Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डपुत्रवधो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ नष्टेषु पुत्रेषु शोकानलपरिप्लुतः / विललाप स दैत्येन्द्रो मत्वा जातं कुलक्षयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਅਧੀਨ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਦਾ ‘ਭੰਡਪੁਤਰਵਧ’ ਨਾਮ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ੋਕ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ, ਕੁਲ-ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 2

हा पुत्रा हा गुणोदारा हा मदेकपरायणाः / हा मन्नेत्रसुधापूरा हा मत्कुलविवर्धनाः

ਹਾਇ ਪੁੱਤਰੋ! ਹਾਇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰੋ! ਹਾਇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਸੀ! ਹਾਇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ! ਹਾਇ ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਓ!

Verse 3

हा समस्तसुरश्रेष्ठमदभञ्जनतत्पराः / हा समस्तसुरस्त्रीणामन्तर्मोहनमन्मथाः

ਹਾਇ ਜੋ ਸਭ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਸੀ! ਹਾਇ ਜੋ ਸਭ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਨਮਥ ਵਰਗੇ ਸੀ!

Verse 4

दिशत प्रीतिवाचं मे ममाङ्के वल्गताधुना / किमिदानीमिमं तातमवमुच्य सुखं गताः

ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਬੋਲੋ; ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਖੇਡੋ। ਪੁੱਤਰੋ, ਹੁਣ ਇਸ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ?

Verse 5

युष्मान्विना न शोभन्ते मम राज्यानि पुत्रकाः / रिक्तानि मम गेहानि रिक्ता राजसभापि मे

ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਸ਼ੋਭਦੇ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਘਰ ਸੁੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਰਾਜਸਭਾ ਵੀ ਸੁੰਨੀ ਹੈ।

Verse 6

कथमेवं विनिःशेषं हतायूयं दुराशयाः / अप्रधृष्यभुजासत्त्वान्भवतो मत्कुलाङ्कुरान् / कथमेकपदे दुष्टा वनिता संगरे ऽवधीत्

ਦੁਰਾਸ਼ਯੋ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਅਜਿੱਤ ਭੁਜਾ-ਬਲ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਤੁਸੀਂ—ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਪਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?

Verse 7

मम नष्टानि सौख्यानि मम नष्टाः कुलस्त्रियः / इतः परं कुले क्षीणे साहसानि सुखानि च

ਮੇਰੇ ਸੁਖ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੁਲ ਘਟ ਜਾਣ ਤੇ ਨਾ ਹੌਸਲਾ ਰਹੇਗਾ ਨਾ ਸੁਖ।

Verse 8

भवतः सुकृतैर्लब्ध्वा मम पूर्वजनुःकृतैः / नाशो ऽयं भवतामद्य जातो नष्टस्ततो ऽस्म्यहम्

ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪੂਰਬਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਨਾਸ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 9

हा हतो ऽस्मि विपन्नो ऽस्मि मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रकाः / इति शोकात्स पर्यस्यन्प्रलपन्मुक्तमूर्धजः / मूर्च्छया लुप्तहृदयो निष्पपात नुपासनात्

‘ਹਾਇ! ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮੰਦ-ਭਾਗਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ!’—ਇਉਂ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਤੜਫ਼ਦਾ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦਿਲ-ਹਾਰਿਆ ਜਿਹਾ ਆਸਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 10

विशुक्रश्च विषङ्गश्च कुटिलाक्षश्च संसदि / भण्डमाश्वासयामासुर्दैवस्य कुटिलक्रमैः

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਵਿਸ਼ੰਗ ਅਤੇ ਕੁਟਿਲਾਖ੍ਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੈਵ ਦੇ ਟੇਢੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਭੰਡ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 11

विशुक्र उवाच देवकि प्राकृत इव प्राप्तः शोकस्य वश्यताम् / लपसि त्वे प्रति सुतान्प्राप्तमृत्यून्महाहवे

ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਦੇਵਕੀ! ਤੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।’

Verse 12

धर्मवान्विहितः पन्था वीराणामेष शाश्वतः / अशोच्यमाहवे मृत्युं प्राप्नुवन्ति यदर्हितम्

ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣਾ ਸੋਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੀ ਹੈ।

