, ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਖ ਸੈਨਾਨਾਇਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੋਰ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 4
घटोत्कचस्तु विंशत्या नाराचानां स्तनान्तरे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਵੀਹ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਧ ਮਾਰਿਆ।
Verse 5
अलम्बुषमथो विद्ध्वा सिंहवद् व्यनदन्मुहुः । घटोत्कचने बीस नाराचोंद्वारा अलम्बुषकी छातीमें गहरी चोट पहुँचाकर बारंबार सिंहके समान गर्जना की ।। ४ $ || तथैवालम्बुषो राजन् हैडिम्बिं युद्धदुर्मदम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਕੇ ਘਟੋਤਕਚ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੱਜਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਲੰਬੁਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ-ਮਦ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਹੈਡਿੰਬ (ਘਟੋਤਕਚ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਡਟਿਆ।
Verse 6
तथा तौ भृशसंक्रुद्धौ राक्षसेन्द्री महाबलौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ-ਇੰਦਰੀ ਵਾਂਗ ਡਟੇ ਰਹੇ।
Verse 7
मायाशतसूृजौ नित्यं मोहयन्तौ परस्परम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਇਆ-ਜਾਲ ਰਚ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 8
यां यां घटोत्कचो युद्धे मायां दर्शयते नूप
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਟੋਤਕਚ ਜੋ ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
तां तामलम्बुषो राजन् माययैव निजध्निवान् | नरेश्वर! घटोत्कच युद्धस्थलमें जो-जो माया दिखाता, उसे अलम्बुष अपनी मायाद्वारा ही नष्ट कर देता था ।। तं॑ तथा युध्यमानं तु मायायुद्धविशारदम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਲੰਬੁਸ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਘਟੋਤਕਚ ਜੋ-ਜੋ ਮਾਯਾਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਂਦਾ, ਅਲੰਬੁਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਯੋਧਾ ਓਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ…
Verse 10
त एनं॑ भृशसंविग्ना: सर्वतः प्रवरा रथै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 11
त एन॑ कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਤੰਗ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਥ ਦੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 12
सर्वतो व्यकिरन् बाणैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् | माननीय नरेश! जैसे जलती हुई उल्काओंद्वारा चारों ओरसे घेरकर हाथीपर प्रहार किया जाता है, उसी प्रकार रथसमूहके द्वारा अलम्बुषको कोष्ठबद्ध करके वे सब लोग चारों ओरसे उसपर बाणोंकी वर्षा करने लगे ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੀਆਂ ਉਲਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਤੰਗ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਸ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
स विस्फार्य धनुर्घोरमिन्द्राशनिसमस्वनम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਸੀ।
Verse 14
युधिष्टिरं त्रिभिविद्ध्वा सहदेवं च सप्तभि:,आर्य! उसने युधिष्ठिरको तीन, सहदेवको सात, नकुलको तिहत्तर और द्रौपदीपुत्रोंको पाँच-पाँच बाणोंसे घायल करके घोर गर्जना की
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਫਿਰ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਤਿਹੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 15
नकुलं च त्रिसप्तत्या द्रौपदेयांश्व॒ मारिष | पज्चभि: पज्चभिर्विद्ध्वा घोरं॑ नादं ननाद ह
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਣਯੋਗ! ਉਸ ਨੇ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਤਿਹੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 16
त॑ भीमसेनो नवभि: सहदेवस्तु पठ्चभि: । युधिष्ठिर: शतेनैव राक्षसं प्रत्यविध्यत,तब भीमसेनने नौ, सहदेवने पाँच और युधिष्छिरने सौ बाणोंसे राक्षस अलम्बुषको घायल कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਨੌਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
नकुलस्तु चतु:षष्ट्या द्रौपदेयास्त्रिभिस्त्रिभि: । हैडिम्बो राक्षसं विद्ध्वा युद्धे पड्चाशता शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਕੁਲ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੈਡਿੰਬ ਨੂੰ ਚੌਂਸਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧਿਆ।
Verse 18
तस्य नादेन महता कम्पितेयं वसुंधरा
ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਵਸੁੰਧਰਾ ਕੰਬ ਉਠੀ।
Verse 19
सपर्वतवना राजन् सपादपजलाशया | राजन्! उसके महान् सिंहनादसे वृक्षों, जलाशयों, पर्वतों और वनोंसहित यह सारी पृथ्वी काँप उठी ।। सो5तिविद्धो महेष्वासै: सर्वतस्तैर्महारथै:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਨਾਦ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।
Verse 20
तंक्रुद्धं राक्षसं युद्धे प्रतिक्रुद्धस्तु राक्षस:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਜਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 21
सो5तिविद्धो बलवता राक्षसेन्द्रोी महाबल:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸੇਂਦ੍ਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬਲ ਵਾਰ ਨਾਲ ਆਰ-ਪਾਰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।
