Adhyaya 17
Daṇḍanāthāviniryāṇa (The Departure/March of Daṇḍanāthā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ) ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੀ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੰਡਨਾਥਾ ਦੀ ਯੁੱਧ ਲਈ ਕੂਚ (ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਣ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਧਵਜਾਂ, ਚਾਮਰਾਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇਵੀ-ਦਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮਹਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੂਕਰਾਨਨਾ (ਵਰਾਹਮੁਖੀ) ਟੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ-ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਪੋਤ੍ਰੀਮੁਖੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ। ਦੰਡਨਾਥਾ ਮਹਾਸਿੰਹ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਵਜ੍ਰਘੋਸ਼ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗਰਜ ਅਤੇ ਦੰਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਮਥ ਦੇਣ। ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੈ ਫੈਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗ ਨਹੀਂ, ਅਧਰਮ ਅਸੁਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ससेनविजययात्रा नाम षोडशो ऽध्यायः दण्डनाथाविनिर्याणे संख्यातीतैः सितप्रभैः / छत्रैर्गगनमारेजे निःसंख्याशशिमण्डितम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ–ਅਗਸਤ੍ਯ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਸਸੇਨਵਿਜਯਯਾਤਰਾ’ ਨਾਮ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਦੰਡਨਾਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਚਿੱਟੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੰਖ ਚੰਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 2
अन्योन्यसक्तैर्थवलच्छत्रैरन्तर्घनीभवत् / तिमिरं नुनुदे भूयस्तत्काण्डमणिरोचिषा
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਤਰਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰ ਘਣਾਪਣ ਛਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
वज्रप्रभाधगधगच्छायापूरितदिङ्मुखाः / तालवृन्ताः शतविधाः क्रोडमुख्या बले ऽचलन्
ਬਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਦੀ ਧਗਧਗ ਛਾਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਭਰ ਗਏ; ਸੌ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਾਲ-ਪੱਖੇ, ਵਰਾਹਮੁੱਖਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 4
चण्डो दण्डादयस्तीव्राभैरवाः शुलपाणयः / ज्वलत्केशापिशङ्गाभास्तडिद्भासुरदिङ्मुखाः
ਚੰਡ ਅਤੇ ਦੰਡ ਆਦਿ ਤੀਖੇ ਭੈਰਵ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੜਦੇ, ਪੀਤਾਭ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ।
Verse 5
दहत्य इव दैत्यौघांस्तीक्ष्णैर्मार्गणवह्निभिः / प्रचेलुर्दण्डनाथायास्सेना नासीरधाविताः
ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸੜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਦੰਡਨਾਥ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਸੀਰ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 6
अथ पोत्रीमुखीदेवीसमानाकृतिभूषणाः / तत्समानायुधकरास्तत्समानस्ववाहनाः
ਫਿਰ ਪੋਤ੍ਰੀਮੁਖੀ ਦੇਵੀ ਵਰਗੇ ਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਰਗੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਵਾਲੇ (ਸੈਨਿਕ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 7
तीक्ष्मदंष्ट३विनिष्ठ्यूतवह्रिधूमामितांबराः / तमालश्यामलाकाराः कपिलाः क्रूरलोचनाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅੱਗ-ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਧੂੰਧਲੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਤਮਾਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ ਆਕਾਰ, ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਨ।
Verse 8
सहस्रमहिषारूढाः प्रचेलुः सूकराननाः / अथ श्रीदण्डनाथा च करिचक्ररथोत्तमात्
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਿਸਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਸੂਕਰ-ਮੁਖ ਯੋਧੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਦੰਡਨਾਥਾ ਵੀ ਉੱਤਮ ਗਜ-ਚਕ੍ਰ ਰਥ ਤੋਂ (ਉਤਰੀ)।
Verse 9
अवरुह्य महासिंहमारुरोह स्ववाहनम् / वज्रघोष इति ख्यातं धूतकेसरमण्डलम्
ਮਹਾਂਸਿੰਘ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ—ਜੋ ‘ਵਜ੍ਰਘੋਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਸਰ-ਮੰਡਲ ਧੂੜ ਝਾੜ ਕੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 10
व्यक्तास्यं विकटाकारं विशङ्कटविलोचनम् / दंष्ट्राकटकटत्कारबधिरीकृतदिक्तटम्
ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ, ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਵਿਕਰਾਲ, ਨਜ਼ਰ ਭਯਾਨਕ; ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਟਕਟਾਹਟ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 11
आदिकूर्मकठोरास्थि खर्परप्रतिमैर्नखैः / विबन्तमिव भूचक्रमापातालं निमज्जिभिः
ਆਦਿ ਕੂਰਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਹੱਡੀ ਵਰਗੇ, ਖੱਪਰ ਜਿਹੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਛੇਦਦੀ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਧੱਸ ਗਈ।
Verse 12
योजनत्रयमुत्तुङ्गं वगादुद्धूतवालधिम् / सिंहवाहनमारुह्य व्यचलद्दण्डनायिका
ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ, ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੰਡਨਾਇਕਾ ਦੇਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।
Verse 13
तस्यामसुरसंहारे प्रवृत्तायां ज्वलत्क्रुधि / उद्वेगं बहुलं प्राप त्रैलोक्यं सचराचरम्
ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸੁਰ-ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਜਲਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਸੀ, ਤਦ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 14
किमसौ धक्ष्यति रुषा विश्वमद्यैव पोत्रिणी / किं वा मुसलघातेन भूमिं द्वेधा करिष्यति
ਹੇ ਪੋਤ੍ਰਿਣੀ! ਕੀ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ? ਜਾਂ ਮੁਸਲ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ?
