Adhyaya 9
Book 2 institutionalizes the Vijigīṣu’s internal engine: the superintendent system that converts royal will into measurable outputs—revenue (samudaya), expenditure (vyaya), and timely execution of works. Chapter 2.9 is a governance-control module: it prescribes (1) staffing based on amātya-sampad (ministerial qualifications), (2) perpetual performance testing because officials “turn” under assignment, (3) a managerial intelligence framework—knowing the doer, instruments, place, time, task, forecast, and outcome, (4) anti-collusion design by keeping officers neither tightly united (saṃhatā) nor mutually hostile (vigṛhītā), (5) compulsory escalation to the king for new initiatives except emergency response, and (6) a dual incentive system: penalties at negligence-points and honors for superior compliance. It culminates in a fiscal-ethical doctrine: revenue loss equals eating the king’s wealth; artificial revenue-doubling equals eating the countryside—thus treasury growth must be real, not predatory. This chapter strengthens the Amātya limb to protect Kośa and Janapada without provoking instability.
Sutras
Sutra 1
अमात्यसम्पदोपेताः सर्वाध्यक्षाः शक्तितः कर्मसु नियोज्याः ॥ कZ_०२.९.०१ ॥
ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ/ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ (ਵਿਭਾਗ ਮੁਖੀ) ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Sutra 2
कर्मसु चैषां नित्यं परीक्षां कारयेत् चित्तानित्यत्वान्मनुष्यानाम् ॥ कZ_०२.९.०२ ॥
ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਜਾਂਚ/ਪਰਖ ਕਰਵਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 3
अश्वसधर्माणो हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते ॥ कZ_०२.९.०३ ॥
ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਘੋੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ; ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Sutra 4
तस्मात्कर्तारं करणं देशं कालं कार्यं प्रक्षेपमुदयं चैषु विद्यात् ॥ कZ_०२.९.०४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ, ਸਾਧਨ, ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਕੰਮ, ਅਗਾਊਂ/ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਪਜ/ਆਮਦਨ (ਉਦਯ) ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 5
ते यथासंदेशमसंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः ॥ कZ_०२.९.०५ ॥
ਉਹ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ—ਨਾ ਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ (ਗਠਜੋੜ ਕਰਕੇ), ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੇ ਕੜੇ ਕਾਬੂ ਹੇਠ।
Sutra 6
संहता भक्षयेयुः विगृहीता विनाशयेयुः ॥ कZ_०२.९.०६ ॥
ਜੇ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ‘ਖਾ ਜਾਣ’ (ਗਬਨ ਕਰ ਲੈਣ); ਅਤੇ ਜੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ (ਕੰਮ/ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ) ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣ।
Sutra 7
न चानिवेद्य भर्तुः कंचिदारम्भं कुर्युः अन्यत्रापत्प्रतीकारेभ्यः ॥ कZ_०२.९.०७ ॥
ਮਾਲਕ/ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਪਹਲ/ਆਰੰਭ ਨਾ ਕਰਨ; ਸਿਰਫ਼ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਉਪਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
Sutra 8
प्रमादस्थानेषु चैषामत्ययं स्थापयेद्दिवसवेतनव्ययद्विगुणम् ॥ कZ_०२.९.०८ ॥
ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ-ਅਤੇ-ਖ਼ਰਚ ਦੇ ਖਰਚੇ ਦੇ ਦੋਗੁਣੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 9
यश्चैषां यथादिष्टमर्थं सविशेषं वा करोति स स्थानमानौ लभेत ॥ कZ_०२.९.०९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰੇ—ਜਾਂ ਵਧੀਕ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਕਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਦ ਅਤੇ ਮਾਣ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 10
अल्पायतिश्चेन्महाव्ययो भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१० ॥
ਜੇ ਆਮਦਨ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤੇ ਖਰਚਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ‘ਭੱਖਣ’—ਗਬਨ/ਰਿਸਾਅ—ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Sutra 11
विपर्यये यथायतिव्ययश्च न भक्षयति इत्याचार्याः ॥ कZ_०२.९.११ ॥
ਉਲਟ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚਾ ਠੀਕ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—(ਕੁਝ) ਆਚਾਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਗਬਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Sutra 12