Verse 22
व्यसृजत् सायकांस्तूर्ण रुक्मपुड्खान् शिलाशितान् | बलवान घटोत्कचद्वारा अत्यन्त क्षत-विक्षत होकर उस महाबली राक्षसराजने तुरंत ही सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਘਿਸ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਬਾਣ, ਬਲਵਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਝੁਕੇ ਹੋਏ, ਉਸੇ ਪਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਸ ਗਏ।
Verse 23
ततस्ते पाण्डवा राजन् समन्तान्निशितान् शरान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ, ਨੁਕੀਲੇ ਬਾਣ ਛੱਡੇ।
Verse 24
स विध्यमान: समरे पाण्डवैर्जितकाशिभि:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ-ਜਿੱਤੂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਧਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 25
तत: समरशौण्डो वै भैमसेनिर्महाबल:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ, ਸਮਰ-ਰਸਿਕ ਭੀਮਸੇਨ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 26
वेग॑ चक्रे महान्तं च राक्षसेन्द्ररथं प्रति
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼-ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਝਪਟਿਆ।
Verse 27
रथाद् रथमभिद्र॒त्य क्रुद्धों हैडिम्बिराक्षिपत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਰਥ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਹੈਡਿੰਬ ਅਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
समुत्क्षिप्प च बाहुभ्यामाविध्य च पुनः पुन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ: ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁਮਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 29
बललाघवसम्पन्न: सम्पन्नो विक्रमेण च
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਲ ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
Verse 30
स विस्फारितसर्वाड्रिश्ूर्णितास्थिविंभीषण:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਚਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਹੱਡੀਆਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ।
Verse 31
ततः सुमनस:ः पार्था हते तस्मिन् निशाचरे
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 32
तावकाश्च हत॑ दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रे महाबलम्,भरतश्रेष्ठ! टूट-फ़ूटकर गिरे हुए पर्वतके समान महाबली राक्षसराज अलम्बुषको मारा गया देख आपके शूरवीर योद्धा तथा उनकी सारी सेनाएँ हाहाकार करने लगीं
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਟੁੱਟੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 33
यादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयो: प्रभो । अलम्बुषने अत्यन्त कुपित होकर घटोत्कचको घायल कर दिया। वे दोनों राक्षस समाजके मुखिया थे। प्रभो! जैसे पूर्वकालमें श्रीराम और रावणका संग्राम हुआ था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜਿਆ। ਅਲੰਬੁਸ਼ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼ਭ, ਟੁੱਟੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸ਼ੂਰ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਹਾਹਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 34
जनाश्च तद् ददृशिरे रक्ष: कौतूहलान्विता: । यदृ्च्छया निपतितं भूमावज्भारकं यथा,पृथ्वीपर अकस्मात् टूटकर गिरे हुए मंगल ग्रहके समान धराशायी हुए उस राक्षसको बहुत-से मनुष्य कौतूहलवश देखने लगे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਯਾਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਡਿੱਗੇ।
Verse 35
घटोत्कचस्तु तद्धत्वा रक्षो बलवतां वरम् | मुमोच बलवतन्नादं बल॑ हत्वेव वासव:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਗੱਜਦਾਰ ਨਾਦ ਛੱਡਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਬਲਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 36
(ततो5भिगम्य राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । स्वकमविदयमन्मूर्थधना साञउ्जलिनिपपात ह ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਟੋਤਕਚ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜੇਠੇ ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਵਤਸ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ”; ਹर्ष ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਉਠੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਲਕਟੰਕਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਰਾਖ਼ਸ਼ ਅਲੰਬੁਸ਼, ਘਟੋਤਕਚ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਲ ਕੇ ਕੁਚਲ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪਾਂਡਵ-ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਰਲਭ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸੰਤੋਖ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਫਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 37
ततो निनाद: सुमहान् समुत्थित: सशड्खनानाविधबाणघोषवान् | निशम्य त॑ प्रत्यनदंस्तु पाण्डवा- स््ततो ध्वनिर्भुवनमथास्पृशद् भूशम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸਨਸਨਾਹਟ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਿਨਾਦ ਉੱਠਿਆ। ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬੀ ਜੈਕਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਜਿੱਤ ਦੀ ਧੁਨੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ।
