Adhyaya 19

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् / शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਨੁਸ਼ੰਗਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਜੰਬੂਦਵੀਪ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵਤಃ ਸੁਣੋ।

Verse 2

जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः

ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਰਿਧੀ (ਪਰਿਣਾਹ) ਦੋਗੁਣੀ ਹੈ।

Verse 3

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः / तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः

ਉਸ ਦਵੀਪ ਨਾਲ ਲਵਣੋਦਕ ਸਮੁੰਦਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੁੰਨਮਈ ਜਨਪਦ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 4

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः / तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः

ਉੱਥੇ ਅਕਾਲ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਡਰ ਕਿੱਥੇ? ਉੱਥੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਹੀ ਪੁੰਨ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ।

Verse 5

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे / ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु

ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਆਦਿ ਪੰਜ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਹਨ।

Verse 6

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः / प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्

ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਿੱਧੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਵਰਸ਼-ਪਰਬਤ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 7

गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः / ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्

ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਪਰਬਤ ‘ਗੋਮੇਦਕ’ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਸ਼ ‘ਗੋਮੇਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 8

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः / अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः

ਦੂਜਾ ਪਰਬਤ ‘ਚੰਦਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।

Verse 9

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः / तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

ਤੀਜਾ ਪਰਬਤ ‘ਨਾਰਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਚਟਾਨੀ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਚਲ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ‘ਨਾਰਦ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਰਬਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 10

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः / छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः

ਉੱਥੇ ਚੌਥਾ ਪਹਾੜ ‘ਦੁਦੁੰਭਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਸ ਥਾਂ ‘ਛੰਦਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਰਾਹੀਂ ਦਬਾਇਆ ਸੀ।

Verse 11

रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् / पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा

ਜੋ ਰੱਜੂ-ਡੋਲੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਨਾਮਕ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੰਜਵਾਂ ‘ਸੋਮਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਟਿਕਾਇਆ ਸੀ।

Verse 12

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता / षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते

ਮਾਤਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਗਰੁੜ ਨੇ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਇਕੱਠਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਿਆ ਵੀ ਆਇਆ। ਛੇਵਾਂ ‘ਸੁਮਨਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ‘਋ਸ਼ਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः / वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्

ਉਸੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਰਾਹ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸੱਤਵਾਂ ‘ਵੈਭ੍ਰਾਜ’ ਹੈ—ਚਮਕਦਾਰ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।

Verse 14

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵੈਭ੍ਰਾਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 15

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् / चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्

ਗੋਮੇਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਸ਼ਾਂਤਭਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਚੰਦਰ ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਸ਼ਿਸਿਰ’ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ‘ਸੁਖੋਦਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् / क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा

ਦੁੰਦੁਭੀ ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਆਨੰਦ’ ਅਤੇ ਸੋਮਕ ਦਾ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦਾ ‘ਖੇਮਕ’ ਅਤੇ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਦਾ ‘ਧ੍ਰੁਵ’ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः / विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਰਮਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਮਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः / नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਹੀ ਹਨ; ਹੇ ਤਪੋਧਨੋ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਗੰਗਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 19

अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः / अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः

ਅਨੁਤਪਤਾ, ਸੁਖੀ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਦਿਵਾ, ਕ੍ਰਮੁ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾ—ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਹੀ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।

Verse 20

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः / बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः

ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ। ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਜਦੋਂ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 21

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते / शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः

ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਉੱਥੇ ਦੇ ਨਦੀ-ਜਨਪਦ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ, ਭਯ-ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਮੋਦ-ਭਰੇ, ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਕਾਰੀ ਹਨ।

Verse 22

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह / वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः

ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਆਨੰਦਮਈ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਥੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

Verse 23

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः / अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च

ਉੱਥੇ ਸਭ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨ ਅਵਸਰਪਿਣੀ (ਪਤਨ) ਹੈ, ਨ ਹੀ ਉਤਸਰਪਿਣੀ (ਚੜ੍ਹਤ) ਦਾ ਚੱਕਰ।

