Adhyaya 38
Sāttvika-vṛtta-kathana (Brahmā on the Conduct of Sattva) — Chapter 38
Upa-parva: Guṇa–Vṛtta Upadeśa (Sāttvika Conduct Discourse) — within Āśvamedhika Parva
Brahmā enumerates the ‘third and highest guṇa’ as a practical ethic beneficial to all beings (sarvabhūtahita) and praised as the blameless dharma of the good (satām). The chapter catalogues sattva-markers spanning affect (ānanda, prīti, harṣa), social-ethical restraints (ahiṃsā, akrodha, anasūyā, apaiśunam), and disciplines of character (śauca, tyāga, atandritā, vinaya). A central evaluative claim is repeated: knowledge, conduct, service, exertion, giving, sacrifice, study, vows, and even tapas become ‘mudhā’ (ineffectual) if not integrated with yuktadharma—aligned ethical practice. The discourse defines the stable posture of the sāttvika person as nirmamatva (non-possessiveness), nirahaṃkāra (non-egoism), nirāśīḥ (non-expectation), and sarvataḥ-samatā (equanimity). It then describes the post-mortem fruition for such persons—freedom from sorrow, attainment of heaven, and capacities likened to divine powers—before closing with an epistemic thesis: one who understands the guṇas ‘enjoys the guṇas’ rather than being consumed by them.
Chapter Arc: ब्रह्मा गुरु-स्वर में शिष्य-समूह को संबोधित करते हैं: अब मैं ‘तृतीय’—उत्तम सत्त्वगुण—का वर्णन करूँगा, जो लोक में सर्वभूतहितकारी है। → सत्त्व के लक्षण एक-एक कर उजागर होते हैं—आनन्द, प्रीति, प्रकाश, सुख, अकार्पण्य, असंरम्भ, संतोष, श्रद्धा; फिर क्षमा, धृति, अहिंसा, समता, सत्य, आर्जव, अक्रोध, अनसूया, शौच, दाक्ष्य, पराक्रम; और आगे विनय, साधुवृत्ति, शान्तिकर्म, शुद्धि, शुभबुद्धि—मानो मनुष्य के भीतर का युद्ध अब गुणों के स्तर पर लड़ा जा रहा हो। → गुरु निर्णायक रूप से ‘सात्त्विक वृत्त’ का फल बताते हैं: जो इस आचरण को विधिवत जानकर धारण करता है, वह इच्छित फल प्राप्त करता है; और सत्त्वसम्पन्न महात्मा ‘ऊर्ध्वस्रोतस्’ देवतुल्य वैकारिक माने जाते हैं—ईशित्व, वशित्व, लघिमा आदि मानसिक सिद्धियों की ओर संकेत होता है। → सत्त्व-आधारित जीवन को ब्राह्मण-धर्म, यज्ञ, अध्ययन, व्रत, तप और साधु-दृष्टि से जोड़ा जाता है; अध्याय यह स्थापित करता है कि शुद्ध आचरण ही उन्नति का द्वार है, पर सिद्धि/स्वर्ग के भोग-संस्कार चित्त को विकृत भी कर सकते हैं। → स्वर्ग-प्राप्ति के बाद भोगजनित संस्कारों से चित्त-विकृति का संकेत आगे के विवेचन का द्वार खोलता है—क्या सिद्धि और भोग साधक को बाँध देंगे या मुक्त करेंगे?
Shlokas
Verse 1
अफ-्#-रात अष्टात्रिशो5 ध्याय: सत्त्वगुणके कार्यका वर्णन और उसके जाननेका फल ब्रह्मोवाच अतः: पर प्रवक्ष्यामि तृतीयं गुणमुत्तमम् । सर्वभूतहितं लोके सतां धर्ममनिन्दितम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣ—ਸਤ੍ਤਵ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ, ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 2
आनन्द: प्रीतिरुद्रेक: प्राकाश्यं सुखमेव च । अकार्पण्यमसंरम्भ: सन्तोष: श्रद्धधानता
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਨੰਦ, ਪ੍ਰੀਤਿ, ਹर्ष ਦਾ ਉਦ੍ਰੇਕ, ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ; ਕੰਜੂਸੀ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਅਸੰਰੰਭ (ਉਦਵੇਗ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ), ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ—ਇਹ ਸਤ੍ਤਵਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ।
Verse 3
क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् | अक्रोधश्वानसूया च शौचं दाक्ष्यं पराक्रम:
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਖ਼ਿਮਾ, ਧੀਰਜ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੱਚਾਈ, ਸਾਦਗੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਪਰ-ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਣਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ— ਇਹ ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਮ ਹਨ।
Verse 4
मुधा ज्ञानं मुधा वृत्तं मुधा सेवा मुधा श्रम: । एवं यो युक्तधर्म: स्यात् सोअमुत्रात्यन्तमश्षुते
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੰਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਸੰਸਾਰੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਫਲ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਜੋ ਯੁਕਤ-ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ, ਅਨੁਤਮ ਸੁਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
निर्ममो निरहड़कारो निराशी: सर्वतः सम: । अकामभूत इत्येव सतां धर्म: सनातन:,ममता, अहंकार और आशासे रहित होकर सर्वत्र समदृष्टि रखना और सर्वथा निष्काम हो जाना ही श्रेष्ठ पुरुषोंका सनातन धर्म है
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਸਾ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਇਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 6
विश्रम्भो द्वीस्तितिक्षा च त्याग शौचमतन्द्रिता । आनृशंस्यमसम्मोहो दया भूतेष्वपैशुनम्
ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭਰੋਸਾ, ਲੱਜਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਤਿਆਗ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ; ਕੋਮਲਤਾ, ਮੋਹ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ/ਚੁਗਲੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਇਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਤੇ ਸਯੰਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
हर्षस्तुष्टिविस्मयश्व विनय: साधुवृत्तिता । शान्तिकर्मणि शुद्धिश्व शुभा बुद्धिर्विमोचनम्
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹರ್ಷ, ਸੰਤੋਖ, ਵਿਸ਼ਮਯ, ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ; ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ; ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਮੋਚਨ—ਇਹ ਸਭ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰੋਸਾ, ਲੱਜਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਤਿਆਗ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ, ਮੋਹ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ/ਚੁਗਲੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਗਰਵਹੀਨਤਾ, ਸਦਵਿਹਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਉੱਤਮ ਸਮਝ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਵੈਰਾਗ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਨਿਰਮਮਤਾ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਟੱਲ ਅਭਿਆਸ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ।