Verse 13

एतदेव विनाशाय शल्यवद्बाधते मनः / यत्स्त्री समागत्य हठान्नि हन्ति सुभटान्रणे

ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇਹ ਗੱਲ ਮਨ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ਵਾਂਗ ਚੁਭ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਆ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

इत्युक्ते तेन दैत्येन पुत्रशोको व्यमुच्यत / भण्डेन चण्डकालाग्निसदृशः क्रोध आदधे

ਉਸ ਦੈਂਤ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਭੰਡਾਸੁਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੋਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਰਲੋ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਗੁੱਸਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 15

स कोशात्क्षिप्रमुद्धृत्य खड्गमुग्रं यमोपमम् / विस्फारिताक्षियुगलो भृशं जज्वाल तेजसा

ਉਸਨੇ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਯਮਰਾਜ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਤਲਵਾਰ ਜਲਦੀ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਭਖ ਉੱਠਿਆ।

Verse 16

इदानीमेव तां दुष्टां खड्गेनानेन खण्डशः / शकलीकृत्य समरे श्रमं प्राप्स्यामि बन्धुभिः

ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 17

इति रोषस्खलद्वर्णः श्वसन्निव भुजङ्गमः / खड्गं विधुन्वन्नुत्थाय प्रचचाला तिमत्तवत्

ਇਉਂ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰੰਗ ਬਦਲਦਾ, ਫੁੰਕਾਰਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਖੜਗ ਝਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੱਤੇ ਜਿਹਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚਲਿਆ।

Verse 18

तं निरुध्य च संभ्रान्ताः सर्वे दानवपुङ्गवाः / वाचमूचुरतिक्रोधाज्ज्वलन्तो ललितां प्रति

ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਦਾਨਵ-ਪੁੰਗਵ, ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਲਲਿਤਾ ਵੱਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 19

न तदर्थे त्वया कार्यः स्वामिन्संभ्रम ईदृशः / अस्माभिः स्वबलैर्युक्तै रणोत्साहो विधीयते

ਸੁਆਮੀ! ਇਸ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਦਿਖਾਵਾਂਗੇ।

Verse 20

भवदाज्ञालवं प्राप्य समस्तभुवनं हठात् / विमर्द्दयितुमीशाः स्मः किमु तां मुग्धभामिनीम्

ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਲੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਨੂੰ ਹਠ ਨਾਲ ਰੌਂਦ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੋਹਣੀ ਨਾਰੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 21

किं चूषयामः सप्ताब्धीन्क्षोदयामो ऽथ वा गिरीन् / अधरोत्तरमेवैतत्त्रैलोक्यं करवाम वा

ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਚੂਸ ਲਵਾਂ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਪੀਸ ਦੇਵਾਂ? ਜਾਂ ਇਸ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਹੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂ?

Verse 22

छिनदाम सुरान्सर्वान्भिनदाम तदालयान् / पिन्षाम हरित्पालानाज्ञां देहि महामते

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟੀਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਦ ਕੇ ਢਾਹ ਦੇਈਏ; ਹਰਿਤਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਈਏ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਆਗਿਆ ਦਿਓ।

Verse 23

इत्युदीरित माकर्ण्य महाहङ्कारगर्वितम् / उवाच वचनं क्रुद्धः प्रतिघारुणलोचनः

ਇਹ ਮਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਲਈ ਕਠੋਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 24

विशुक्र भवता गत्वा मायान्तार्हितवर्ष्मणा / जयविघ्नं महायन्त्रं कर्त्तव्यं कटके द्विषाम्

ਹੇ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ! ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਅਤੇ ‘ਜੈ-ਵਿਘਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂ ਯੰਤਰ ਬਣਾਵੀਂ।

Verse 25

इति तस्य वचः श्रुत्वा विशुक्रो रोषरूषितः / मायातिरोहितवपुर्जगाम ललिताबलम्

ਉਸਦਾ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 26

तस्मिन्प्रयातुमुद्युक्ते सुर्यो ऽस्तं समुपागतः / पर्यस्तकिरणस्तोमपाटलीकृतदिङ्मुखः

ਉਹ ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵਿਖਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਪਾਟਲੀ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਗਏ।