Verse 24

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् / त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते

ਉੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਯੁਗ-ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਾਲ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः / देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः

ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਆਦਿ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਭੀ ਭੇਦ-ਵਿਭਾਗ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 26

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः / सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा

ਉਹਨਾਂ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੇ ਵੇਸ਼ ਵਾਲੇ, ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च / प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै

ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਬਲ, ਰੂਪ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 28

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् / दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः

ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਨ-ਧਾਨ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀ-ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ।

Verse 29

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः / जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः

ਉਹ ਦੀਪ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਬੂ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮੋ! (ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਹੈ)।

Verse 30

प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते / स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह

ਪਲਕ੍ਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈ; ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਓਥੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः / प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु

ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਵੀ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇੱਖੂ-ਰਸ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।

Verse 32

इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः / आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਹੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਮਲ ਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋ।

Verse 33

ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् / शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੀਜੇ, ਉੱਤਮ ਦ੍ਵੀਪ—ਸ਼ਾਲਮਲ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸ਼ਾਲਮਲ ਦ੍ਵੀਪ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇੱਖੂ-ਰਸ ਦੇ ਜਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः / तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

ਉਹ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।

Verse 35

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु / प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਕਰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ‘ਕੁਮੁਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ।

Verse 36

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः / द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः

ਸਭ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇੱਥੇ ਦੂਜਾ ਪਰਬਤ ‘ਉੱਤਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 37

हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः

ਹਰਿਤਾਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਉੱਥੇ ਤੀਜਾ ਪਰਬਤ ‘ਬਲਾਹਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 38

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति / चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः

ਜਾਤ੍ਯੰਜਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਚੌਥਾ ਪਰਬਤ ‘ਦ੍ਰੋਣ’ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ‘ਸਹੋਸ਼ਧੀ’ ਹੈ।

Verse 39

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा / कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः

ਉੱਥੇ ‘ਵਿਸ਼ਲ੍ਯਕਰਣੀ’ ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪਰਬਤ ‘ਕੰਕ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 40

नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः / षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः

ਉਹ ਪਹਾੜ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ-ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਛੇਵਾਂ ਪਹਾੜ ‘ਮਹਿਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 41

यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः / सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗਨੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਹਿਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਰਿਜ (ਜਲਜ) ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪਹਾੜ ‘ਕਕੁਦਮਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः / प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्

ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः / तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰ্ষ (ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

Verse 44

कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् / बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्

ਕੁਮੁਦ ਦਾ ਰੰਗ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦਾ ਲਾਲ। ਬਲਾਹਕ ਦਾ ਰੰਗ ਜੀਮੂਤ (ਬੱਦਲ) ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਰੰਗ ਹਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् / ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा

ਕੰਕ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵੈਦ੍ਯੁਤ’ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿਸ਼ ਦਾ ‘ਮਾਨਸਮ’। ਕਕੁਦ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੁਪ੍ਰਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਤ ਨਾਮ ਸੱਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 46

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत / ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी

ਉਥੇ ਦੇ ਵਰ੍ਹ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ: ਜੋਤਿ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੁਸ਼ਟਾ, ਚੰਦਰਾ, ਸ਼ੁਕਰਾ ਅਤੇ ਵਿਮੋਚਨੀ।

Verse 47

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः / तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ‘ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਹੈ; ਹਰ ਵਰ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 48

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः / इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः

ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਲਮਲ ਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਇਹ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 49

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः / शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते

ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਪਲਕ੍ਸ਼-ਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਦ੍ਰੁਮ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਣੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ‘ਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 50

शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः / विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः

ਸ਼ਾਲਮਲ ਦ੍ਵੀਪ ‘ਸੁਰੋਦ’ ਨਾਮਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਲਮਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ।

Verse 51

उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः / यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत

ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ! ਉੱਤਰ ਦੇ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਬਾਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।

Verse 52

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः / सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ‘ਸੁਰੋਦਕ’ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

Verse 53

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः / सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत

ਸ਼ਾਲਮਲ ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੋਗੁਣਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲਵੋ।

Verse 54

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः / द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः

ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਦ੍ਰੁਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਦੂਜਾ ‘ਹੇਮਪਹਾੜ’ ਹੈ।

Verse 55

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः / चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः

ਤੀਜਾ ਪਹਾੜ ‘ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ‘ਪੁਸ਼ਪਵਾਨ’ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ‘ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ’ ਹੈ।

Verse 56

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः / मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्

ਛੇਵਾਂ ‘ਹਰਿਗਿਰੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ‘ਮੰਦਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਮੰਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਮੰਦਰ’ ਧਾਰਣ ਆਦਿ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 57

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः / उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਵਰ্ষ ‘ਉਦਭਿਦ’ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਵੇਣੁਮੰਡਲ’ ਹੈ।

Verse 58

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् / पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

ਤੀਜਾ ‘ਰਥਾਕਾਰ’ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਲਵਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ‘ਧ੍ਰਿਤਿਮਦ ਵਰ্ষ’ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ‘ਪ੍ਰਭਾਕਰ’ ਵਰ্ষ ਹੈ।

Verse 59

सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः / एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः

ਸੱਤਵਾਂ ‘ਕਪਿਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਵਰ্ষ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 60

विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः / न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च

ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਦੱਸਯੂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮਲੇੱਛ ਜਾਤੀਆਂ।

Verse 61

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा / तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा

ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਗੌਰ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਹੀ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪ ਧੋ ਕੇ ਮੰਗਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 62

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा / अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

ਪਵਿਤ੍ਰਾ, ਸੰਤਤੀ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਦੰਭਾ ਅਤੇ ਮਹੀ—ਇਹ ਵੀ (ਨਦੀਆਂ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।

Verse 63

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः / घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ (ਨਦੀਆਂ) ਉੱਥੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਬਾਹਰੋਂ ਘ੍ਰਿਤੋਦ (ਘੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 64

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु / इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः

ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਦੀ ਇਹ ਬਣਤਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 65

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् / कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰੈੰਚਦ੍ਵੀਪ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 66

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः / तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः

ਕ੍ਰੈੰਚਦ੍ਵੀਪ ਘਿਉ-ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ‘ਕ੍ਰੈੰਚ’ ਪਹਿਲਾ ਗਿਰਿ ਹੈ।

Verse 67

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः / अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

ਕ੍ਰੈੰਚ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਮਨਕ, ਵਾਮਨਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੰਧਕਾਰਕ, ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।

Verse 68

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः / द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗਿਰਿਸੱਤਮ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੁੰਡਰੀਕ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਗਿਰਿ ਹੈ।

Verse 69

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः / एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः

ਪੁੰਡਰੀਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਦੁੰਦੁਭਿਸ੍ਵਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰੈੰਚਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਰਤਨਮਯ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ।

Verse 70

बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः / परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः

ਉਹ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਹರ್ಷ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 71

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत / क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਲਵੋ—ਕ੍ਰੈੰਚ ਦਾ ‘ਕੁਸ਼ਲ’ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਦਾ ‘ਮਨੋਨੁਗ’।

Verse 72

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते / उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः

ਮਨੋਨੁਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਉਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ਼ਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਪੀਵਰਕ’, ਅਤੇ ਪੀਵਰਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਅੰਧਕਾਰਕ’।

Verse 73

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः / मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

ਅੰਧਕਾਰਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਮੁਨਿਦੇਸ਼’ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੁਨਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਦੁੰਦੁਭਿਸ੍ਵਨ’ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः / तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः

ਉਹ ਦੇਸ਼ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਗੌਰ ਵਰਣ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਹਰ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 75

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖਿਆਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਇਹ ਸੱਤ ਰੂਪ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः / अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 77

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु / आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु

ਕ੍ਰੈੰਚਦਵੀਪ ਦਧਿਮੰਡ-ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਟਾਪੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਸੇ ਆਵਰਿਤ ਹੈ।

