Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਧ੍ਰੁਵਚਰਿਆਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਈਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਨਯ ਲੋਕ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਫਿਰ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਤਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ’, ਉਹ ਕਿਵੇਂ? ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਵੀ ਕਰੋ। ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਦ ਸੂਤ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅੱਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਦਿਵ੍ਯ ਅੱਗ, ਭੌਤਿਕ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਅਬ੍ਯੋਨੀ ਤੇ ਪਾਰਥਿਵ ਅੱਗ ਦੀ।

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਵ੍ਯਾਕ੍ਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

ਜਦੋਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਲਯ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮਿਟ ਗਈਆਂ, ਤਦੋਂ ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਸ੍ਰਿਤ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਵਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਵਨ ਪਾਰਥਿਵ (ਸਥੂਲ) ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਅਗਨੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ੁਚਿ-ਅਗਨੀ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਿਜਲੀ-ਸਰੂਪ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਜਾਠਰ ਅਤੇ ਸੌਰ—ਇਹ ਜਲ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇਜ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

ਜੋ ਅੱਗ ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰਖਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪਾਵਕ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

ਇਸ ਲਈ ਸੌਰ, ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਜਾਠਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਬਿਨਾ ਇੰਧਨ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤੇਜ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੇਜ ਇੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਦਿੱਖ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

ਲੱਕੜ ਦੇ ਇੰਧਨ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਜਨਮੀ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਪਵਮਾਨ ਅੱਗ ਤਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਠਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

ਅਤੇ ਜੋ ਇਹ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ, ਤਾਪ-ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਤੇਜ ਹੈ—ਉਹ ਸੌਰ ਪ੍ਰਭਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਦ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

ਰਾਤ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਮਈ ਤਾਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

ਪਾਰਥਿਵ ਅੱਗ ਦੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅੱਗ ਤਪਦੀ ਹੈ। ਸੌਰ-ਅਗਨੇਯ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਤਾਪ ਵੀ।

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ-ਪੋਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ (ਇਕ ਦਾ) ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦਾ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ।

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਤਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

ਇਸ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਜਲ ਨਿੱਤ ਉਦੇ-ਅਸਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

ਜੋ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਰਥਿਵ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਹਿਨੀ ਘਿਉ ਦੇ ਘੜੇ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤ ਹੈ; ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਕੂਆਂ ਦਾ ਜਲ; ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਲਿਆ ਆਦਿ ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਪਾਣੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ।

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਠੰਢ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

ਚੰਦਨਾ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਕੂਤਨਾ-ਅਕੂਤਨਾ—‘ਅਮ੍ਰਿਤਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਰਣਾਂ ਵਰਖਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਹਿਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਿੰਨ ਸੌ ਹੋਰ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਿਆ, ਮੇਘਾ, ਯਾਮ੍ਯਾ ਅਤੇ ਹ੍ਰਦਿਨੀ ਕਹਾ ਕੇ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

ਉਹ ‘ਚੰਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਭਸਤੀਆਂ ਮਿਤ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਕੁਹਕਾ, ‘ਗਾਵੋ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਭ੍ਰਿਤ’ ਵੀ ਹਨ।

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

‘ਸ਼ੁਕਲਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਸਭ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੰਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

ਉਹ ਇੱਥੇ ਔਸ਼ਧੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਸ੍ਵਧਾ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਤੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

ਹੇਮੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹਿਮ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; (ਆਦਿਤ੍ਯ ਰੂਪ) ਇੰਦਰ, ਧਾਤਾ, ਭਗ, ਪੂਸ਼ਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਰ੍ਯਮਾ ਹਨ।