Verse 27

अनुरागवती संध्या प्रयान्तं भानुमालिनम् / अनुवव्राज पातालकुञ्जे रन्तुमिवोत्सुका

ਅਨੁਰਾਗਮਈ ਸੰਧਿਆ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਤਾਲ-ਕੁੰਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋਵੇ।

Verse 28

वेगात्प्रपततो भानोर्देहसंगात्समुत्थिताः / चरमाब्धेरिव पयःकणास्तारा विरेजिरे

ਵੇਗ ਨਾਲ ਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੇਹ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਣ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀਆਂ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ; ਉਹ ਤਾਰੇ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕੇ।

Verse 29

अथाससाद बहुलं तमः कज्जलमेचकम् / सार्थं कर्त्तुमिवोद्युक्तं सवर्णस्यासिदुर्धिया

ਤਦ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਘਣਾ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਵਰਨਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਉੱਦਤ ਹੋਇਆ।

Verse 30

मायारथं समारूढो गूढशर्वरसंवृतः / अदृश्यवपुरापेदे ललिताकटकं खलः

ਮਾਇਆ-ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਉਹ ਖਲ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 31

तत्र गत्वा ज्वलज्ज्वालं वह्निप्राकारमण्डलम् / शतयोजनविस्तारामालोकयत् दुर्मतिः

ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ ਨੇ ਜਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਧਧਕਦਾ ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਮੰਡਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 32

परितो विभ्रमञ्शालमवकाशमवाप्नुवन् / दक्षिणं द्वारमासाद्य निदध्यौ क्षणमुद्धतः

ਉਹ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉਸ ਭ੍ਰਮ-ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 33

तत्रापश्यन्महासत्त्वास्सावधाना धृतायुधाः / आरूढयानाः सनद्धवर्माणो द्वारदेशतः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧੇ ਵੇਖੇ—ਸਾਵਧਾਨ, ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ, ਸਵਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸਜ्ज।

Verse 34

स्तंभिनीप्रमुखाः शक्तीर्विशत्यक्षौहिणीयुताः / सर्वदा द्वाररक्षार्थं निर्दिष्टा दण्डनाथया

ਸਤੰਭਿਨੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਵੀਹ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੰਡਨਾਥਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

Verse 35

विलोक्य विस्मयाविष्टो विचार्य च चिरं तदा / शालस्य बहिरेवासौ स्थित्वा यन्त्रं समातनोत्

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਯੰਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

Verse 36

गव्यूतिमात्रकायामे तत्समानप्रविस्तरे / शिलापट्टे सुमहति प्रालिखद्यन्त्रमुत्तमम्

ਗਵਿਊਤੀ ਮਾਤ੍ਰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਚੌੜਾਈ ਵਾਲੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ-ਫਲਕ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਯੰਤਰ ਉਕੇਰਿਆ।

Verse 37

अष्टदिक्ष्वष्टशूलेन संहाराक्षरमौलिना / अष्टभिर्दैवतैश्चैव युक्तं यन्त्रं समालिखत्

ਉਸ ਨੇ ਅੱਠਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰਾਕਸ਼ਰ-ਮੌਲੀ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਅੱਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ।

Verse 38

अलसा कृपणा दीना नितन्द्राच प्रमीलिका / क्लीबा च निरहङ्कारा चेत्यष्टौ देवताः स्मृताः

ਅਲਸਾ, ਕ੍ਰਿਪਣਾ, ਦੀਨਾ, ਨਿਤੰਦ੍ਰਾ, ਪ੍ਰਮੀਲਿਕਾ, ਕਲੀਬਾ ਅਤੇ ਨਿਰਹੰਕਾਰਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 39

देवताष्टकमेतश्च शूलाष्टकपुटोपरि / नियोज्य लिखितं यन्त्रं मायावी सममन्त्रयत्

ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਨੇ ਸ਼ੂਲਾਸ਼ਟਕ ਦੇ ਆਵਰਨ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇਵਤਾਸ਼ਟਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਲਿਖੇ ਯੰਤਰ ਉੱਤੇ ਸਮਰੂਪ ਮੰਤਰ ਜਪਿਆ।