Verse 78

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः / तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः

ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਸੁਭਾਵ-ਸਿੱਧ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ (ਅੱਗੇ) ਹੈ।

Verse 79

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि / निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै

ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ—ਉਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਹੈ।

Verse 80

शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् / शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्

ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।

Verse 81

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः / परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः

ਕ੍ਰੈੰਚਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਗੁਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਧਿਮੰਡ-ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

Verse 82

तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः / कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः

ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਜਨਪਦ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੁર્ભਿਖ ਕਿੱਥੇ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ-ਰੋਗ ਦਾ ਡਰ ਕਿੱਥੇ?

Verse 83

तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः / रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

ਉੱਥੇ ਵੀ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਸੱਤ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।

Verse 84

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते / प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः

ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਹਿਲਾ ਪਹਾੜ ‘ਮੇਰੁ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਉਹ ਸੁਵਰਨਮਈ ਪਹਾੜ ‘ਉਦਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ।

Verse 85

वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च / तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः

ਵਰਖਾ ਲਈ ਉੱਥੇ ਬੱਦਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਲੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।

Verse 86

यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् / ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह

ਜਿਥੋਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨਿੱਤ ਪਰਮ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਥੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਵਰਖਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 87

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् / रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੈਵਤਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਰੇਵਤੀ’ ਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕੀਤਾ।

Verse 88

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः / तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਸ਼ਿਆਮ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਉਸੇ ਕਰਕੇ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 89

तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः / तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः

ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਨਾਜਤ’ ਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਅਸਤਗਿਰਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੰਬਿਕੇਯ—‘ਦੁਰਗਸ਼ੈਲ’ ਨਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।

Verse 90

अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः / केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः

ਅੰਬਿਕੇਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਮਣੀਕ ਦੇਸ ਹੈ, ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਕੇਸਰ-ਯੁਕਤ ਕੇਸਰੀ ਪਰਬਤ ਕੋਲ ਜਿੱਥੇ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 91

उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् / द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

ਉਦਯ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਮਹੱਤੱਜਲਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਲਧਾਰਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਸੁਕੁਮਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् / अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्

ਰੈਵਤ ਦਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਦਾ ‘ਮਣੀਵਕ’; ਅਤੇ ਅਸਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ’ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 93

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् / द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च

ਅੰਬਿਕੇਯ ਦਾ (ਵਰ੍ਹਾ) ‘ਮੋਦਾਕ’ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਦਾ ‘ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ’; ਅਤੇ ਦੀਪ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ—ਉਸ ਦੀ ਛੋਟਾਈ ਤੇ ਲੰਬਾਈ—ਵੀ (ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ)।

Verse 94

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः / शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः

ਇਹ ‘ਕ੍ਰੈੰਚਦ੍ਵੀਪ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕੇਤੁ (ਧੁਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ‘ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ’ ਹੈ। ‘ਸ਼ਾਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਉੱਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮਹਾਨੁਗ (ਅਨੁਚਰ) ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 95

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः / नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा

ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਜਨਪਦ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ—ਗੰਗਾਵਾਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ।

Verse 96

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या / इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा

ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨਲਿਨੀ, ਵੇਣੁਕਾ; ਇਖ਼ਸ਼ੁ, ਵੇਣੁਕਾ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਗਭਸਤੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 97

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः / सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः

ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਲ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च / शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

ਉਹ ਪੁੰਨਮਈ ਉੱਤਮ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾ ਤਾਂ ਨਾਮ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ—ਠੀਕ-ਠੀਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 99

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते / शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः

ਉਹ ਜਨਪਦ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦ੍ਵੀਪ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 100

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः / सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः

ਉਹ ਦੇਸ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ; ਨਾਨਾ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗੇ) ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 101

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि / वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्

ਉਹ ਦੇਸ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਜਨਪਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ।

Verse 102

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः / शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः

ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰੋਦ (ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 103

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः / वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः

ਉੱਥੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਜਨਪਦ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀਆਂ ਸਨ; ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਦੇਸ ਸੱਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 104

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् / धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਸੰਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਟੱਲ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸੁਖੀ ਸੀ।

Verse 105

न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः / विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨ ਲੋਭ ਹੈ, ਨ ਮਾਇਆ; ਈਰਖਾ ਤੇ ਅਸੂਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿੱਥੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਹੀਂ; ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।

Verse 106

करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः / स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਵਸੂਲੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਦੰਡ ਹੈ, ਨਾ ਦੰਡਯੋਗ ਲੋਕ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 107

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्

ਉਸ ਦ੍ਵੀਪ ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 108

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत / पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦ੍ਵੀਪ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪੁਸ਼ਕਰਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੀਰੋਦ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹੈ।

Verse 109

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः / पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः

ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਸ਼ਿਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ।

Verse 110

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः / द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

ਵਿਚਿੱਤਰ ਰਤਨਮਈ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬਲੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ‘ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਰਬਤ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 111

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः / उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्

ਉਹ ਪੱਚੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਡਲਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 112

द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः / स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

ਦੀਪ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਮਾਨਸੋੱਤਰ’ ਪਰਬਤ ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਉਂ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਚੰਦ ਉਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 113

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

ਉਹ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਉਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ।

Verse 114

स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः / एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः

ਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਧਰਾਧਰ ਹੈ; ਇੱਕੋ ਮਹਾਨ ਸਾਰ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 115

स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः / पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 116

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले

ਉਸ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਨਪਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਮਾਨਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 117

महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् / त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते

ਮਾਨਸ ਪਰਬਤ ਦੇ ਬਾਹਰਲਾ ਜੋ ਵਰਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮਹਾਵੀਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ‘ਧਾਤਕੀਖੰਡ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 118

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः / अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः

ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਰੋਗ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਮਾਨਸੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 119

मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् / अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः

ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਅਤੇ ਰੂਪ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਚ-ਉੱਚ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 120

न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा / निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः

ਉੱਥੇ ਨਾ ਦੱਸਿਊ ਹਨ, ਨਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਨਾ ਈਰਖਾ‑ਅਸੂਆ, ਨਾ ਡਰ। ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਨਾ ਦੰਡ; ਨਾ ਲੋਭ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਿਗ੍ਰਹ।

Verse 121

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च / वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः

ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੱਚ‑ਝੂਠ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ‑ਅਧਰਮ। ਨਾ ਵਰਣ‑ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਨਾ ਖੇਤੀ‑ਵਾਰਤਾ; ਨਾ ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਹੈ, ਨਾ ਵਪਾਰ ਦਾ ਰਾਹ।

Verse 122

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च / वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते

ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਈ‑ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ, ਦੰਡਨੀਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਿਲਪ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਉਸ ਦੋ‑ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 123

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते / उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च

ਉੱਥੇ ਨਾ ਵਰਖਾ ਹੈ, ਨਾ ਦਰਿਆ; ਨਾ ਸੀਤ‑ਉਸ਼ਣ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਲਧਾਰੀ ਬੂਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਚਸ਼ਮੇ ਵਗਦੇ ਹਨ।

Verse 124

उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा / सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः

ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਤਰਕੁਰੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਕਾਲ‑ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।

Verse 125

इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च / आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 126

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु

ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 127

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः / द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵੀਪ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ; ਹਰ ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 128

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् / अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਸਾਮੁਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 129

विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः / तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः

ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 130

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने / रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै

ਰਮਣ ਵਿੱਚ ‘਋ਸ਼’ ਨਾਮ ਇਹ ਹੈ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਰ੍ਹਾ ਰਤੀ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ-ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 131

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा / प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਦੀ ਵਾਧੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਸਦਾ ਭਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਹੁਲ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ-ਘਟਦਾ, ਚੰਦਰ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 132

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते / तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते

ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਟਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 133

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा / महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा

ਜਿਵੇਂ ਉਖਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵ ਉਫਾਨਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਛਲ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 134