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

ਅੰਸ਼ੁ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਸਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਇਹ (ਆਦਿਤ੍ਯ ਰੂਪ) ਹਨ; ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪੂਸ਼ਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਤੋੰਸ਼ੁ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾ (ਤਾਪਨ), ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤਾ-ਰਵਿ (ਰੂਪ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ; ਪ੍ਰੋਸ਼ਠਪਦ ਵਿੱਚ ਭਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਵਿੱਚ ਪਰਜਨ੍ਯ; ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਤੇ ਰਵਿ (ਰੂਪ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਸੂਰਜ ‘ਮਿੱਤਰ’ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਰੂਪ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਅਰਕ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਪ੍ਰਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵ ਪੂਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਧਾਤਾ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

ਸਵਿਤਾ ਦਸ (ਹਜ਼ਾਰ) ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗ ਗਿਆਰਾਂ ਨਾਲ। ਸਿਤ੍ਰ ਸੱਤ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਅੱਠ (ਹਜ਼ਾਰ) ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ।

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

ਅਰ੍ਯਮਾ ਦਸ (ਹਜ਼ਾਰ) ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਨੌਂ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਦਿਨੀ (ਧਰਤੀ) ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕਪਿਲ (ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ) ਰੰਗ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਅਰਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਣ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਪਾਂਡੂ ਵਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

ਸੂਰਜ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਧਾ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਯ’ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਮੰਡਲ ‘ਸੂਰਜ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਯੋਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੋਮ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਹੈ।

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ, ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣੋ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

ਹੁਣ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ। ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਅੰਗਾਰਕ’ ਗ੍ਰਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਵੈਵਸਵਤ—ਸਾਖ਼ਾਤ ਯਮ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪ ਹੈ।

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

ਮਹਾਗ੍ਰਹ, ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੰਦ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਨੈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਗੁਰੂ—ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਗ੍ਰਹ ਹਨ।

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਦਾ ਮੂਲ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਪ੍ਰ ਵੀ ਇਸੀ ਤੋਂ ਹਨ।

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

ਜੋ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇਜ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਸਰਵਲੋਕੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

ਸੂਰਜ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਸ਼ੂਲ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ; ਜਗਤ ਲਈ ਜਾਣਨਯੋਗ ਗ੍ਰਹ ਉਹੀ ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਸੁਪ੍ਰਭ ਰਵੀ ਹੈ।

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

ਇੱਥੇ ਹੀ ਛਣ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

ਮਹੀਨੇ, ਸੰਵਤਸਰ, ਰਿਤੂਆਂ ਤੇ ਯੁਗ—ਇਹ ਸਭ; ਉਸ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਨਿਗਮ-ਵਿਧੀ, ਨਾ ਦੀਖਿਆ, ਨਾ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦਾ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ; ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹ, ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਘਾਹ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਵਿਹਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਣ—ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ।

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਾਸਕਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਨੇਰੇ-ਚੋਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕੇ? ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ—ਬਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਪਾਸੇ, ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਹਰ ਥਾਂ ਤਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੀਵਾ ਪਾਸੇ, ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ—ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਰ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

ਉਹ (ਸੱਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਰਣਾਂ) ਹਨ—ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ—ਸੰਪਦ ਅਤੇ ਵਸੁਰਤ—ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ।

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ‘ਅਰਵਾਵਸੁ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ’ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

ਉਹ ‘ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ’ ਤਿਰਛੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੀ—ਦੋਵੇਂ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੈ, ਉਹ ‘ਹਰਿਕੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਰਿਕਸ਼ਯੋਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਣ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਵਸ਼੍ਰਵਾ’; ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਨੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

ਜੋ ਕਿਰਣ ‘ਸੰਪਦਵਸੁ’ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਲੋਹਿਤ’ (ਮੰਗਲ) ਦੀ ਯੋਨੀ/ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ‘ਅਰਵਾਵਸੁ’ ਕਿਰਣ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

ਅਤੇ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਵੀ ਪਾਲਿਆ-ਪੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

ਉਹ ਸਭ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ‘ਨਕਸ਼ਤਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

ਇਹ ਖੇਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਕ ਸੂਰਜ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਯਥਾਵਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

ਇੱਥੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਤਾਰਕਾ’ ਹਨ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ‘ਤਾਰਕਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਰਥਿਵ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ—ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ; ਆਦਿਤ੍ਯ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਤੇਜ ਵੀ, ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਨ’ ਧਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸ੍ਯੰਦਨ’ (ਵਹਾਉਣਾ) ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇਜ ਅਤੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵਹਾਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਵਿਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘ਚਦੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਧਾਤੁ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਾਦਨ (ਆਨੰਦ) ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ੁਕਲਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੰਡਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਉਹ ਜਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸ਼ੁਕਲ, ਗੋਲ ਕੁੰਭ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

ਉੱਥੇ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਮੰਡਲ ਘਣੇ ਜਲ-ਤੱਤਵ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਸ਼ੁਕਲ ਮੰਡਲ ਘਣੇ ਤੇਜ-ਤੱਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਹੀ ਦੇਵ-ਗ੍ਰਿਹ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੂਰਜ ‘ਸੌਰ’ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ।

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇਵ ਸ਼ੌਕ੍ਰ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜੈਵ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਲੌਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਨੈਸ਼ਚਰ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਬੁੱਧ ਬੌਧ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਵਰਭਾਨੂ ਆਪਣੇ ਸਵਰਭਾਨੂ-ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ-ਗ੍ਰਿਹ ਪੁੰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਜੋਤਿਮਯ ਨਿਵਾਸ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਗਏ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾ-ਸੰਪਲਵ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵ-ਥਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਅਭਿਮਾਨੀ) ਦੇਵਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਟਿਕਦੇ ਹਨ।

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਅਤੀਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਥਿਰ ਸੁਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ ‘ਵੈਤਾਨਿਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਹੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਤ੍ਵਿਸ਼ਿ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਦੇਵ ਸੋਮ ਵਸੁ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਭਾਰਗਵ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਯਾਜਕ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਿਹੱਤਤੇਜਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵ, ਅੰਗਿਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

ਬੁਧ ਮਨੋਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਵਿਸ਼ਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ‘ਵਿਰੂਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਸੰਜ्ञਾ-ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਿਕੇਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ‘ਯੁਵਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲੋਹਿਤਾਧਿਪ ਜਨਮਿਆ। ਅਤੇ ‘਋ਕ੍ਸ਼’ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ—ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਭਾਨੁ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਸੁਰ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਬਾਰੇ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

ਇਹ ਸਥਾਨ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ; ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਵਿਵਸਵਾਨ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸਥਾਨ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਮਈ ਹੈ।

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਈ ਹੈ; ਮਨੋਹਰ ਪੰਚਰਸ਼ਮੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਘਰ ਜਲ-ਮਈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਚਿੱਟਾ, ਜਲ-ਮਈ, ਕਮਲ-ਰੂਪ ਹੈ—ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਜਲ-ਮਈ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ।

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

ਦੁਆਦਸ਼ਾਂਸ਼ੁ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਥਾਨ ਹਰਾ-ਝਲਕ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਦ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਘਰ ਅੱਠ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਲ-ਮਈ ਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਉਹ ਤਾਮਸਿਕ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧਾਮ ਹੈ; ਸਭ ਤਾਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਜਲਮਈ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

ਉਹ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ ਅਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਵਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਣੇ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੇ।

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਸਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਅਾਸ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

ਉਸ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਭਾਨੂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਰਕਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਉਠਾ ਕੇ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਥਾਨ ਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਮੋਮਯ ਹੈ; ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

ਉਹ ਸੋਮ ਤੋਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੌਰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਰਭਾ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਭਾਨੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

ਚੰਦਰ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਕੰਭ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ-ਮਾਪ ਮੁਤਾਬਕ।