Verse 40

पूजां विधाय मन्त्रस्य बलिभिश्छागलादिभिः / तद्यन्त्रं चारिकटके प्राक्षिपत्समरे ऽसुरः

ਮੰਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬੱਕਰੇ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੰਤਰ ਚਾਰਿਕਟਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 41

पाकारस्य बहिर्भागे वर्तिना तेन दुर्धिया / क्षिप्तमुल्लङ्घ्य च रणे पपात कटकान्तरे

ਉਸ ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਪਾਕਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁੱਟਿਆ; ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਫੌਜੀ ਘੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।

Verse 42

तद्यन्त्रस्य विकारेण कटकस्थास्तुशक्तयः / विमुक्तशस्त्रसंन्यासमास्थिता दीनमानसाः

ਉਸ ਯੰਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨ ਮਨ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 43

किं हतैरसुरैः कार्यं शस्त्राशस्त्रिक्रमैरलम् / जयसिद्धफलं किं वा प्राणिहिंसा च पापदा

ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕੰਮ? ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸ਼ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਢੰਗ ਬਸ ਹਨ। ਜੈ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕੀ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ-ਹਿੰਸਾ ਪਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 44

अमराणां कृते को ऽयं किमस्माकं भविष्यति / वृथा कलकलं कृत्वा न फलं युद्धकर्मणा

ਅਮਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਲਈ? ਸਾਡਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਵਿਅਰਥ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 45

का स्वामिनी महाराज्ञी का वासौ दण्डनायिका / का वा सा मन्त्रिणी श्यामा भृत्यत्वं नो ऽथ कीदृशम्

ਉਹ ਸਵਾਮਿਨੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਸ਼ਿਆਮਾ ਮੰਤ੍ਰਣੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨੌਕਰੀ-ਦਾਸਤਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ?

Verse 46

इह सर्वाभिरस्माभिर्भृत्यभूताभिरेकिका / वनिता स्वामिनीकृत्ये किं फलं मोक्ष्यते परम्

ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦਾਸੀ-ਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਲਕਣ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਪਰਮ ਫਲ—ਮੋਖ—ਮਿਲੇਗਾ?

Verse 47

परेषां मर्मभिदुरैरायुधैर्न प्रयोजनम् / युद्धं शाम्यतु चास्माकं देहशस्त्रक्षतिप्रदम्

ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਭੇਦਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਘਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਯੁੱਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 48

युद्धे च मरणं भावि वृथा स्युर्जीवितानि नः / युद्धे मृत्युर्भवेदेव इति तत्र प्रमैव का

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀਆਂ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਵਿਅਰਥ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੀ?

Verse 49

उत्साहेन फलं नास्ति निद्रैवैका सुखावहा / आलस्यसदृशं नास्ति चित्तविश्रान्तिदायकम्

ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ; ਨੀਂਦ ਹੀ ਇਕੱਲੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਆਲਸ ਵਰਗਾ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 50

एतादृशीश्च नो ज्ञात्वा सा राज्ञी किं करिष्यति / तस्या राज्ञीत्वमपि नः समवायेन कल्पितम्

ਸਾਡੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਣੀ ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਉਸ ਦਾ ਰਾਣੀਪਣ ਵੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 51

एवं चोपेक्षितास्माभिः सा विनष्टबला भवेत् / नष्ट सत्त्वा च सा राज्ञी कान्नः शिक्षां करिष्यति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬਲਹੀਣ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੌਸਲਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਉਹ ਰਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇਗੀ?

Verse 52

एवमेव रणारंभं विमुच्य विधुतायुधाः / शक्तयो निद्रया द्वारे घूर्णमाना इवाभवन्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਝਟਕ ਚੁੱਕੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੈਨਿਕ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 53

सर्वत्र मान्द्यं कार्येषु महदालस्यमागतम् / शिथिलं चाभवत्सर्वं शक्तीनां कटकं महत्

ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਤਾ ਛਾ ਗਈ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਆਲਸ ਆ ਪਿਆ; ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਿੱਲੀ ਪੈ ਗਈ।

Verse 54

जयविघ्नं महायन्त्रमिति कृत्वा स दानवः

ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂ-ਯੰਤਰ’ ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 55

