Adhyaya 2

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे आभूतसंप्लवाख्यवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः वायुरुवाच असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्जनैः / धर्मा वैशेषिकाश्चैव आचीर्णाः सूक्ष्मदर्शिभिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਉੱਤਰਭਾਗ ਦੇ ਚੌਥੇ ਉਪਸੰਹਾਰਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਆਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ’ ਨਾਮਕ ਵਰਣਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ। ਵਾਯੂ ਬੋਲੇ—ਹੁਤਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਰਤਾਓ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਸੁਖਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 2

ते देवैः सह तिष्ठन्ति महर्लोकनिवासिनः / चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्द्धनाः

ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 3

अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये / देवाश्च ऋषयश्चैव मनवः पितरस्तथा

ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 4

सर्वे ह्युक्ता मयातीत महर्लोकं समाश्रिताः / ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सरैः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸੇ। ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਸਨ।

Verse 5

तैस्तथाकारिभिर्युक्तैः श्रद्धावद्भिरदर्पितैः / वर्णाश्रमाणान्धर्मेषु श्रौतस्मार्त्तेषु संस्थितैः / विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः

ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਸਨ। ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਰਹੇ।

Verse 6

ऋषय ऊचुः महर्ल्लोकेति यत्प्रोक्तं मातरिश्वंस्त्वया विभोः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਭੂ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ‘ਮਹਰਲੋਕ’ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ?

Verse 7

प्रतिलोके तु कर्त्तव्यं तत्रकिं समधिष्ठितम् / प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथा तत्त्वेन तत्त्ववित्

ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੈ? ਤਦ ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਨੇ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 8

वायुरुवाच चतर्दशैव स्थानानि निर्मितानि महर्षिभिः / लोकाख्यानि तु यानि स्युर्येषां तिष्ठन्ति मानवाः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹੀ ਥਾਂ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਲੋਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

सप्त तेषु कृतान्याहुरकृतानि तु सप्त वै / भूरादयस्तु सत्यान्ताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਲੋਕ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਤ ‘ਅਕ੍ਰਿਤ’ ਵੀ। ਭੂ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤੱਕ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 10

अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै / स्थानानि स्थानिभिः सार्द्धं कृतानि तु निबन्धनम्

ਜੋ ਸੱਤ ‘ਅਕ੍ਰਿਤ’ ਹਨ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਜਨ੍ਯ (ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ) ਹਨ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ (ਨਿਬੰਧਨ) ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 11

पृथिवी चान्तरीक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम् / स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यावर्णकानि च

ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜੋ ‘ਮਹಃ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਚਾਰ ਸਥਾਨ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਆਵਰਣਕ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

क्षयातिशययुक्तानि तथायुक्तानि चक्षते / यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात्

ਕੁਝ ਸਥਾਨ ਖ਼ਯ ਅਤੇ ਅਤਿਸ਼ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਕਤ। ਜੋ ‘ਨੈਮਿੱਤਿਕ’ ਹਨ, ਉਹ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

जनस्तपश्च सत्यं च स्थानान्येतानि त्रीणि तु / एकान्तिकानि तानि स्युस्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

ਜਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਇਹ ‘ਏਕਾਂਤਿਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਸੰਯਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 14

व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्येतानि सप्त वै / भूर्लोकः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਲੋਕ-ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਭੂਰਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭੁਵਃ ਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 15

स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः / जनस्तु पञ्चमो लोकस्तपः षष्ठो विभाव्यते

ਤੀਜਾ ਸਵਰਲੋਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਮਹਃ (ਮਹਰਲੋਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਜਨਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਤਪੋਲੋਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

सत्यस्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम् / भूरिति व्याहृतेः पूर्व भूर्लोकश्च ततो ऽभवत्

ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਾਲੋਕ (ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਹੈ। ‘ਭੂਃ’ ਇਸ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਭੂਰਲੋਕ ਤਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 17

द्वीतीयो भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततो ऽभवत् / तृतीयं स्वरितीत्युक्तो दिवं प्रादुर्बभूव ह

ਦੂਜਾ ‘ਭੁਵਃ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਬਣਿਆ। ਤੀਜਾ ‘ਸਵਃ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ (ਦਿਵ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 18

व्याहारैस्त्रिभिरेतैस्तु ब्रह्मा लोकमकल्पयत् / ततो भूः पार्थिवो लोको ह्यन्तरिक्षं भूवः स्मृतम्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਤਦ ‘ਭੂਃ’ ਪਾਰਥਿਵ ਲੋਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ‘ਭੁਵਃ’ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

स्वर्लोकं वै दिवं ह्येष पुराणे निश्चयो गतः / भूतस्याधिपतिश्चाग्निस्ततो भूतपतिः स्मृतः

ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਲੋਕ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਭੂਤਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

वायुर्भुवश्चाधिपतिस्तेन वायुर्भुवस्पतिः / दिवस्य सूर्यो ऽधिपतिस्तेन सूर्यो दिवस्पतिः

ਭੁਵਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ‘ਭੁਵਸਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ‘ਦਿਵਸਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

महेति व्यात्दृतेनैव महर्लोकस्ततो ऽभवत् / विनिवृत्ताधिकारणां देवानां तत्र वै क्षयः

‘ਮਹਃ’ ਇਸ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਮਹਰਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਖ਼ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

जनस्तु पञ्चमो लोकस्तस्माज्जायन्ति वै जनाः / तासां स्वायंभुवाद्यानां प्रजानां जननाज्जनः

ਜਨਲੋਕ ਪੰਜਵਾਂ ਲੋਕ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਜਨਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜਨ’ ਹੈ।

Verse 23

ये ते स्वायंभुवाद्या हि पुरस्तात्परिकीर्त्तिताः / कल्प एते यदा लोके प्रतिष्ठन्ति तदा तपः

ਜੋ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

ऋभुः सनत्कुमाराद्या यत्रासन्नूर्द्ध्वरेतसः / तपसा भावितात्मानस्तत्र संतीति वा तपः

ਜਿੱਥੇ ਰਿਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਤਪਸਵੀ ਸਨ, ਤਪ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ—ਉਹੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 25

सत्येति ब्रह्मणः शब्दः सत्तामात्रस्तु स स्मृतः / ब्रह्मलोकस्ततः सत्यः सप्तमः स तु भास्वरः

‘ਸਤ੍ਯ’ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਵਲ ‘ਸੱਤਾ’ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਕ ਹੈ।

Verse 26

गन्धर्वाप्सरसो यक्षा गुह्यकास्तु सराक्षसाः / सर्वभूतपिशाचाश्च नागाश्च सह मानुषैः

ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਗੁਹ੍ਯਕ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ (ਉੱਥੇ ਹਨ)।