Verse 15
अथ वा हलनिर्घातैः क्षोभयिष्यति वारिधीन् / इति त्रस्तहृदः सर्वे गगने नाकिनां गणाः
“ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹਲ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਖੌਲਾਏਗਾ”—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਸਭ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹੋ ਗਏ।
Verse 16
दूराद्रुतं विमानैश्च सत्रासं ददृशुर्गताः / ववन्दिरे च ता देवा बद्धाञ्जलिपुटान्विताः / मुहुर्द्वादशनामानि कीर्तयन्तो नभस्तले
ਦੇਵਗਣ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲੱਗੇ।
Verse 17
अगस्त्य उवाच कानि द्वादशनामानि तस्या देव्या वद प्रभो / अश्वानन महाप्राज्ञ येषु मे कौतुकं महत्
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਦੱਸੋ। ਹੇ ਅਸ਼ਵਾਨਨ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਕੌਤੂਹਲ ਹੈ।
Verse 18
हयग्रीव उवाच शृणु द्वादशनामानि तस्या देव्या घटोद्भव / यदाकर्णनमात्रेण प्रसन्ना सा भविष्यति / पञ्चमी दण्डनाथा च संकेता समयेश्वरी
ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਘਟੋਦਭਵ, ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਸੁਣ; ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪੰਚਮੀ, ਦੰਡਨਾਥਾ, ਸੰਕੇਤਾ, ਸਮਯੇਸ਼ਵਰੀ।
Verse 19
तथा समयसंकेता वाराही पोत्रिणी तथा / वार्ताली च महासेनाप्याज्ञा चक्रेश्वरी तथा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਯਸੰਕੇਤਾ, ਵਾਰਾਹੀ, ਪੋਤ੍ਰਿਣੀ; ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲੀ, ਮਹਾਸੇਨਾ, ਆਜ्ञਾ, ਚਕ੍ਰੇਸ਼ਵਰੀ।
Verse 20
अरिघ्नी चेति सम्प्रोक्तं नामद्वादशकं मुने / नामद्वादशकाभिख्यवज्रपञ्जरमध्यगः / संकटे दुःखमाप्नोति न कदाचन मानवः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ‘ਅਰਿਘਨੀ’ ਆਦਿ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਨਾਮ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਜ੍ਰ-ਪੰਜਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 21
एतैर्नामभिरभ्रस्थाः संकेतां बहु तुष्टुवुः / तेषामनुग्रहार्थाय प्रचचालच सा पुनः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਸੰਕੇਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵੀ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 22
अथ संकेतयोगिन्या मन्त्रनाथा पदस्पृशः / निर्याणसूचनकरी दिवि दध्वान काहली
ਫਿਰ ਸੰਕੇਤ-ਯੋਗਿਨੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਨਾਥਾਂ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੀ, ਜੋ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 23
शृङ्गारप्रायभूषाणां शार्दूलश्यामलत्विषाम् / वीणासंयतपाणीनां शक्तीनां निर्ययौ बलम्
ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ-ਮੁੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਚੀਤੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਧਾਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਿਕਲ ਪਈ।
Verse 24
काश्चद्गायन्ति नृत्यन्ति मत्तकोकिलनिःस्वनाः / वीणावेणुमृदङ्गाद्याः सविलासपदक्रमाः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮਸਤ ਕੋਇਲ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ; ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਰਸਭਰੀ ਸੀ।
Verse 25
प्रचेलुः शक्तयः श्यामा हर्षयन्त्यो जगज्जनान् / मयूरवाहनाः काश्चित्कतिचिद्धंसवाहनाः
ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਈਆਂ; ਕੁਝ ਮਯੂਰ-ਵਾਹਨ, ਕੁਝ ਹੰਸ-ਵਾਹਨ ਸਨ।
Verse 26
कतिचिन्नकुलारूढाः कतिचित्कोकिलासनाः / सर्वाश्च श्यामलाकाराः काश्चित्कर्णीरथस्थिताः
ਕੁਝ ਨਕੁਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ, ਕੁਝ ਕੋਇਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ; ਸਭ ਦੇ ਰੂਪ ਸ਼ਿਆਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਣੀ-ਰਥ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ।
Verse 27
कादंबमधुमत्ताश्च काश्चिदारूढसैन्धवाः / मन्त्रनाथां पुरस्कृत्य संप्रचेलुः पुरः पुरः
ਕੁਝ ਕਾਦੰਬ ਮਧ ਨਾਲ ਮਸਤ ਸਨ, ਕੁਝ ਸੈੰਧਵ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ; ਮੰਤ੍ਰਨਾਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 28
अथारुह्य समुत्तुङ्गध्वजचक्रं महारथम् / बालार्कवर्णकवचा मदालोलविलोचना
ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਚੇ ਧਵਜ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀ; ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ ਨਵ-ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮਦ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਸਨ।
Verse 29
ईषत्प्रस्वेदकणिकामनोहरमुखांबुजा / प्रेक्षयन्ती कटाक्षौधौः किञ्चिद्भ्रूवल्लिताण्डवैः
ਹਲਕੀਆਂ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਮਨੋਹਰ ਸੀ; ਉਹ ਕਟਾਖ਼ਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਦਾਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਭੰਗਿਮਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।
Verse 30
समस्तमपि तत्सैन्यं शक्तीनामुद्धतोद्धतम् / पिच्छत्रिकोणच्छत्रेण बिरुदेन महीयसा
ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਬਹੁਤ ਉੱਦਤ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੀ; ਮਹਾਨ ਬਿਰੁਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪਿਛਛਤ੍ਰਿਕੋਣ ਛਤਰ ਦੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 31
आसां मध्ये न चान्यासां शक्तीनामुज्ज्वलोदया / निर्जगाम घनश्यामश्यामला मन्त्रनायिका
ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ—ਉਜਲੇ ਉਦਯ ਵਾਲੀ ਘਣ-ਸ਼ਿਆਮ ਸ਼ਿਆਮਲਾ ਮੰਤ੍ਰਨਾਇਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 32
तां तुष्टुवुः षोडशभिर्नामभिर्नाकवासिनः / तानि षोडशनामानि शृणु कुंभसमुद्भव
ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਕੁੰਭ-ਸਮੁਦਭਵ! ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਸੁਣ।
Verse 33
संगीतयोगिनी श्यामा श्यामला मन्त्रनायिका / मन्त्रिणी सचिवेशी च प्रधानेशी शुकप्रिया
ਉਹ ਸੰਗੀਤ-ਯੋਗਿਨੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ, ਸ਼ਿਆਮਲਾ, ਮੰਤ੍ਰਨਾਇਕਾ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ, ਸਚਿਵੇਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਧਾਨੇਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਕਪ੍ਰਿਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 34
वीणावती वैणिकी च मुद्रिणी प्रियकप्रिया / निपप्रिया कदंबेशी कदंबवनवासिनी
ਉਹ ਵੀਣਾਵਤੀ, ਵੈਣਿਕੀ, ਮੁਦ੍ਰਿਣੀ, ਪ੍ਰਿਯਕਪ੍ਰਿਆ; ਅਤੇ ਨਿਪਪ੍ਰਿਆ, ਕਦੰਬੇਸ਼ੀ, ਕਦੰਬ-ਵਨਵਾਸਿਨੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 35
सदामदा च नामानि षोडशैतानि कुंभज / एतैर्यः सचिवेशानीं सकृत्स्तौति शरीरवान् / तस्य त्रैलोक्यमखिलं हस्ते तिष्ठत्यसंशयम्
ਹੇ ਕੁੰਭਜ! ‘ਸਦਾਮਦਾ’ ਆਦਿ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸਚਿਵੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਆ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 36
मन्त्रिनाथा यत्रयत्र कटाक्षं विकिरत्यसौ / तत्रतत्र गताशङ्कं शत्रुसैन्यं पतत्यलम्
ਮੰਤ੍ਰਿਨਾਥਾ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਵਿਖੇਰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 37
ललितापरमेशान्या राज्यचर्चा तु यावती / शक्तीनामपि चर्चा या सा सर्वत्र जयप्रदा
ਲਲਿਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਰਾਜ-ਚਰਚਾ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਚਰਚਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜੈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 38
अथ संगीतयोगिन्याः करस्थाच्छुकपोतकात् / निर्जगाम धनुर्वेदो वहन्सज्जंशरासनम्
ਫਿਰ ਸੰਗੀਤਯੋਗਿਨੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲੇ ਤੋਤੇ ਤੋਂ, ਤਿਆਰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 39
चतुर्बाहुयुतो वीरस्त्रिशिरास्त्रिविलोचनः / नमस्कृत्य प्रधानेशीमिदमाह स भक्तिमान्
ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵੀਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
Verse 40
देवि भण्डासुरेद्रस्य युद्धाय त्वं प्रवर्त्तसे / अतस्तव मया साह्यं कर्तव्यं मन्त्रिनायिके
ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਭੰਡਾਸੁਰੇੰਦਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਤ੍ਰਿਣੀ-ਨਾਇਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 41
चत्रजीवमिमं नाम कोदण्डं सुमहत्तरम् / गृहाण जगतामंब दानवानां निबर्हणम्