निर्विद्य तत्प्रभावेण कटकं प्रमिमन्थिषुः / द्वितीययुद्धदिवसस्यार्धरात्रे गते सति

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਖਿੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਯੁੱਧ-ਦਿਨ ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਤੋੜਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ।

Verse 56

निस्मृत्य नगराद्भूयस्त्रिंशदक्षौहिणीवृतः / आजगाम पुनर्दैत्यो विशुक्रः कटकं द्विषाम्

ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਤੀਹ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੈਤ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਮੁੜ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਆ ਚੜ੍ਹਿਆ।

Verse 57

अश्रूयन्त ततस्तस्य रणनिःसाणनिस्वनाः / तथापि ता निरुद्योगाः शक्तयः कटके ऽभवन्

ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਨਗਾਰੇ ਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਨਾਦ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਕੇ ਛਾਵਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

Verse 58

तदा महानुभावत्वाद्विकारैर्विघ्नयन्त्रजैः / अस्पृष्टे मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तामवा पतुः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨ-ਯੰਤਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਕਾਰ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ ਅਤੇ ਦੰਡਨਾਥ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਾ ਸਕੇ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।

Verse 59

अहो बत महत्कष्टमिदमापतितं भयम् / कस्य वाथ विकारेण सैनिका निर्गतोद्यमाः

ਹਾਏ! ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਡਰ ਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਕਿਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ?

Verse 60

निरस्तायुधसंरंभा निद्रातन्द्राविघूर्णिताः / न मानयन्ति वाक्यानि रार्चयन्ति महेश्वरीम् / औदासीन्यं वितन्वन्ति शक्तयो निस्पृहा इमाः

ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਤੰਦਰਾ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਕੇਵਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਿਸ਼ਸੰਗ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 61

इति ते मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तापरायणे / चक्रस्यन्दनमारूढे महाराज्ञीं समूचतुः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ ਅਤੇ ਦੰਡਨਾਥ, ਚੱਕਰ-ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 62

मन्त्रिण्युवाच देवि सक्य विकारो ऽयं शक्तयो विगतोद्यमाः / न शृण्वन्ति महाराज्ञि तवाज्ञां विश्वपालिताम्

ਮੰਤ੍ਰਣੀ ਬੋਲੀ—ਦੇਵੀ, ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਦਮ-ਹੀਣ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਾਲਿਨੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ।

Verse 63

अन्योन्यं च विरक्तास्ताः पराच्यः सर्वकर्मसु / निद्रातन्द्रामुकुलिता दुर्वाक्यानि वितन्वते

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬੇਪਰਵਾਹ। ਨੀਂਦ ਤੇ ਤੰਦਰਾ ਨਾਲ ਜੜ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੜਵੇ ਬਚਨ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 64

का दण्डिनी मन्त्रिणी का महाराज्ञीति का पुनः / युद्धं च कीदृशमिति क्षेपं भूरि वितन्वते

‘ਦੰਡਿਨੀ ਕੌਣ, ਮੰਤ੍ਰਣੀ ਕੌਣ, ਤੇ ਇਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਫਿਰ ਕੌਣ?’ ‘ਜੰਗ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇਗੀ?’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਤਾਣੇ-ਮਖੌਲ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 65

अस्मिन्नेवान्तरे शत्रुरागच्छति महाबलः / उद्दण्डभेरीनिस्वानैर्विभिन्दन्निव रोदसी

ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉੱਦੰਡ ਭੇਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 66

अत्र यत्प्राप्तरूपं तन्महाराज्ञि प्रपद्यताम् / इत्युक्त्वा सह दण्डिन्या मन्त्रिणी प्रणतिं व्यधात्

‘ਮਹਾਰਾਣੀ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਹਾਲਤ ਆ ਪਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਰਾ ਧਾਰੋ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਣੀ ਨੇ ਦੰਡਿਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 67

ततः सा ललिता देवी कामेश्वरमुखं प्रति / दत्तदृष्टडिः समहसदतिरक्तरदावलिः

ਤਦ ਲਲਿਤਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੁਖ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ; ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਲਾਲ ਦੰਤ-ਪੰਕਤੀ ਚਮਕ ਉਠੀ।