Verse 27

स्वर्लोकवासिनः सर्वे देवा भुवि निवासिनः / मरुतो मातरिश्वानो रुद्रा देवास्तथाश्विनौ

ਸਵਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਦੇਵ ਅਤੇ ਭੂਵਿ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ; ਮਰੁਤ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ, ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ—(ਸਭ ਉੱਥੇ ਹਨ)।

Verse 28

अनिकेतान्तरिक्षास्ते भुवर्लोका दिवौकसः / आदित्या ऋभवो विश्वे साध्याश्च पितरस्तथा

ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ-ਰਹਿਤ (ਅਨਿਕੇਤ) ਹਨ—ਭੁਵਰਲੋਕ ਦੇ ਦਿਵੌਕਸ। ਆਦਿਤ੍ਯ, ਰਿਭਵ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਵੀ (ਉੱਥੇ ਹਨ)।

Verse 29

ऋषयोङ्गिर सश्चैव भुवर्लोकं समाश्रिताः / एते वैमानिका देवास्ताराग्रहनिवासिनः

ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਆਦਿ ਭੁਵਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਮਾਨਿਕ ਦੇਵਤਾ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 30

आरंभन्ते तु तन्मात्रैः शुद्धास्तेषां परस्परम् / शुक्राद्याश्चक्षुषान्ताश्च ये व्यतीता भुवं श्रिताः

ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਤੱਕ, ਜੋ ਭੁਵ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹਨ।

Verse 31

महर्लोकश्चतुर्थस्तु तस्मिंस्ते कल्पवासिनः / इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसंभवाः

ਚੌਥਾ ਮਹਰ ਲੋਕ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਆਹਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 32

भूर्लोकप्रथमा लोका महरन्ताश्च ते स्मृताः / तान्सर्वान्सप्तसूर्यास्ते अर्चिभिर्निर्दहन्ति वै

ਭੂਰ ਲੋਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਰ ਲੋਕ ਤੱਕ ਇਹ ਲੋਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

मारीचिः कश्यपो दक्षस्तथा स्वायंभुवोङ्गिराः / भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्येवमादयः

ਮਾਰੀਚਿ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਅੰਗਿਰਾ; ਭ੍ਰਿਗੁ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਆਦਿ।

Verse 34

प्रजानां पतयः सर्वे वर्त्तंन्ने तत्र तैः सह / निःसत्त्वा निर्ममाश्चैव तत्र ते ह्यूर्द्वरेतसः

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਤੀ (ਅਧਿਪਤੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਃਸੱਤਵ, ਨਿਰਮਮ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ (ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਿਸ਼ਠ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

ऋभुः सनत्कुमाराद्या वैराजास्ते तपोधनाः / मन्वन्तराणां सर्वेषां सावर्णानां ततः स्मृताः

਋ਭੁ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਉਹ ਵੈਰਾਜ ਤਪੋਧਨ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ‘ਸਾਵਰਣ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 36

चतुर्दशानां सर्वेषां पुनरावृत्तिहेतवः / योगं तपश्च सत्त्वं च समाधाय तदात्मनि

ਉਹ ਚੌਦਾਂ (ਮਨਵੰਤਰਾਂ) ਦੀ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

षष्ठे काले निवर्त्तते तदा प्राहुर्विपर्ययात् / सत्यस्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्मार्गगामिनाम्

ਛੇਵੇਂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ (ਜੀਵ) ਵਿਪਰਯਯ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਤਵਾਂ ਲੋਕ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ।

Verse 38

ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः / पर्यासपरिमाणेन भूर्लोकः समभिस्मृतः

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ‘ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤ’—ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪਰਿਆਸ’ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

भूम्यन्तरं यदादित्यादन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् / सूर्यध्रुवान्तरं यच्च स्वर्गलोको दिवः स्मृतः

ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਉਹ ‘ਭੁਵਃ’ ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ‘ਦਿਵਃ’ ਅਰਥਾਤ ਸਵਰਗਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 40

ध्रुवाज्जनान्तरं यच्च महर्लोकः स उच्यते / व्याख्याताः सप्तलोकास्तु तेषां वक्ष्यामि सिद्धयः

ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਤੱਕ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਲੋਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 41

भूर्लोकवासिनः सर्वे उन्नादास्तु रसात्मकाः / भुवि स्वर्गे च ये सर्वे सोमपा आज्यपाश्च ते

ਭੂਰਲੋਕ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਭ ਰਸ-ਸਵਰੂਪ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਭੁਵਃ ਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯ (ਘੀ) ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 42

चतुर्थे ये ऽपि वर्त्तन्ते महर्लोकं समाश्रिताः / विज्ञेया मानसी तेषां सिद्धिर्वै पञ्चलक्षणा

ਜੋ ਚੌਥੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਰਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ‘ਮਾਨਸੀ’ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 43

सद्यश्चोत्पद्यते तेषां मनसा सर्वमीप्सितम् / एते देवा यजन्ते वै यज्ञैः सर्वैः परस्परम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।

Verse 44

अतीता वर्त्तमानाश्च तथा ये चाप्यनागताः / प्रथमानन्तरोद्दिष्टा अन्तराः सांप्रतैः पुनः

ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਅੰਤਰ-ਕਾਲ ਮੁੜ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 45

निवर्त्तते हि संबन्धो ऽतीते देवगणे तपः / विनिवृत्ताधिकाराणां सिद्धस्तेषां तु मानसी

ਜਦੋਂ ਦੇਵਗਣ ਅਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 46

तषां तु मानसी ज्ञेया शुद्धा सिद्धिः परस्परात् / उक्ता लोकास्तु चत्वारो जनस्यानुविधिस्तथा / समासेन मया विप्रा भूयस्तं वर्त्तयामि वः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਨਸਿਕ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚਾਰ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜਨਾਂ ਦੀ ਅਨੁਵਿਧੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਹ ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 47

वायुरुवाच मरीचिः कश्यपो दक्षो वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਰੀਚਿ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਾ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ।

Verse 48

पुलस्त्यः पुलहस्छैव क्रतुरित्येवामादयः / पूर्वं ते संप्रसूयन्ते ब्रह्मणो मानसा इह

ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

ततः प्रजाः प्रतिष्ठाप्य जनमेवाश्रयन्ति ते / कल्पदाहेषु तु सदा तथा कालेषु तेषु वै

ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਜਨਲੋਕ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਲਪ-ਦਾਹ ਦੇ ਵੇਲਿਆਂ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

भूरादिषु महान्तेषु भृशं व्याप्ते यथाग्निना / शिखाः संवर्त्तकाग्नेर्याः प्राप्नुवन्ति सवासनाः