Verse 8
उपेक्षा ब्रह्मचर्य च परित्यागश्न सर्वश: | निर्ममत्वमनाशीष्ट्वमपरिक्षतधर्मता
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਪੇਖਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਤਿਆਗ; ਨਿਰਮਮਤਾ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਲੱਜਾ, ਤਿਤਿਖਿਆ, ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਆਲਸ-ਰਹਿਤਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ, ਮੋਹ-ਰਹਿਤਤਾ; ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਚੁਗਲੀ/ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਹರ್ಷ, ਸੰਤੋਖ; ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਨਿਮਰਤਾ, ਵਿਨਯ, ਸਦਾਚਾਰ; ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ; ਸੰਯਮ, ਸਰਵਤਿਆਗ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਲਣ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਹਨ।
Verse 9
मुधा दानं मुधा यज्ञो मुधा5धीतं मुधा व्रतम् । मुधा प्रतिग्रहश्वैव मुधा धर्मो मुधा तप:
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਯਜ्ञ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਅਧਿਐਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵੀ ਵਿਅਰਥ; ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਵੀ ਵਿਅਰਥ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ‘ਧਰਮ’ ਅਤੇ ਤਪ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਉਪਰੋਕਤ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਿ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਭੂਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਧੀਰ ਅਤੇ ਸਾਧੁਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
एवंवृत्तास्तु ये केचिल्लोके5स्मिन् सत्त्वसंश्रया: | ब्राह्मणा ब्रह्म॒योनिस्थास्ते धीरा: साधुदर्शिन:
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਤਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਧੀਰ ਅਤੇ ਸਾਧੁਦਰਸ਼ੀ ਹਨ। ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਦਾਨ, ਯਜ्ञ, ਅਧਿਐਨ, ਵਰਤ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ, (ਰੂੜ੍ਹ) ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪ—ਇਹ ਸਭ ਆਸਾ-ਵਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਤਿ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉੱਚ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
हित्वा सर्वाणि पापानि नि:शोका हाथ मानवा: । दिवं प्राप्प तु ते धीरा: कुर्वते वै ततस्तनू:
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਧੀਰ ਜਨ ਉੱਥੇ ਦੇ ਭੋਗ ਭੋਗਣ ਲਈ ਫਿਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 12
ईशित्वं च वशित्वं च लघुत्व॑ं मनसश्न ते । विकुर्वते महात्मानो देवास्त्रिदिवगा इव
ਵਾਯੁ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਈਸ਼ਿਤਵ, ਵਸ਼ਿਤਵ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਘੁਤਾ—ਇਹ ਉੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ।
Verse 13
विकुर्वन्त: प्रकृत्या वै दिवं प्राप्तास्ततस्तत:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜਨਮਜਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਯਥਾਕ੍ਰਮ, ਯਥਾਕਾਲ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 14
इत्येतत् सात्त्विकं वृत्तं कथित वो द्विजर्षभा: । एतद् विज्ञाय लभते विधिवद् यद् यदिच्छति
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ-ਜੋ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
प्रकीर्तिता: सत्त्वगुणा विशेषतो यथाददुक्तं गुणवृत्तमेव च । नरस्तु यो वेद गुणानिमान् सदा गुणान् स भुड्धक्ते न गुणैः स युज्यते
ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 37
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपव॑के अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 38
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवादेडष्टत्रिंशो 5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Verse 126
ऊर्ध्वस्रोतस इत्येते देवा वैकारिका: स्मृता: । सत्त्वगुणसम्पन्न महात्मा स्वर्गवासी देवताओंकी भाँति ईशित्व
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ੍ਵਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸਵਰਗ-ਵਾਸੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ, ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਲਘਿਮਾ ਆਦਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਪੁਰਖ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਅਤੇ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ ਦੇਵ’ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 136
यद् यदिच्छन्ति तत् सर्व भजन्ते विभजन्ति च । (योगबलसे) स्वर्गको प्राप्त होनेपर उनका चित्त उन-उन भोगजनित संस्कारोंसे विकृत होता है। उस समय वे जो-जो चाहते हैं, उस-उस वस्तुको पाते और बाँटते हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਜੋ-ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਤੇ ਵੰਡ-ਵਿਤਰਣ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਦੇ ਭੋਗ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭੋਗ-ਜਨਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇੱਛਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the reliability of external religiosity: whether acts like dāna, yajña, study, vows, and tapas have value when the agent lacks sattvika conduct; the chapter answers by making ethical alignment the prerequisite for efficacy.
Sattva is expressed as verifiable conduct—compassion, truth, purity, restraint, equanimity—and the person who understands the guṇas can engage life without being dominated by reactive qualities.
Yes: the chapter claims that those established in sattva abandon sins, become free from grief, attain heaven, and gain extraordinary capacities; it further states that knowing the guṇas enables mastery over them (‘enjoys the guṇas, not enjoyed by the guṇas’).