Verse 68

तस्याः स्मितप्रभापुञ्जे कुञ्जराकृतिमान्मुखे / कटक्रोडगलद्दानः कश्चिदेव व्यजृंभत

ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਦੀ ਜੋਤਿ-ਪੁੰਜ ਵਿਚ, ਹਾਥੀ-ਆਕਾਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਮਦ ਟਪਕਾਉਂਦਾ ਇਕ ਦੇਵ (ਗਣੇਸ਼) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 69

जपापटलपाटल्यो बालचन्द्रवपुर्धरः / बीजपूरगदामिक्षुचापं शूलं सुदर्शनम्

ਜਪਾ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗਾ ਅਰੁਣ ਰੰਗ, ਬਾਲ ਚੰਦਰ ਜਿਹਾ ਵਪੁ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਸ ਨੇ ਬੀਜਪੂਰ, ਗਦਾ, ਇੱਖੂ-ਚਾਪ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਧਾਰੇ।

Verse 70

अब्जपाशोत्पलव्रीहिमञ्जरीवरदां कुशान् / रत्नकुंभं च दशभिः स्वकैर्हस्तैः समुद्वहन्

ਆਪਣੇ ਦਸ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਮਲ-ਪਾਸ਼, ਉਤਪਲ, ਧਾਨ ਦੀ ਮੰਜਰੀ, ਵਰਦ ਮੁਦਰਾ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਕੁੰਭ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ।

Verse 71

तुन्दिलश्चन्द्रचूडालो मन्द्रबृंहितनिस्वनः / सिद्धिलक्ष्मीसमाश्लिष्टः प्रणनाम महेश्वरीम्

ਉਹ ਤੂੰਦਿਲ, ਚੰਦਰਚੂੜ ਧਾਰੀ, ਗੰਭੀਰ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ; ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਆਲਿੰਗਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 72

तया कृताशीः स महान्गणनाथो गजाननः / जयविघ्नमहायन्त्रंभेत्तुं वेगाद्विनिर्ययौ

ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਣਨਾਥ ਗਜਾਨਨ, ‘ਜਯਵਿਘਨ’ ਮਹਾਯੰਤਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਵੇਗ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 73

अन्तरेवहि शालस्य भ्रमद्दन्तावलाननः / निभृतं कुत्रचिल्लग्नं जयविघ्नं व्यलोकयत्

ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਘੁੰਮਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਮੁਖ ਨੇ ਕਿਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਜਯਵਿਘਨ’ ਵੇਖ ਲਿਆ।

Verse 74

स देवो घोरनिर्घातैर्दुःसहैर्दन्तपातनैः / क्षणाच्चूर्मीकरोति स्म जयविघ्नमहाशिलाम्

ਉਸ ਦੇਵ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣ ਦੰਤ-ਆਘਾਤਾਂ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘ਜਯਵਿਘਨ’ ਦੀ ਮਹਾਸ਼ਿਲਾ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 75

तत्र स्थिताभिर्दुष्टाभिर्देवताभिः सहैव सः / परागशेषतां नीत्वा तद्यन्त्रं प्रक्षिपद्दिवि

ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਧੂੜ ਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 76

ततः किलकिलारावं कृत्वाऽलस्यविवर्जिताः / उद्यताः समरं कर्तुं शक्तयः शस्त्रपाणयः

ਫਿਰ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਲਕਿਲਾ-ਨਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 77

स देतिवदनः कण्ठकलिताकुण्ठनिस्वनः / जययन्त्रं हि तत्सृष्टं तथा रात्रौ व्यनाशयत्

ਉਹ ਦੈਤ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਗੱਜਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਜਯ-ਯੰਤਰ ਉਸੇ ਰਾਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 78

इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः स क्षोभमाययौ / ससर्जय बहूनात्मरूपान्दन्तावलाननान्

ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਭੰਡ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਖੁੱਭ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਆਤਮ-ਰੂਪ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਾਲੇ ਮੁਖਧਾਰੀ, ਰਚ ਦਿੱਤੇ।