ਭੂ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 51

यामादयो गणाः सर्वे महर्लोकनिवासिनः / महर्लोकेषु दीप्तेषु जनमेवाश्रयन्ति ते

ਮਹਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਯਾਮ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਗਣ, ਜਦੋਂ ਮਹਰਲੋਕ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਨਲੋਕ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 52

सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थाश्च भवन्ति ते / तेषां ते तुल्यसामर्थ्या स्तुल्यमूर्त्तिधरास्तथा

ਉਹ ਸਭ ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

जनलोके विवर्त्तन्ते संवर्त्तः प्लवते जगत् / व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः

ਉਹ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੰਵਰਤ ਵੇਲੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ (ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ)।

Verse 54

अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशस्त्विह / स्वायंभुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः

ਇੱਥੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਸਭ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਧਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 55

देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनेष्विह / यामादयः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः

ਉਹੀ ਦੇਵ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਨਿਧਨ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕਨਿੱਠ ਆਦਿ ਯਾਮ ਆਦਿਕ ਦੇਵ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 56

पूर्वं पूर्वे प्रसूयन्ते पश्चिमे पश्चिमास्तथा / देवान्वये देवता हि सप्त संभूत यः स्मृताः

ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਦੇਵ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦੇਵਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਹ ਸਿਮਰਤੀ ਹੈ।

Verse 57

व्यतीताः कल्पजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथापरे / आवर्त्तमाना देवास्ते क्रमेणैतेन सर्वशः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਪ-ਜਨਿਤ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਬਾਕੀ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਵ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 58

गत्वा जव जवीभावं दशकृत्वाः पुनः पुनः / ततस्ते वै गणाः सर्वे दृष्ट्वा भावेष्वनित्यताम्

ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਸ ਵਾਰੀ ਤੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਤੇਜ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਣ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ)।

Verse 59

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्पुण्यख्यातिबलेन च / निवृत्तवृत्त्यः सर्वे ऽत्रस्थाः सुमनसस्तथा

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਖਿਆਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 60

वैराजमुपपद्यन्ते लोकानुत्सृज्य तं गताः / ततो ऽनेनैव कालेन नित्ययुक्तास्तपस्विनः

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਵੈਰਾਜ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤਪਸਵੀ ਸਦਾ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

कथनाच्चैव धर्मस्य तेषां ते जज्ञिरे ऽन्वये / इहोत्पन्नास्ततस्ते वै स्थानान्यापूरयन्त्युत

ਧਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਭਰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

देवत्वे च ऋषित्वे च मनुष्यत्वे च सर्वशः / एवं देवगणाः सर्वे दशकृत्वो निवर्त्यवै

ਦੇਵਤਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਦਸ ਵਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 63

वैराजेषूपपन्नास्ते दश तिष्ठन्त्युपप्लवान् / पूर्णोपूर्णो ततः कल्पेस्थित्वा वैराजके पुनः

ਉਹ ਵੈਰਾਜ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦਸ ਉਪਪਲਵਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ-ਅਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰ ਕੇ ਮੁੜ ਵੈਰਾਜ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 64

ब्रह्मलोके विवर्त्तन्ते पूर्वपूर्वक्रमेण तु / एतस्मिन्ब्रह्मलोके तु कल्पे वैराजके गते

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪੂਰਵ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਜਕ ਕਲਪ ਦੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ।

Verse 65

वैराजः पुनरव्यक्ते कल्पस्थानमकल्पयत् / एवं पूर्वानुपूर्व्येण ब्रह्मलोकगतेन वै

ਵੈਰਾਜ ਨੇ ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਕਲਪ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰਚਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਵਾਨੁਪੂਰਵ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

वैराजेषूपपद्यन्ते दशकृत्वो विवर्त्यत / एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः

ਵੈਰਾਜ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਸ ਵਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਦੇਵਯੁਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 67

निधनं ब्रह्मलोके तु गतानामृषिभिः सह / न शक्यमानुपूर्व्येण तेषां वक्तुं प्रविस्तरम्

ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗਏ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 68

अनादित्वाच्च कालस्य ह्यसंख्यानाच्च सर्वशः / एवमेव न संदेहो यथावत्कथितं मया

ਕਾਲ ਦੇ ਅਨਾਦਿ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸੰਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਯਥਾਵਤ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 69

तदुपश्रुत्य वाक्यार्थमृषयः संशयान्विताः / सूतमाहुः पुराणज्ञं व्यासशिष्यं महामतिम्

ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣ-ਜਾਣੂ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਮਤੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 70

ऋषय ऊचुः वैराजास्ते यदाहारा यत्सत्त्वाश्च यदाश्रयाः / तिष्ठन्ति चैव यत्कालं तन्नो ब्रूहि यथातथम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਵੈਰਾਜ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤ੍ਵ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸੋ।

Verse 71

तदुक्तमृषिभिर्वाक्यं श्रुत्वा लोकार्थतत्त्ववित् / सूतः पौराणिको वाक्यं विनयेनेदम ब्रवीत्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸੂਤ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 72

ततः प्राप्य तु सर्वेशं शुद्धबुद्धिं तमाश्रयत् / आभूतसंप्लवास्तत्र दश तिष्ठन्ति ते ऽज्वराः

ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਉਹ ਦਸੇ ਹੀ ਜ਼ਵਰ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 73

सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते विद्वांसो घनमूर्तयः / स्थितलोकस्थितत्वाच्च तेषां भूतं न विद्यते

ਉਹ ਸਭ ਸੁਖਮ-ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਘਣ-ਮੂਰਤੀ ਹਨ; ਲੋਕ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।

Verse 74

ऊचुः सनत्कुमाराद्याः सिद्धास्ते योगधर्मिणः / एवमेव महाभागाः प्रणवं संप्रविश्य ह

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਯੋਗਧਰਮੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 75

ब्रह्मलोके प्रवर्त्तामस्तन्नः श्रेयो भविष्यते / एवमुक्त्वा तदा सर्वे ब्रह्माण्डाध्यवसायि नः

“ਆਓ ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਈਏ; ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 76

याजयित्वा तदात्मानो वर्त्तन्ते योगधर्मिणः / तत्रैव संप्रलीयन्ते शान्ता दीपर्चिषो यथा

ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਵਾਂਗ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਯੋਗਧਰਮੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

ब्रह्मकायमवर्त्तन्त पुन रावृत्तिदुर्लभम् / लोकं तं समनुप्राप्य सर्वे ते भावनामयम्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਕਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਭਾਵਨਾ-ਮਯ ਹੋ ਗਏ।