ਹੇ ਜਗਦੰਬਾ, ‘ਚਤਰਜੀਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਕੋਦੰਡ ਧਨੁਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਇਹ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੈ।
Verse 42
इमौ चाक्षयबाणाढ्यौ तूणीरौ स्वर्णचित्रितौ / गृहाण दैत्यनाशाय ममानुग्रहहेतवे
ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਹ ਦੋ ਤੂਣੀਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ।
Verse 43
इति प्रणम्य शिरसा धनुर्वेदेन भक्तितः / अर्पितांश्चापतूणीराञ्जग्राह प्रियकप्रिया
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਕ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੇ ਅਰਪਿਤ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੂਣੀਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ।
Verse 44
चित्रजीवं महाचापमादाय च शूकप्रिया / विस्फारं जनयामास मौर्वीमुद्वाद्य भूरिशः
ਸ਼ੂਕਪ੍ਰਿਆ ਨੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਜੀਵ’ ਮਹਾਂਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੌਰਵੀ ਡੋਰੀ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਿਸਫਾਰ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
Verse 45
संगीतयोगिनी चापध्वनिना पूरितं जगत् / नाकालयानां च मनोन यनानन्दसंपदा
ਸੰਗੀਤ-ਯੋਗਿਨੀ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਭਰ ਗਿਆ; ਨਾਕਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਉਸ ਆਨੰਦ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਮਗਨ ਹੋਇਆ।
Verse 46
यन्त्रिणी चेति द्वे तस्याः परिचारिके / शुकं वीणां च सहसा वहन्त्यौ परिचेरतुः
‘ਯੰਤ੍ਰਿਣੀ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਸਨ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਤੋਤਾ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 47
आलोलवलयक्वाणवर्धिष्णुगुणनिस्वनम् / धारयन्ती घनश्यामा चकारातिमनोहरम्
ਘਨਸ਼ਿਆਮਾ ਨੇ ਹਿਲਦੇ ਕੰਗਣਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰ-ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
चित्रजीवशरासेन भूषिता गीतयोगिनी / कदंबिनीव रुरुचे कदम्बच्छत्रकार्मुका
ਚਿਤ੍ਰਜੀਵ ਪੰਛੀ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਗੀਤ-ਯੋਗਿਨੀ, ਕਦੰਬ ਛਤਰ ਵਰਗੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕੀ।
Verse 49
कालीकटाक्षवत्तीक्ष्णो नृत्यद्भुजगभीषणः / उल्लसन्दक्षिणे पाणौ विललास शिलीमुखः
ਕਾਲੀ ਦੇ ਕਟਾਖ਼ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ, ਨੱਚਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਉਹ ਤੀਰ; ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੋਭਾ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 50
गेयचक्ररथारूढां तां पश्चाच्च सिषेविरे / तद्वच्छ्यामलशोभाढ्या देव्यो बाणधनुर्धराः
ਗੇਯਚਕ੍ਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਸ਼ਿਆਮਲ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬਾਣ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।
Verse 51
सहस्राक्षौहिणीसंख्यास्तीव्रवेगा मदालसाः / आपूरयन्त्यः ककुभं कलैः किलिकिलारवैः
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਵਰਗੇ ਅਸੰਖ, ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਦਾਲਸ ਹੋਏ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਕਿਲਕਿਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
It describes Daṇḍanāthā’s viniryāṇa—her organized departure and advance with Śrī Lalitā’s forces—highlighting the army’s iconography, vehicles, and the cosmic impact of the march.
They are fierce śakti-manifestations within Lalitā’s military retinue: Potrīmukhī Devī and boar-faced (sūkarānana) troops, depicted with terrifying martial attributes and mounts, functioning as specialized divine power-units against asuric hosts.
The three-world reaction is a Purāṇic significance cue: the campaign is framed as a trans-cosmic reordering, not a regional battle—Daṇḍanāthā’s movement signals a level of śakti that can disturb earth, oceans, and even nether realms.