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਤੇ ਸੌਰ (ਸ਼ਨੀ) ਦੋਵੇਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਬੁਧ (ਗ੍ਰਹਿ) ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤਾਰਾ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ (ਤੇਜਸਵੀ) ਹਨ।

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਸਰ ਚੰਦਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ ਸੌ, ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਤਾਰਕਾ-ਮੰਡਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹ ਹਨ ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਰਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸੌਰ, ਆੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ—ਇਹ ਮੰਦ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਮਹਾਗ੍ਰਹ ਹਨ—ਸੂਰਜ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰ), ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ); ਇਹ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

ਜਿੰਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਋ਕਸ਼ (ਨਕਸ਼ਤਰ) ਹਨ, ਉੱਨੀਆਂ ਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ; ਵਿਧੀ ਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਚਰਿਆ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਅਯਨ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨੀਵੀਂ-ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਵ-ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰਾਯਣ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

ਉੱਚਾਈ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਵੀਥੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

ਇਸ ਲਈ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ਜੋਤਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਆਵ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ੁਵ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤ ਤੇ ਉਦਯ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

ਉੱਤਰੀ ਵੀਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤ-ਉਦਯ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੋਤਿਸ਼-ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ।

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

ਜਦੋਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਸਰਕਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਸੋਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧ ਹੈ, ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ); ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਕ੍ਰ (ਮੰਗਲ), ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ।

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ; ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

ਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੀਚ-ਉੱਚ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਚਾਲ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਲੋਕ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

ਇਹ ਸਭ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਯੋਗ ਬਿਨਾ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ, ਜੋਤਿਸ਼-ਮੰਡਲ, ਦੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਣਿਤ ਹੋਈ।

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

ਵਰਸ਼ਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਸਵਾਨ—ਸੂਰਜ—ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

ਤੇਜਸਵੀ ਧਰਮਪੁੱਤਰ, ਵਸੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵ ਸੋਮ—ਸ਼ੀਤ ਰਸ਼ਮੀ ਨਿਸ਼ਾਕਰ—ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

ਅੰਗਿਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਪੂਰਵਾ ਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਹੈ।

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗ੍ਰਹਿ (ਮੰਗਲ) ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ।

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੌਰੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਸੌਮ੍ਯ ਬੁੱਧ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਉਦਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

ਤਮੋਮਯ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਖੀ—ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਸਰਬਹਾਰੀ ਮਹਾਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਮੋ-ਵੀਰਯ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਾਹੂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਕਾਲਾ ਮੰਡਲ ਹੈ।

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

ਭਰਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ‘ਚੰਦਰਾਰਕਮਰਦਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹ ਵੀ, ਭਾਰਗਵ ਆਦਿ, ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖਾਮੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਛੂਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ-ਉਸ ਗ੍ਰਹ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਅਤੇ ਕੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਧੂਮਵਾਨ (ਧੂਮਕੇਤੂ) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਧ੍ਰੁਵ ਕੀਲ (ਧੁਰੇ) ਵਾਂਗ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਯਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਨੂੰ ਆਦਿ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸਿਰ, ਅਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ, ਅਤੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਹঃ’ (ਦਿਨ) ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਮੁਹੂਰਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਸ਼ਣ ਵੀ ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਇਹੀ ਕਾਲ ਹੈ।

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੱਕ ਦਾ ਯੁਗ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

ਇਸ ਲਈ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਲ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਤੇ ਨਿਵਰਤਕ ਹੈ।

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਸਾਖ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਦੇਵ ਹੈ; ਅਰਥ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਜੋਤਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ (ਸੰਨਿਵੇਸ਼) ਹੈ।

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਨੋ ਗੋਲਾਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

ਉਹ ਆਸਰਾ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੈਸ਼ਵਰੂਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰিণਾਮ ਹੈ।

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

ਆਗਮ, ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ—ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਪੁੰਨ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ—ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਧਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

ਅੱਖ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਲ, ਲੇਖਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜੋਤਿਸ਼-ਗਣਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।