Verse 78

आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य अमृतत्वाय ते गताः / वैराजेभ्यस्तथैवोर्द्ध्व मन्तरे षड्गुणे ततः

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰਤਵ ਵੱਲ ਗਏ; ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ, ਫਿਰ ਛਡਗੁਣ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 79

ब्रह्मलोकः समाख्यातो यत्र ब्रह्मा पुरोहितः / ते सर्वे प्रणवात्मानो बुद्धिशुद्धतया स्थिताः

ਜਿਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵ ਪ੍ਰਣਵ-ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 80

आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य ह्यमृतत्वं भजन्त्युत / द्वन्द्वैस्ते नाभिभूयन्ते भावत्रयविवर्जिताः

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵੰਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 81

आधिपत्यं विना तुल्या ब्रह्मणस्ते महौजसः / प्रभावविजयैश्वर्यस्थितिवैराग्यदर्शनः

ਅਧਿਪਤਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਮਹਾਂਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿੱਤ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

ते ब्रह्मलौकिकाः सर्वे गतिं प्राप्यानिवर्त्तिनीम् / ब्रह्मणा सहदेवैश्च संप्राप्ते प्रतिसंचरे

ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕਵਾਸੀ ਅਨਾਵਰਤਨੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 83

तपसोंऽते क्रियात्मानो बुद्धावस्था मनीषिणः / अव्यक्ते संप्रलीयन्ते सर्वे ते क्षणदर्शिनः

ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਰਮ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਮਨੀਸ਼ੀ ਬੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਛਣਭੰਗੁਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 84

इत्येतदमृतं शुक्रं नित्यमक्षयव्ययम् / देवर्षयो ब्रह्मसत्रं सनातनमुपासते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ, ਤੇਜਸਵੀ ਤੱਤ ਨਿੱਤ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਸਤਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 85

अपुनर्मारकादीनां तेषां चैवोद्ध्वरेतसाम् / कर्माभ्यासकृतां श्रद्धां वेदान्तेषूपलक्ष्यते

ਅਪੁਨਰਮਾਰਕ ਆਦਿ ਅਤੇ ਊਰਧਵਰੇਤਸ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 86

तत्र ते ऽभ्यासिनो युक्ताः परां काष्ठामुपासते / हित्वा शरीरं पाप्मानममृतत्वाय ते गाताः

ਉੱਥੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਸਾਧਕ ਪਰਮ ਚਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਹ-ਰੂਪ ਪਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 87

वीतरागा जितक्रोधा निर्मोहाः सत्यवादिनः / शान्ताः प्रणिहितात्मानो दयावन्तो जितेन्द्रियाः

ਉਹ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ, ਮੋਹ-ਰਹਿਤ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ; ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਤ ਆਤਮਾ, ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 88

निःसंगाः शुचयश्चैव ब्रह्मसायुज्यगाः स्मृताः / अकामयुक्तैर्ये वीरास्तपोभिर्दग्धकिल्बिषाः

ਉਹ ਨਿਸ਼ਸੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵੀਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪ ਸਾੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 89

तेषांमभ्रंशिनो लोका अप्रमेयसुखाः स्मृताः / एतद्ब्रह्मपदं दिव्यं परमे व्योम्नि भास्वरम् / यत्र गत्वा न शोचन्ति ह्यमरा ब्रह्मणा सह

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ। ਇਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 90

ऋषय ऊचुः कस्मादेषु परार्द्धंश्च कश्चैव पर उच्यते / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਰੱਧ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਰ’ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 91

सूत उवाच शृणुध्वं मे परार्द्धस्य परिसंख्यां परस्यच

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ‘ਪਰਾਰੱਧ’ ਅਤੇ ‘ਪਰ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 92

एकं दशशतं चैव सहस्रं चैव संख्याया / विज्ञेयमासहस्रं तु सहस्राणि दशायुतम्

ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ, ਦਸ, ਸੌ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਅਸਹਸ੍ਰ’ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ‘ਦਸ਼ਾਯੁਤ’ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਦਸ, ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਮਝੋ।

Verse 93

एकं शतसहस्रं तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः / तथा शतसहस्राणां दशप्रयुतमुच्यते

ਇੱਕ ਸ਼ਤ-ਸਹਸ੍ਰ (ਇੱਕ ਲੱਖ) ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਨਿਯੁਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਤ-ਸਹਸ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ‘ਦਸ਼ਪ੍ਰਯੁਤ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

तथा दशसहस्राणामयुतं कोटिरुच्यते / अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਅਯੁਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਕੋਟੀ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਕੋਟੀ ‘ਅਰਬੁਦ’ ਅਤੇ ਸੌ ਕੋਟੀ ‘ਅਬਜ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 95

सहस्रमापि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः / दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः

ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ‘ਖਰਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨੀਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਨਿਖਰਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 96

शतं कोटि सहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते / सहस्रं तु सहस्राणां कोटीनां पद्ममुच्यते

ਕੋਟੀ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਸੌ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਕੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੋਟੀ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਪਦਮ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

सहस्राणि सहस्राणां कोटीनां दशधा पुनः / गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः

ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਮੁੰਦਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

कोटीसहस्रनियुतमन्त्यमित्यभिधीयते / कोटीसहस्रप्रयुतं मध्यमित्यभिसंज्ञितम्

ਕੋਟੀ-ਹਜ਼ਾਰ-ਨਿਯੁਤ ਨੂੰ ‘ਅੰਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੋਟੀ-ਹਜ਼ਾਰ-ਪ੍ਰਯੁਤ ਨੂੰ ‘ਮੱਧ੍ਯਮ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 99

कोटिकोटिसहस्रं तु परार्द्ध इति कीर्त्यते / परार्द्धं द्विगुणं चापि परमाहुर्मनीषिणः

ਕੋਟੀ-ਕੋਟੀ ਸਹਸ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਦੁੱਗਣ ਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ‘ਪਰਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 100

शतमाहुः परिवृढं सहस्रं परिपद्मकम् / विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः

ਸ਼ਤ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਵ੍ਰਿਢ਼’ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਪਦਮਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਅਯੁਤ’, ਫਿਰ ‘ਨਿਯੁਤ’ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪ੍ਰਯੁਤ’ ਜਾਣੋ।

Verse 101

अर्बुदं न्यर्बुदं चैव खर्बुदं च ततः स्मृतम् / खर्वं चैव निखर्वं च शङ्कुः पद्मन्तथैव च