Verse 53
विद्ध्वा विद्ध्वा नदद्धृष्ट:पूरयन् खं समन्ततः । राजन! इसी प्रकार अलम्बुष भी युद्धदुर्मद घटोत्कचको बारंबार घायल करके समूचे आकाशको हर्षपूर्वक गुँजाता हुआ सिंहनाद करता था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿੱਧ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਗੱਜਦਾ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਵੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਉਮੰਗ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੰਹਨਾਦ ਕਰਦਾ, ਸਾਰੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 63
निर्विशेषमयुध्येतां मायाभिरितरेतरम् । इस प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए वे दोनों महाबली राक्षसराज परस्पर मायाओंको प्रयोग करते हुए समानरूपसे युद्ध करने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ-ਰਾਜੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਕ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਰਿਹਾ; ਭਿਆਨਕ ਸਮਰ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 76
मायायुद्धेषु कुशलौ मायायुद्धमयुध्यताम् । वे प्रतिदिन सैकड़ों मायाओंकी सृष्टि करनेवाले थे और दोनों ही मायायुद्धमें कुशल थे। अतः एक-दूसरेको मोहित करते हुए मायाद्वारा ही युद्ध करने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਾਇਆ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਇਆਵਾਂ ਰਚਦੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ; ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਸਮਰ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 96
अलम्बुषं राक्षसेन्द्रं दृष्टवाक्रुध्यन्त पाण्डवा: | मायायुद्धविशारद राक्षसराज अलम्बुषको इस प्रकार युद्ध करते देख समस्त पाण्डव कुपित हो उठे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਾਇਆ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ।
Verse 103
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनादयो नृप । राजन! वे अत्यन्त उद्विग्न हुए भीमसेन आदि श्रेष्ठ वीर क्रोधमें भरकर रथोंद्वारा सब ओरसे अलम्बुषपर टूट पड़े
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਭੀਮਸੈਨ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਉਠੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 109
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि अलम्बुषवधे नवाधिकशततमोड<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅਲੰਬੁਸ਼-ਵਧ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Verse 123
तस्माद् रथव्रजान्मुक्तो वनदाहादिव द्विप: । उस समय अलम्बुष अपने अस्त्रोंकी मायासे उनके उस महान् अस्त्रवेगको दबाकर रथसमूहके उस घेरेसे मुक्त हो गया, मानो कोई गजराज दावानलके घेरेसे बाहर हो गया हो
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦਾਵਾਨਲ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਮਹਾਂਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸਤ੍ਰ-ਵੇਗ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਰਥ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਉਸ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ—ਜਿਵੇਂ ਦਾਵਾਨਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਗਜਰਾਜ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਵੇ।
Verse 133
मारुतिं पञ्चविंशत्या भैमसेनिं च पठ्चभि: । उसने इन्द्रके वज्ञकी भाँति घोर टंकार करनेवाले अपने भयंकर धनुषको तानकर भीमसेनको पचीस और उनके पुत्र घटोत्कचको पाँच बाण मारे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਘੋਰ ਗੂੰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭੀਮਸੈਨ ਨੂੰ ਪੱਚੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਭੀਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 173
पुनर्विव्याध सप्तत्या ननाद च महाबल: । तत्पश्चात् नकुलने चौंसठ और द्रौपदीकुमारोंने तीन-तीन बाणोंसे अलम्बुषको बींध डाला। तदनन्तर महाबली हिडिम्बाकुमारने युद्धस्थलमें उस राक्षसको पचास बाणोंसे घायल करके पुनः सत्तर बाणोंद्वारा बींध डाला और बड़े जोरसे गर्जना की
ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਮੁੜ ਸੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਭਾਰੀ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਤਦੋਂ ਨਕੁਲ ਨੇ ਚੌਂਸਠ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹਿਡਿੰਬਾ-ਕੁਮਾਰ ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਰਜਿਆ।
Verse 196
प्रतिविव्याध तान् सर्वान् पज्चभि: पज्चभि: शरै: | उन महाधनुर्थर महारथियोंद्वारा सब ओरसे अत्यन्त घायल होकर बदलेमें अलम्बुषने भी पाँच-पाँच बाणोंसे उन सबको वेध दिया
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਧਨੁਧਾਰੀ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 203
हैडिम्बो भरतश्रेष्ठ शरैरविव्याध सप्तभि: । भरतश्रेष्ठ) उस युद्धस्थलमें कुपित हुए राक्षस अलम्बुषको क्रोधमें भरे हुए निशाचर घटोत्कचने सात बाणोंसे घायल कर दिया
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਹੈਡਿੰਬ ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਕ੍ਰੁੱਧ ਰਾਖਸ਼ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 226