Verse 79

ते कटक्रोडविगलन्मदसौरभचञ्चलैः / चञ्चरीककुलैरग्रे गीयमानमहोदयाः

ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਦੇ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਕਮਰ ਤੋਂ ਝਰਦੇ ਮਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਚਲੇ।

Verse 80

स्फुरद्दाडिमकिञ्जल्कविक्षेपकररोचिषः / सदा रत्नाकरानेकहेलया पातुमुद्यताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਚਮਕਦੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਕੇਸਰ ਦੇ ਛਿਟੇ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਉਹ ਸਦਾ ਅਨੇਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਤਨਾਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 81

आमोदप्रमुखा ऋद्धिमुख्यशक्तिनिषेविताः / आमोदश्च प्रमोदश्च मुमुखो दुर्मुखस्तथा

ਉਹ ਆਮੋਦ ਆਦਿ, ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਆਮੋਦ, ਪ੍ਰਮੋਦ, ਮੁਮੁਖ ਤੇ ਦੁਰਮੁਖ ਵੀ ਸਨ।

Verse 82

अरिघ्नो विघ्नकर्त्ता च षडेते विघ्ननायकाः / ते सप्तकोटिसंख्यानां हेरंबाणामधीश्वराः

ਅਰਿਘਨ ਅਤੇ ਵਿਘਨਕਰਤਾ—ਇਹ ਛੇ ਵਿਘਨਨਾਇਕ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਹੇਰੰਬਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹਨ।

Verse 83

ते पुरश्चलितास्तस्य महागणपते रणे / अग्निप्राकारवलयाद्विनिर्गत्य गजाननाः

ਉਹ ਗਜਾਨਨ ਉਸ ਮਹਾਗਣਪਤੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਅੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਏ।

Verse 84

क्रोधहुङ्कारतुमुलाः प्रत्य पद्यन्त दानवान् / पुनः प्रचण्डफूत्कारबधिरीकृतविष्टपाः

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਫੂਤਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 85

पपात दैत्यसैन्येषु गणचक्रचमूगणः / अच्छिदन्निशितैर्बाणैर्गणनाथः स दानवान्

ਗਣਚੱਕਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਈ; ਅਤੇ ਗਣਨਾਥ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਨਵ ਕੱਟ ਸੁੱਟੇ।

Verse 86

गणनाथेन तस्याभूद्विशुक्रस्य महौजसः / युद्धमुद्धतहुङ्कारभिन्नकार्मुकनिःस्वनम्

ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਗਣਨਾਥ ਨਾਲ ਐਸਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉੱਧਤ ਹੁੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵੀ ਟੁੱਟਦੀ ਜਾਪੀ।

Verse 87

भ्रुकुटी कुटिले चक्रे दष्टोष्ठमतिपाटलम् / विशुक्रो युधि बिभ्राणः समयुध्यत तेन सः

ਭੌਂਹਾਂ ਟੇਢੀਆਂ ਕਰ ਕੇ, ਹੋਠ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਿਆ।

Verse 88

शस्त्राघट्टननिस्वानैर् हुंकारैश्च सुरद्विषाम् / दैत्यसप्तिखुरक्रीडत्कुद्दालीकूटनिस्वनैः

ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਦੇਵ-ਦ੍ਰੋਹੀਆਂ ਦੇ ਹੁੰਕਾਰ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਕੁਦਾਲੀ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ (ਸਭ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ)।

Verse 89

फेत्कारैश्च गचेन्द्राणां भयेनाक्रन्दनैरपि / हेषया च हयश्रेण्या रथचक्रस्वनैरपि

ਗਜੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ, ਡਰ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਆਰਤਨਾਦ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਨਹਿਨਾਹਟ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਵੀ (ਮੈਦਾਨ ਗੂੰਜਦਾ ਰਿਹਾ)।

Verse 90

धनुषां गुणनिस्स्वानैश्चक्रचीत्करणैरपि

ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਡੋਰੀ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਧੁਨ ਨਾਲ ਵੀ (ਮੈਦਾਨ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ)।

Verse 91

शरसात्कारघोषैश्च वीरभाषाकदंबकैः / अट्टहासैर्महेन्द्राणां सिंहनादैश्चभूरिशः

ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼, ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਗੱਜਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮਹੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਅੱਟਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੰਘਨਾਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ (ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ)।