ਫਿਰ ‘ਅਰਬੁਦ’, ‘ਨ੍ਯਰਬੁਦ’ ਅਤੇ ‘ਖਰਬੁਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਖਰਵ’, ‘ਨਿਖਰਵ’, ‘ਸ਼ੰਕੁ’ ਅਤੇ ‘ਪਦਮ’ ਵੀ ਹਨ।

Verse 102

समुद्रमन्त्यं मध्यं च परार्द्धं च परं ततः / एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਮੁਦ੍ਰ’, ‘ਅੰਤ੍ਯ’, ‘ਮਧ੍ਯ’, ‘ਪਰਾਰਧ’ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਪਰ’ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਸਥਾਨ ਹਨ।

Verse 103

शतादीनि विजानीयात्संज्ञितानि महर्षिभिः / कल्पसंख्याप्रवृत्तस्य परार्द्धो ब्रह्ममः स्मृतः

ਸ਼ਤ ਆਦਿ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 104

तावच्छेषो ऽपि कालो ऽस्य तस्यान्ते प्रतितिष्ठते / पर एव परार्द्धश्च संख्यातः संख्याया मया

ਉਸ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਪਰ’ ਤੇ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 105

यस्मादस्य परं विर्यं परमायुः परं तपः / परा शक्तिः परो धर्मः पराविद्या परा धृतिः

ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਵੀਰਯ, ਪਰਮ ਆਯੁ, ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ; ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਮ ਧਰਮ, ਪਰਾਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਧੀਰਜ ਵੀ ਇਸੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 106

परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च / तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणो यन्न विद्यते

ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ।

Verse 107

परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेवु ततः परम् / संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धस्य परार्द्धता

ਇਹ ‘ਪਰ’ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ; ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ‘ਪरो ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਧ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਰਾਰਧਤਾ’ ਹੈ।

Verse 108

संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तान्त्रिकम् / संख्येयं संख्यया दृष्टमपरार्द्धाद्विभाष्यते

ਗਿਣਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਗਿਣਣਯੋਗ, ਅਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਵੀ; ਜੋ ਗਿਣਣਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਕੇ ‘ਅਪਰਾਰਧ’ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 109

राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यास्तु लक्ष्णम् / आनन्त्यं सिकता द्येषु हृष्टं चान्यं त्वलक्षणम्

ਰਾਸ਼ੀ (ਸਮੂਹ) ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ‘ਅਸੰਖ੍ਯਤਾ’ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੇ ਕਣਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਨੰਤਤਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ।

Verse 110

ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यानं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः / एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात्सर्वं ब्रह्मानुपश्यति

ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਗਣਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 111

एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे नैमिषेयास्तपस्विनः / बाष्पपर्याकुलाक्षास्तु प्रहर्षाद्गद्गदस्वराः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹर्ष ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 112

पप्रच्छुर्मातारिश्वानं सर्वे ते ब्रह्मवादिनः / ब्रह्मलोकस्तु भगवन्यावन्मात्रान्तरे प्रभो

ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਮਾਤਾਰਿਸ਼ਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ! ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਅੰਤਰ ਤੇ ਹੈ?

Verse 113

योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु / क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमीच्छाम तत्त्वतः

ਯੋਜਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਯੋਜਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਪ (ਸਾਧਨ) ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਵੀ—ਅਸੀਂ ਇਹ ਤੱਤਵਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 114

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवत् / उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम्

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ (ਵਾਯੂ) ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 115

वायुरुवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि श्रुणुध्वं मे विवक्षितम् / अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महान्स्थूलो विभाष्यते

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਕਹਿਣੀ ਸੁਣੋ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜੋ ਵ੍ਯਕਤ ਅੰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਮਹਾਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 116

दशैव महतो भागा भूतादिः स्थूल उच्यते / दशभागाधिकं चापि भूतादिपरिमाणकम्

ਮਹਾਨ ਦੇ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ (ਇੱਕ) ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਭੂਤਾਦਿ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਥੂਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦਸ ਭਾਗ ਵੱਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 117

परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु भावग्राह्यो न चक्षुषा / यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणुवत्

ਪਰਮਾਣੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 118

जालान्तरगते भानैं यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः / प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते

ਜਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਪਰਮਾਣੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 119

अष्टानां परमाणूनां समावायो यदा भवेत् / त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते

ਜਦੋਂ ਅੱਠ ਪਰਮਾਣੂ ਇਕੱਠੇ ਸਮਵਾਯ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਸਰੇਣੁ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ‘ਪਦਮਰਜ’ (ਕਮਲ-ਰਜ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

त्रसरेणवो ऽथ ये ऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु सस्मृतः / ते ऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः

ਫਿਰ ਜੇ ਅੱਠ ਤ੍ਰਸਰੇਣੁ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਰਥਰੇਣੁ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਰਥਰੇਣੁਆਂ ਦੇ ਵੀ ਅੱਠ ਦੇ ਸਮਵਾਯ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਬਾਲਾਗ੍ਰ’ (ਵਾਲ ਦਾ ਸਿਰਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 121

बालाग्राण्यष्टलिक्षा स्याद्यूकालिक्षाष्टकं भवेत् / यूकाष्टकं यवप्राहुरङ्गुलं तु यवाष्टकम्

ਅੱਠ ਬਾਲਾਗ੍ਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਲਿਕ్షਾ’ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅੱਠ ਲਿਕ్షਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ‘ਯੂਕਾ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਠ ਯੂਕਾ ਨੂੰ ‘ਯਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਯਵ ਨਾਲ ‘ਅੰਗੁਲ’ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 122

द्वादशाङ्गुलपर्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते / रत्निश्चागुलिपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः

ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲੀ-ਪਰਵਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਵਿਤਸਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਰਤਨੀ’ ਦਾ ਮਾਪ ਇਕੀ ਅੰਗੁਲੀ-ਪਰਵਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 123

चत्वारो विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु / किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः

ਚੌਵੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਹਸਤ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕਿਸ਼ਕੁ’ ਦੋ ਰਤਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਰਥਾਤ ਅਠਤਾਲੀ ਅੰਗੁਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 124

षण्णवत्यङ्गुलं चैव धनुराहुर्मनीषिणः / एतद्गव्यूतिसंख्यायामादानं धनुषः स्मृतम्

ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਛਿਆਨਵੇਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਮਾਪ ਹੀ ‘ਧਨੁ’ ਹੈ। ਗਵ੍ਯੂਤੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਨੁ ਦਾ ਇਹੀ ‘ਆਦਾਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 125

धनुर्दण्डयुगं नाली तुल्यान्यस्तैस्तथाङ्गुलैः / धनुषां त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः

ਧਨੁ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ‘ਨਾਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨੁ ਨੂੰ ‘ਨਲ੍ਵ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 126

धनुः सहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते / अष्टौ धनुः सहस्राणि योजनं तु विधीयते

ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਗਵ੍ਯੂਤੀ’ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਯੋਜਨ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 127

एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते / एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रकोशान्तरं तथा

ਇਸੇ ਧਨੁ-ਮਾਪ ਨਾਲ ‘ਯੋਜਨ’ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ‘ਸ਼ਕ੍ਰ-ਕੋਸ਼’ ਦਾ ਅੰਤਰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 128

योजनानां च संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः / एतेन योजनाग्रेण शृणुध्वं ब्रह्मणोंऽतरे

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣਾਂ ਨੇ ਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਯੋਜਨ-ਮਾਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ‘ਅੰਤਰ’ (ਕਾਲ-ਪਰਿਮਾਣ) ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 129

महीतलात्सहस्राणां रातादूर्ध्वं दिवाकरः / दिवाकरात्सहस्रे तु शते चौर्द्ध्वं निशाकरः

ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਹੈ।

Verse 130

पूर्णं शतसहस्रं तु योजनानां निशाकरात् / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशत

ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ, ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 131

शतं सहस्रं संख्यातमेतद्द्विगुणितं पुनः / ग्रहान्तरमथैकैकमूर्द्ध्वं नक्षत्रमण्डरात्

ਇਹ ਦੂਰੀ ਇੱਕ ਲੱਖ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ।

Verse 132

ताराग्रहाणां सर्वेषामध्यस्ताच्चरते बुधः / तस्योर्द्ध्वं चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः

ਸਾਰੇ ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 133

ततो बृहस्पतिश्चोर्द्ध्वं तस्मादूर्द्ध्वं शनैश्चरः / उर्द्ध्वं शतसहस्रं तु योजनानां शनैश्चरात्

ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ (ਅਗਲਾ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ) ਹੈ।

Verse 134

सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते / ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाष्यते

ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਾਰਾ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੌ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 135

यो ऽसौ तारामये दिव्ये विमाने ह्रस्वरूपके / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

ਉਹ ਤਾਰਾਮਯ ਦਿਵ੍ਯ, ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 136

त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया / मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी

ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਇਹ ਉਚਾਈ ਮੈਂ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 137

वर्णाश्रमेभ्य इष्टा तु लोके ऽस्मिन्संप्रवर्त्तते / सर्वासां देवयोनीनां स्थितिहेतुः स वै स्मृतः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਸ਼ਟੀ-ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਦੇਵ-ਯੋਨੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 138

त्रैलोक्यमेतद्व्याख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत / ध्रुवादूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिंस्ते कल्पवासिनः

ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਮੈਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੁਣੋ—ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ-ਵਾਸੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 139

एकायोजनकोटीशा इत्येवं निश्चयोगतः / द्वीकोट्यां तु महर्लोकाज्जनलोको व्यवस्थितः

ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ; ਅਤੇ ਦੋ ਕਰੋੜ ਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਨਲੋਕ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 140

यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः

ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਦਕਸ਼ ਆਦਿ—ਸਾਧਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 141

वै राजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः / षड्गुणं तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम्

ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੇਵ ਭੂਤ-ਦਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਅੰਤਰ ਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 142

अपुनर्मारको नाम ब्रह्मलोकः स उच्यते / यस्मिन्न च्यवते भूयो ब्रह्मणं य उपासते

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ‘ਅਪੁਨਰਮਾਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੜ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 143

एककोटिर्योजनानां पञ्चाशन्नियुतानि तु / ऊर्द्ध्वभागस्ततोंऽडस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः

ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਨਿਯੁਤ (ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ) ਉੱਪਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਦਾ ਉੱਪਰੀ ਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 144

चतुर्दशैव कोट्यस्तु नियुतानि च पञ्च षट् / स चौर्द्ध्व संप्रचारो ऽस्य गत्यन्तश्चपरः स्मृतः

ਚੌਦਾਂ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਨਿਯੁਤ; ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਊਰਧਵ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਅੰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 145

ध्रुवाग्रमेतद्व्याख्यातं योजनग्राद्यथाश्रुतम् / अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्

ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਅਗਰ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ, ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤ ਯੋਜਨ-ਪਰਿਮਾਣ ਸਮੇਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਧੋਗਤੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਥਾਂ-ਵਿਉਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 146

गच्छन्ति घोरकर्माणः प्राणिनो यत्र कर्मभिः / नरको रौरवो घोरः शूकरस्ताल एवं च

ਜਿੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਰਕ ਹਨ: ਰੌਰਵ, ਘੋਰ, ਸ਼ੂਕਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਆਦਿ।

Verse 147

तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलो ऽथ विमोहनः / कृमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः

ਤਪਤਕੁੰਭ, ਮਹਾਜ੍ਵਾਲ, ਸ਼ਬਲ, ਵਿਮੋਹਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮੀ, ਕ੍ਰਿਮਿਭਖ਼ਸ਼, ਲਾਲਾਭਖ਼ਸ਼, ਵਿਸ਼ੰਸਨ—ਇਹ ਵੀ ਨਰਕ ਹਨ।

Verse 148

अधःशिराः पूयवहो रुधिरान्धुस्तथैवच / विष्टाकीर्णश्च नरको मूत्रकीर्ण स्तथैव च

ਅਧಃਸ਼ਿਰ, ਪੂਯਵਹ, ਰੁਧਿਰਾਂਧੁ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟਾਕੀਰਨ ਨਰਕ, ਮੂਤਰਕੀਰਨ ਨਰਕ ਵੀ ਹਨ।

Verse 149

तथा वैतरणी कृष्णमसिपत्रवनं तथा / अग्निज्वालो महाघोरः संदंशो ऽथाश्वभोजनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਤਰਨੀ, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਰਕ, ਅਤੇ ਅਸਿਪੱਤਰ-ਵਨ। ਅਗਨਿ-ਜਵਾਲਾ ਮਹਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੰਦੰਸ਼ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਭੋਜਨ।

Verse 150

तमश्चकृष्णसूत्रश्च लोहश्चाप्यभिजस्तथा / अप्रतिष्ठो ऽथ वीचिश्च नरका ह्येवमादयः

ਤਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸੂਤਰ, ਲੋਹ, ਅਤੇ ਅਭਿਜ; ਫਿਰ ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵੀਚੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨਰਕ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 151

तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः / येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्तीह वृथक्पृथक्

ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਾਮਸ ਨਰਕ ਯਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 152

भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्यः प्रकीर्त्तिताः / रौरवे कूटसाक्षे तुमिथ्या यश्चाभिशसति

ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੌਰਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਝੂਠਾ ਗਵਾਹ ਬਣ ਕੇ ਮਿਥਿਆ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 153

क्रूरग्रह पक्षवादी ह्यसक्तः पतते नरः / राधो गोध्रो भ्रूणहा च ह्यग्निदाता पुरस्य च

ਜੋ ਕ੍ਰੂਰ ਹੋ ਕੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਅਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਧ (ਚੋਰ), ਗੋਧ੍ਰ (ਗੋ-ਹੰਤਾ), ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ।

Verse 154

शूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः / ताले पतेत्क्षत्रियहा हत्वा वैश्यं च मज्जति

ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰ ਦੀ ਜੋਨੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚੋਰ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ। ਖ਼ਤਰੀ ਹੰਤਾ ਤਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।

Verse 155

ब्रह्महत्या च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः / सप्तकुम्भेष्वसौ गामी तथा राजभटश्च यः

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਯਨ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ ਹੈ—ਉਹ ਸਪਤਕੁੰਭ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਭਟ ਵੀ।

Verse 156

संताप्यते वाश्वणिक्तथाच धनरक्षिता / साध्वीविक्रयकर्त्ता च यस्तु भक्तं परित्यजेत्

ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰੀ, ਧਨ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ (ਲੋਭੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ) ਅਤੇ ਸਾਧਵੀ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਪਤ ਸਜ਼ਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ ਉਹ ਵੀ।

Verse 157

महाज्वाले दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै / वेदं विक्रीणतेये च वेदं वै दूषयन्ति ये

ਜੋ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਾਂ ਨੂੰਹ (ਸਨੁਸ਼ਾ) ਨਾਲ ਗਮਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 158

गुरुंश्चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च / अगम्यगामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत्

ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਗਮ੍ਯਗਾਮੀ (ਨਿਸ਼ਿਧ ਗਮਨ) ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ਬਲ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 159

विमोहे पतते घोरे मर्यादां योभिनत्ति वै / दुरिष्टं कुरुते यस्तु कीडलोहं प्रपद्यते

ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਦਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀਟ-ਲੋਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 160

देवब्राह्मणविद्वेष्टा गुरूणां वाप्यपूजकः / रत्नं दूषयते यस्तु कृमिभक्षे प्रपद्यते

ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰਤਨ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਮਿਭਕ੍ਸ਼ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 161

पर्यश्नाति य एको ऽन्नं ब्राह्मणान्सुहृदो विना / लालाभक्षे स तिष्ठेत्तु दुर्गन्धे नरके गतः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਦਬੂ ਵਾਲੇ ਲਾਲਾਭਕ੍ਸ਼ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 162

काण्डकर्त्ता कुलालश्च निष्कहर्ता चिकित्सकः / आरामे ऽप्यग्निदाता यः पतते स विशंसनि

ਕਾਂਡਕਰਤਾ, ਕੁਲਾਲ (ਕੁੰਭਾਰ), ਨਿਸ਼ਕਹਰਤਾ, ਚਿਕਿਤਸਕ ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗ ਲਗਾਏ—ਉਹ ਵਿਸ਼ੰਸਨ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 163

असत्प्रतिग्रही यश्च तथैवायाज्ययाजकः / नक्षत्रैर्जीवते यश्च नरो गच्छत्यधोमुखम्

ਜੋ ਅਯੋਗ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ, ਅਯਾਜ੍ਯ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਵਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਧੋਮੁਖ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 164

क्षीरं सुरां च लवणं लाक्षां गन्धं रसं तिलान् एवमादीनि विक्रीणन्घोरे पूयवहे पतेत्

ਜੋ ਦੁੱਧ, ਸ਼ਰਾਬ, ਨਮਕ, ਲਾਖ, ਸੁਗੰਧ, ਰਸ ਅਤੇ ਤਿਲ ਆਦਿ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਪੂਯਵਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 165

यः कुक्कुटान्निबद्नाति मार्जारान्सूकरांस्तथा / पक्षिणश्च मृगाञ्छागान्सो ऽप्येनं नरकं व्रजेत्

ਜੋ ਮੁਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ; ਪੰਛੀਆਂ, ਹਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਬਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹੇ—ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 166

अजाविको माहिषिकस्तथा चक्रध्वजी च यः / रङ्गोपजीवको विप्रः शाकनिर्ग्रामयाजकः

ਜੋ ਬੱਕਰੀ-ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ/ਵਪਾਰੀ, ਭੈਂਸਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਧਵਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਕ-ਨਿਰਗ੍ਰਾਮ ਯਾਜਕ—(ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ)।

Verse 167

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी / सुरापो मासभक्षश्च तथा च पशुघातकः

ਘਰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕੁੰਡ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ; ਸ਼ਰਾਬੀ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਘਾਤਕ ਵੀ (ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ)।

Verse 168

विशस्ता महिषादीनां मृगहन्ता तथैव च / पर्वकारश्च मूची च यश्च स्यान्मित्रघातकः

ਭੈਂਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਕਸਾਈ, ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ; ਪਰਵਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਚੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰ-ਘਾਤਕ ਹੋਵੇ—(ਉਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ)।

Verse 169

रुधिरान्धौ पतन्त्येते ह्येवमाहुर्मनीषिणः / उपविष्टं भोक्तुमथ पङ्क्त्यां वै वञ्चयन्ति ये

ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੈਠੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਠੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਕਤ-ਅੰਧ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 170

पतन्ति नरके घोरे विड्भुजे नात्र संशयः / मृषावादी नरो यश्च तथा प्राक्रोशको ऽशुभः

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ‘ਵਿਡਭੁਜ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਚੀਕਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 171

पतते नरके घोरे मूत्राकीर्णे स पापकृत / मधुग्राहाभिहन्तारो यान्ति वैतग्णीं नराः

ਉਹ ਪਾਪੀ ਭਿਆਨਕ ‘ਮੂਤਰਾਕੀਰਨ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਧੁ-ਗ੍ਰਾਹ (ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ/ਮੱਖੀਆਂ) ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਵੈਤਗਣੀ’ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 172

उन्मत्ताश्चित्तभग्नाश्चशौचाचारविवर्जिताः / क्रोधना दुःखदा ये च कुहकाः कृष्णगामिनः

ਜੋ ਉਨਮੱਤ, ਚਿੱਤ-ਭੰਗ ਹੋਏ, ਸ਼ੌਚ-ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕਪਟੀ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਾਰਗ (ਅਧਰਮ) ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 173