रुषिता: पन्नगा यद्धद् गिरिशूड़ं महाबला: । जैसे रोषमें भरे हुए महाबली सर्प पर्वतसे शिखरपर चढ़ जाते हैं, उसी प्रकार अलम्बुषके वे झुकी हुई गाँठवाले बाण उस समय घटोत्कचके शरीरमें घुस गये
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸੱਪ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੇ ਤੀਰ ਘਟੋਤਕਚ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਏ।
Verse 233
प्रेषयामासुरुद्धिग्ना हैडिम्बश्न घटोत्कच: । राजन्! तदनन्तर पाण्डव तथा हिडिम्बाकुमार घटोत्कच--सबने उद्विग्न होकर सब ओरसे अलम्बुषपर पैने बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ कर दी
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈਡਿੰਬ ਘਟੋਤਕਚ ਹਮਲੇ ਲਈ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ—ਹਿਡਿੰਬਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਘਟੋਤਕਚ ਸਮੇਤ—ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 243
मर्त्यधर्ममनुप्राप्त: कर्तव्यं नानवपद्यत | विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंद्वारा समरभूमिमें विद्ध होकर मर्त्यधर्मको प्राप्त हुए अलम्बुषसे कुछ भी करते न बना
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਹੁਣ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਧ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 253
समीक्ष्य तदवस्थं तं वधायास्य मनो दे | तब समरकुशल महाबली भीमसेनकुमारने अलम्बुषको उस अवस्थामें देखकर मन-ही- मन उसके वधका निश्चय किया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 266
दग्धाद्रिकूटशृज्ञाभं भिन्नाउजजनचयोपमम् । उसने जले हुए पर्वतशिखर तथा कटे-छटे कोयलेके पहाड़के समान प्रतीत होनेवाले राक्षसराज अलम्बुषके रथपर पहुँचनेके लिये महान् वेग प्रकट किया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੜੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਅੰਜਨ-ਕਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸਮਾਨ ਦਿਸਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 273
उदबबर्ह रथाच्चापि पन्नगं गरुडो यथा । क्रोधमें भरे हुए हिडिम्बाकुमारने अपने रथसे अलम्बुषके रथपर कूदकर उसे पकड़ लिया और जैसे गरुड़ सर्पको टाँग लेता है, उसी प्रकार उसने भी अलम्बुषको रथसे उठा लिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਯੁੱਧ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਿਡਿੰਬਾ-ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਝਪਟ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆ।
Verse 283
निष्पिपेष क्षितौ क्षिप्र॑ पूर्णकुम्भमिवाश्मनि । दोनों भुजाओंसे अलम्बुषको ऊपर उठाकर घटोत्कचने बारंबार घुमाया और जैसे जलसे भरे हुए घड़ेको पत्थरपर पटक दिया जाय, उसी प्रकार उसे शीघ्र ही पृथ्वीपर दे मारा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪਟਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 303
घटोत्कचेन वीरेण हत: शालकटड्कट: । वीर घटोत्कचके द्वारा मारे गये शालकटंकटाके पुत्र अलम्बुषके सारे अंग फट गये थे। उसकी हडियाँ चूर-चूर हो गयी थीं और वह बड़ा भयंकर दिखायी देता था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵੀਰ ਘਟੋਤਕਚ ਨੇ ਸ਼ਾਲਕਟੰਕਟ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਫਟ ਗਏ, ਹੱਡੀਆਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ।
Verse 316
चुक्रुशु: सिंहनादांश्व वासांस्यादुधुवुश्च ह । उस निशाचर अल्म्बुषके मारे जानेपर कुन्तीके सभी पुत्र प्रसन्नचित्त हो सिंहनाद करने और वस्त्र हिलाने लगे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਅਲੰਬੁਸ਼ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਉਹ ਸਿੰਘ-ਨਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਲਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਹਿਲਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2936
भैमसेनी रणे क्रुद्ध: सर्वसैन्यान्य भीषयत् । घटोत्कचमें बल और फुर्ती दोनों विद्यमान थे। वह अद्भुत पराक्रमसे सम्पन्न था। उसने रणक्षेत्रमें कुपित होकर आपकी समस्त सेनाओंको भयभीत कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭੀਮਸੈਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਘਟੋਤਕਚ ਵਿੱਚ ਬਲ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਵੀ; ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਗਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਦਲ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of duty under grief: Karṇa’s rage and despair push him toward immediate violent redress, while the narrative simultaneously shows how such responses intensify collective harm and entangle personal vows with wider responsibility.
Agency remains operative even amid extreme emotion: the text illustrates how disciplined choices (methodical counter-tactics, restraint in sequencing actions) can redirect outcomes, whereas affect-dominant decisions amplify suffering and reduce strategic clarity.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, using simile-rich description and observed reactions to imply interpretive lessons about consequence, reputation, and the costs of retaliatory escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.