Verse 92

क्षुभ्यद्दिगन्तरं तत्र ववृधे युद्धमुद्धतम् / त्रिंशदक्षौहिणी सेना विशुक्रस्य दुरात्मनः

ਉੱਥੇ ਦਿਗੰਤ ਕੰਬ ਉਠੇ ਅਤੇ ਉਗਰ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਦੁਰਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਤੀਹ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਚੜ੍ਹ ਆਈ।

Verse 93

प्रत्येकं योधया मासुर्गणनाथा महारथाः / दन्तैर्मर्म विभिन्दन्तो विष्टंयतश्च शुण्डया

ਗਣਨਾਥ ਮਹਾਰਥੀ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਲੜੇ; ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਮਰਮ ਛੇਦਦੇ ਅਤੇ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

Verse 94

क्रोधयन्तः कर्णतालैः पुष्कलावर्त्तकोपमैः / नासाश्वासैश्च परुषैर्विक्षिपन्तः पताकिनीम्

ਉਹ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਭਵੰਡਰ ਵਰਗਾ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਾਸਿਕਾ-ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਝੰਡੇਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਛਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ।

Verse 95

उरोभिर्मर्दयन्तश्च शैलवप्रसमप्रभैः / पिंषन्तश्च पदाघातैः पीनैर्घ्नन्तस्तथोदरैः

ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦਦੇ, ਭਾਰੀ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਘਾਤ ਨਾਲ ਪੀਸਦੇ, ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਉਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦੇ ਸਨ।

Verse 96

विभिन्दन्तश्च शूलेन कृत्तन्तश्चक्रपातनैः / शङ्खस्वनेन महता त्रासयन्तो वरूथिनीम्

ਉਹ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਛੇਦਦੇ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸੁੱਟਦੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ।

Verse 97

गणनाथमुखोद्भूता गजवक्राः सहस्रशः / धूलीशेषं समस्तं तत्सैन्यं चक्रुर्महोद्यताः

ਗਣਨਾਥ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਜਮੁਖ ਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਹਾ-ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਧੂੜੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਗਏ।

Verse 98

अथ क्रोधसमाविष्टो निजसैन्यपुरोगमः / प्रेषयामास देवस्य गजासुर मसौ पुनः

ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਉਹ ਗਜਾਸੁਰ ਮੁੜ ਦੇਵ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

Verse 99

प्रचण्डसिंहनादेन गजदैत्येन दुर्धिया / सप्ताक्षौहिणियुक्तेन युयुधे स गणेश्वरः

ਪ੍ਰਚੰਡ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਗਜ ਦੈਤ, ਜੋ ਸੱਤ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 100

हीयमानं समालोक्य गजासुरभुजाबलम् / वर्धमानं च तद्वीर्यं विशुक्रः प्रपलायितः

ਗਜਾਸੁਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦਾ ਬਲ ਘਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ (ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦਾ) ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਧਦਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ।

Verse 101

स एक एव वीरेद्रः प्रचलन्नाखुवाहनः / सप्ताक्षौहिणिकायुक्तं गजासुरममर्दयत्

ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵੀਰੇਂਦ੍ਰ, ਮੂਸ਼ਕਵਾਹਨ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸੱਤ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗਜਾਸੁਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਮਰਦਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 102

गजासुरे च निहते विशुक्रे प्रपलायिते / ललितान्तिकमापेदे महागमपतिर्मृधात्

ਗਜਾਸੁਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਭੱਜ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਹਾਗਣਪਤੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 103

कालरात्रिश्च दैत्यानां सा रात्रिर्विरतिं गता / ललिता चाति मुदिता बभूवास्य पराक्रमैः

ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਰਾਤ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਉਹ ਰਾਤ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲਲਿਤਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ।

Verse 104

विततार महाराज्ञीप्रीयमाणा गणेशितुः / सर्वदैवतपूजायाः पूर्वपूज्यत्वमुत्तमम्

ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ (ਲਲਿਤਾ) ਨੇ ਸਭ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ‘ਪੂਰਵ-ਪੂਜ੍ਯ’ ਮਰਤਬਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।