असिपत्र वनच्छदकृतो ह्योरभ्रिकाश्च ये / कर्त्तनषु विकृत्यन्त मृगव्याधः सुदारुणैः

ਜੋ ‘ਅਸਿਪਤ੍ਰ’ ਵਨ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ‘ਓਰਭ੍ਰਿਕ’ (ਨਿਰਦਈ) ਹਨ, ਉਹ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੱਟਣ-ਛੇਦਣ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 174

आश्रम प्रत्यवसिता ह्यग्निज्वाले पतन्ति वै / भक्ष्यन्ते श्यामशबलैरयस्तुडश्व वायसैः

ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਆਮ-ਸ਼ਬਲ, ਲੋਹੇ ਵਰਗੀ ਚੋਚ ਵਾਲੇ ਕਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 175

इष्टापूर्तव्रतालोपात्संदंशे नरके पतेत् / स्कन्दन्ते ये दिवास्वप्ने व्रतिनो ब्रह्मचारिणः

ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਲੋਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ‘ਸੰਦੰਸ਼’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਿਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਖਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 176

पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराक्षापिताश्च ये / ते सर्व नरकं यान्ति नियतं तु श्वभोजनम्

ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਦਾਅ ਤੇ ਲਾਏ ਗਏ—ਉਹ ਸਭ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਤੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣਨਾ ਹੈ।

Verse 177

वर्णाश्रमविरुद्धा ये क्रोधहर्षसमन्विताः / कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः

ਜੋ ਵਰਣਾਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਰਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਨਿਰਯ (ਨਰਕ) ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ।

Verse 178

उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान् / सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्याधस्तात्तपः स्मृतः

ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਭਿਆਨਕ, ਉਸ਼ਣ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ‘ਰੌਰਵ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤਿ ਦਰੁਣ, ਸ਼ੀਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ‘ਤਪ’ ਨਰਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 179

एवमादिक्रमेणैव वर्ण्यमानान्निबोधत / भूमेरधस्तात्सप्तैव नरकाः परिकीर्त्तिताः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਵਰਣਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੱਤ ਨਰਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 180

अधर्मसूतयस्ते स्युरन्धतामिस्रकादयः / रौरवः प्रथमस्तेषां महारौरव एव च

ਉਹ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ—ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ ਆਦਿ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਰੌਰਵ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰੌਰਵ ਵੀ।

Verse 181

अस्याधः पुनरप्यन्यः शीतस्तप इति स्मृतः / तृतीयः कालसूत्रः स्यान्महाहिर्विविधः स्मृतः

ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ‘ਸ਼ੀਤਤਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੀਜਾ ‘ਕਾਲਸੂਤਰ’ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮਹਾਹਿ’ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 182

अप्रतिष्ठश्चतुर्थः स्याद वीचिः पञ्चमः स्मृतः / लोहः षष्ठः स्मृतस्तेषामविधेयस्तु सप्तमः

ਚੌਥਾ ‘ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ’ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ‘ਅਵੀਚੀ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ‘ਲੋਹ’ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ‘ਅਵਿਧੇਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 183

घोरात्वाद्रौरवः प्रोक्तः सोष्णको दहनः स्मृतः / सुदारुणस्तु शीतात्मा त्स्याधस्तात्तपो ऽधमः

ਭਿਆਨਕਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰੌਰਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਪਤ ਦਹਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ‘ਤਪ’ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ, ਠੰਢੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 184

सवां निकृन्तनः प्रोक्तो कालसूत्रो ऽतिदारुणः / अप्रतिष्ठे स्थितिर्नास्ति भ्रमस्तस्मिन्सदा स्मृतः

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਵਾਂ ਨਿਕ੍ਰੰਤਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ‘ਕਾਲਸੂਤਰ’ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਭਟਕਣਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 185

अवीचिर्दारुणः प्रोक्तो यन्त्रसंपीडनाच्च सः / तस्मात्सुदारुणो लोहः कर्मणां श्रयणाच्च सः

‘ਅਵੀਚੀ’ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਪੀੜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਲੋਹ’ ਵੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਫਲ ਹੈ।

Verse 186

तथाभूतशरीत्वादविधेयस्तु स स्मृतः / पीडाबन्धवधासंगादप्रतीकारलक्षणः

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਵਿਧੇਯ (ਵਸ਼ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੀੜਾ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਧ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੇਉਪਾਇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 187

ऊर्द्ध्वलोकैः समावेतौ निरालोकौ च तावुभौ / कूटागारप्र माणैश्च शरीरैस्तत्र नारकाः

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਰਕਵਾਸੀ ਕੂਟਾਗਾਰ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 188

उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः / दुःखप्रकर्षश्चोग्रस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः

ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਭੋਗ ਲਈ ਸਮਰਥ ਸਰੀਰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 189

उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः / दुःखप्रकर्षश्चोग्रस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः

ਭੋਗ ਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 190

यातनाश्चाप्यसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः / तत्रानुभूयते दुःखं क्षीणे कर्मणि वै पुनः

ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਫਿਰ (ਹੋਰ ਗਤੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 191

तिर्यग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेषेण तेंऽततः / देवांश्च तारकाश्चैव ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च संस्थिताः

ਕਰਮ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਫਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਸਥਿਤ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ (ਵੇਖਦੇ ਹਨ)।

Verse 192

धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्त्तयः / उपभोगार्थमुत्पत्तिरौपपत्तिककर्मतः

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਭੋਗ ਲਈ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਔਪਪੱਤਿਕ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 193

पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवक्त्रा ह्यघोगतान् / नारकांश्च तथा देवान्सर्वान्पश्यं त्यधेमुखान्

ਦੇਵ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਧੋਗਤੀ ਵਾਲੇ ਨਰਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਰਕੀ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 194

अनयोस्तुल्यता यस्माद्धारमाश्च स्वभावतः / तस्मादूर्द्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਕ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰ-ਸਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।

Verse 195

एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते / अथाब्रुवन्पुनर्वायुंब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा

ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਜ्ञਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 196

ऋषय ऊचुः सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम् / संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च ते

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲੋਕਾਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ।

Verse 197

संख्याया परिसंख्याय तान्नः प्रब्रूहि कृत्स्नशः / ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मरुतो वाक्यमब्रवीत्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਨੇ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 198

वायुरुवाच न शक्यं दिव्यया दृष्ट्या ज्ञातुं ज्ञानेन वा पुनः / चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते न च द्विजाः

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਗਿਣਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

Verse 199

अनाध्यानादमेयत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते / ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत

ਅਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੋ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣ ਲਵੋ।

Verse 200

यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह / पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु संभवः

ਇੱਥੇ ਸਥਾਵਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਪਾਰਥਿਵ ਕੀੜੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਮੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।