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च / उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

ਚੰਦਰ ਦੇ ਉਦਯ ਤੇ ਅਸਤ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ; ਸਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਟਦਾ-ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 135

क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः / दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ‑ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਟਾਅ‑ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ਸੌ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 136

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु / द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੀਪ ‘ਦ੍ਵਿਰਾਪ੍ਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ।

Verse 137

उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते / अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

ਜਿੱਥੇ ਜਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਗਮਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਉਦਧਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵ ਨਹੀਂ ਉਹ ‘ਗਿਰਿ’, ਅਤੇ ਪਰਵ ਵਾਲੇ ‘ਪਰਵਤ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 138

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते / शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः

ਪਲਕ੍ਸ਼ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਮੇਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਵਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਲਮਲ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਲਮਲੀ’ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 139

कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते / क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह

ਕੁਸ਼ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਸ਼ਸਤੰਭ’ ਹੈ, ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੈੰਚ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਕੈੰਚ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗਿਰਿ ਉਸ ਜਨਪਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

Verse 140

शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते / न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः

ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ‘ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ’ (ਵਟ) ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 141

महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः

ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਧਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 142

उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः / स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः

ਉਥੇ ਤੇਤੀਹ ਦੇਵ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਦੇਵ, ਸਰਵੋਤਮ, ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 143

जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च / द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै

ਜੰਬੂਦ੍ਵੀਪ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 144

सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च / आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः

ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਸਤ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ; ਉਥੇ ਆਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ (ਜੀਵਨ ਦਾ) ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 145

एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् / गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः

ਇਸ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦੋਵੇਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 146

ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः / स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः

ਡੰਡ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ—ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਸਚਿਵ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ।

Verse 147

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् / षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा

ਉੱਥੇ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਭੋਜਨ ਆਪ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਂ-ਬਲਦਾਇਕ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।

Verse 148

परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् / स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्

ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਆਵਰਨ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 149

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ, ਦੋਗੁਣੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕੋ ਚਟਾਨ ਵਰਗੀ ਹੈ।

Verse 150

तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲਿਆ ਇਕ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 151

आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् / योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः

ਇਸ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦਾ ‘ਆਲੋਕ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਨਿਰਾਲੋਕ’; ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 152

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः / आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः

ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ‘ਆਲੋਕ’ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ‘ਨਿਰਾਲੋਕ’ ਅਲੌਕਿਕ ਹੈ।

Verse 153

लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः / लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਲੋਕ-ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਹੈ; ਬਾਹਰ ਵੱਲ ‘ਨਿਰਾਲੋਕ’ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅਲੋਕ’ ਲੋਕ-ਵਿਸਤਾਰ ਜਿਤਨਾ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਾਹਰ ਹੈ।

Verse 154

परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः / आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति

ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ‘ਆਲੋਕ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਉਹ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 155

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा

ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ—ਭੂਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਰਲੋਕ।

Verse 156

जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः / एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः

ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਇਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪਰਲੋਕਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ।

Verse 157

कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः / आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्

ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ) ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 158

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः / तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਡਾਂ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ) ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਉਹ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 159

धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः / दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्

ਹਰ ਅੰਡ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਆਵਰਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲਾ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 160

परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् / अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः

ਸਾਰੇ ਪਰਸਪਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਘਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 161

समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति / बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्

ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜਲ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਘਣਤਾ ਨਾਲ ਤਿਰਛੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਹੈ।

Verse 162

धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा / अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः

ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਗ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗੋਲੀ ਵਰਗੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਡਲ-ਆਕਾਰ ਹੈ।

Verse 163

समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति / घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति

ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਘਣੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 164

भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् / महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते

ਭੂਤਾਦਿ ਤੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਵੀ ਭੂਤਾਦਿ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਹੱਤ ਵੀ ਅਨੰਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 165

अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च / अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्

ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਦਸ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਖ਼ਮ ਵੀ; ਉਹੀ ਅਨੰਤ ਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 166

अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् / नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्

ਉਹ ਅਨਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਘੋਰ, ਨਿਰਾਧਾਰ ਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰ, ਬਹੁਤ ਵਿਛੁੜਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਪਰਦੇ ਦੇ ਹੈ।

Verse 167

तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् / देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्

ਉਹੀ ਤਮ ਹੈ—ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਿਆਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਹਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 168

तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् / मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्

ਤਮਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਭਾਸਵਰ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਦੇਵ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਯਤਨ ਹੈ।

Verse 169

त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः / महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਥਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਗਮ੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਦੇਵਦੇਵ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ।

Verse 170

चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः / ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः

ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਲੋਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਜਗਤ ਹੈ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 171

रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये / सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਰਸਾਤਲ ਆਦਿ ਸੱਤ ਅਧੋ-ਤਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਊਰਧ੍ਵ-ਤਲ ਵੀ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੱਤ ਸਕੰਧ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਦਨ ਸਮੇਤ।

Verse 172

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः / प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः

ਆਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਹੈ।

Verse 173

अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः / विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता

ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਅਨਾਦਿ-ਅੰਤਹੀਨ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਗਤ ਦੀ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 174

यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः / अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਦੈਵਿਕ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ, ਬਹੁਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਮਹਾਭਾਗ ਸਿੱਧ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ।

Verse 175

पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा / मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਅਤੇ ਮਨੋਮਯ ਦੇਹ—ਇਹ ਸਭ ਅਨੰਤ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 176

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते / अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते

ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਨਾਸ ਹੈ, ਨਾ ਬਦਲਾਅ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਤ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਇਉਂ ਹੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 177

तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने / यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः

ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਜੋ ‘ਪਦਮਨਾਭ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਸਮੇਤ ਕੀਰਤਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 178

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले

ਉਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ।

Verse 179

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः / तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः

ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਨਯੋਗ ਉਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਜੋਤੀ ਹੈ।

Verse 180

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः / सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः

ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਯੋਗੀ ਜਨਾਰਦਨ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਈਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 181

एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् / आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਧਾਰ-ਆਧੇਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਵਿਕਾਰੀ ਤੱਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

Verse 182

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् / परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵੀ ਹਨ; ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 183

यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः / प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾਈ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਭਰੀ।

Verse 184

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते / गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਨਾਲ ਅਪਰਿਚ্ছਿੰਨ ਹਨ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਚਯ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 185

शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते / भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता

ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ‘ਵਿਆਲੋਕਾ’ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 186

भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः / पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु

ਭੂਤ ‘ਵਿਆਲੋਕ-ਆਕਾਸ਼’ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੀਮਿਤ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 187

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् / तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः

ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀਂਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਵਿਆਲੋਕ-ਆਕਾਸ਼’ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਵੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 188

कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु / यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते

ਇਹ ਚਾਰੇ ਸਮਗ੍ਰ ਤੱਤ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਇਹ ਭੂਤ ਹਨ, ਉੱਨੀ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 189

तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः / प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते

ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਬੁਣਤ ਵਾਂਗ ਇਹ ਲੜੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਰਜ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 190

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते / कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः

ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਜ-ਸਰੂਪ ਭੇਦ ਸੀਮਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਤ ਆਦਿ ਜੋ ਭੇਦ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 191

इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः / सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 192

विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि / वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः

ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਮੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ—ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਹੈ।

Verse 193

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् / एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्

ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਐਸੇ ਸੱਤ ਗਣ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 194

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् / एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे

ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਮੈਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਪਾਰਥਿਵ ਸੰਨਿਵੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ।

Verse 195

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् / तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे

ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਮਾਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਗਿਣਣਾ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

Verse 196

असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा / तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ—ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ।

Verse 197

पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः

ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਜੋ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ, ਹੇ ਵਿਵੇਕੀਓ, ਮੈਂ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।