Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 61
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्
Transliteration
tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaram / sa eṣa tecasāṃ rāśistamo ghransārvalaukikam
Translation
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਹ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
Word by Word
तपतिheats/burns
तपति:
Kriya (क्रिया/verb)
TypeVerb
Rootतप् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
एषःthis (one)
एषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
द्विजश्रेष्ठाःO best of the twice-born
द्विजश्रेष्ठाः:
Sambodhana (सम्बोधन/vocative)
TypeNoun
Rootद्विज-श्रेष्ठ (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (द्विजानां श्रेष्ठाः = best of the twice-born)
त्रैलोक्यम्the three worlds
त्रैलोक्यम्:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootत्रि-लोक (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (त्रयः लोकाः = three worlds)
सचराचरम्with moving and unmoving beings
सचराचरम्:
Visheshana (विशेषण/adjectival to ‘त्रैलोक्यम्’)
TypeAdjective
Rootस-चर-अचर (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (चरं च अचरं च) ‘स-’ उपसर्गवत् ‘with’ अर्थे; त्रैलोक्यस्य विशेषणम्
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
एषःthis (very one)
एषः:
Apposition (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सः इत्यस्य समानाधिकरणम्
तेजसाम्of lights/energies
तेजसाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
राशिःmass/heap
राशिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootराशि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तमःdarkness
तमः:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
घ्रन्destroying (slaying)
घ्रन्:
Kriya (क्रिया/verb)
TypeVerb
Rootघ्रन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; पाठभेद/लिप्यन्तर-सम्भावना: ‘घ्नन्’ (हन् धातोः शतृ-प्रत्ययः) इति स्यात्; अत्र अर्थः ‘नाशयन्/हन्ति’
सार्वलौकिकम्universal (world-pervading)
सार्वलौकिकम्:
Visheshana (विशेषण/adjectival to ‘तमः’)
TypeAdjective
Rootसार्व-लौकिक (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (सर्वेषां लोकानां सम्बन्धि = universal/worldly) तमसः विशेषणम्