अपसर्पेणैवोपलभ्येतेति कौटिल्यः ॥ कZ_०२.९.१२ ॥
ਕੌਟਿਲ੍ਯ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਪਤ ਜਾਂਚ (ਛੁਪੀ ਨਿਗਰਾਨੀ) ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Sutra 13
यः समुदयं परिहापयति स राजार्थं भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१३ ॥
ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ (ਸਮੁਦਯ) ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਨ/ਜਨਤਕ ਫੰਡ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 14
स चेदज्ञानादिभिः परिहापयति तदेनं यथागुणं दापयेत् ॥ कZ_०२.९.१४ ॥
ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਘਾਟਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ/ਦੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ (ਯਥਾਗੁਣ) ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਅਦਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 15
यः समुदयं द्विगुणमुद्भावयति स जनपदं भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१५ ॥
ਜੋ ਰਾਜਸਵ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨਪਦ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜ਼ੁਲਮੀ ਵਸੂਲੀ)।
Sutra 16
स चेद् राजार्थमुपनयत्यल्पापराधे वारयितव्यः महति यथापराधं दण्डयितव्यः ॥ कZ_०२.९.१६ ॥
ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ (ਵਾਧੂ ਵਸੂਲੀ) ਰਾਜੇ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ/ਚੇਤਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਵੱਡੇ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 17
यः समुदयं व्ययमुपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति ॥ कZ_०२.९.१७ ॥
ਜੋ ਰਾਜਸਵ ਦੀਆਂ ਮਦਾਂ ਨੂੰ ਖਰਚ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਮ/ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਹਿਸਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sutra 18
स कर्मदिवसद्रव्यमूल्यपुरुषवेतनापहारेषु यथापराधं दण्डयितव्यः ॥ कZ_०२.९.१८ ॥
ਕੰਮ-ਦਿਨ, ਸਮਾਨ, ਕੀਮਤ/ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ/ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 19
तस्मादस्य यो यस्मिन्नधिकरणे शासनस्थः स तस्य कर्मणो याथातथ्यमायव्ययौ च व्याससमासाभ्यामाचक्षीत ॥ कZ_०२.९.१९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਵਿਭਾਗ ਉੱਤੇ ਜੋ-ਜੋ ਨਿਗਰਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦਨ-ਖ਼ਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ—ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ।
Sutra 20
मूलहरतादात्विककदर्यांश्च प्रतिषेधयेत् ॥ कZ_०२.९.२० ॥
ਉਹ ਮੂਲਹਰ, ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕ ਅਤੇ ਕਦਰ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੇ ਅਤੇ ਮਨਾਹ ਕਰੇ।
Sutra 21
यः पितृपैतामहमर्थमन्यायेन भक्षयति स मूलहरः ॥ कZ_०२.९.२१ ॥
ਜੋ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੈਤਾਮਹਿਕ ਧਨ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ/ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਲਹਰ ਹੈ।
Sutra 22
यो यद् यदुत्पद्यते तत्तद्भक्षयति स तादात्विकः ॥ कZ_०२.९.२२ ॥
ਜੋ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਖਾ/ਭੋਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕ ਹੈ।
Sutra 23
यो भृत्यात्मपीडाभ्यामुपचिनोत्यर्थं स कदर्यः ॥ कZ_०२.९.२३ ॥
ਜੋ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕੇ (ਕੰਜੂਸੀ ਨਾਲ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਕਰਕੇ) ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਕਦਰਯ’ ਹੈ।
Sutra 24
स पक्षवांश्चेदनादेयः विपर्यये पर्यादातव्यः ॥ कZ_०२.९.२४ ॥
ਜੇ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਕ ਧੜਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਉਲਟੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਸੂਲੀ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਧਨ ਵਾਪਸ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 25
यो महत्यर्थसमुदये स्थितः कदर्यः सम्निधत्तेऽवनिधत्तेऽवस्रावयति वा सम्निधत्ते स्ववेश्मनि अवनिधत्ते पौरजानपदेषु अवस्रावयति परविषये तस्य सत्त्री मन्त्रिमित्रभृत्यबन्धुपक्षमागतिं गतिं च द्रव्याणामुपलभेत ॥ कZ_०२.९.२५ ॥
ਜੋ ਕੰਜੂਸ ਵੱਡੇ ਰਾਜਸਵ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੱਬਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ/ਦੇਹਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਪਤਚਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਮਿੱਤਰ, ਨੌਕਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਧੜੇ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਧਨ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 26
यश्चास्य परविषये संचारं कुर्यात्तमनुप्रविश्य मन्त्रं विद्यात् ॥ कZ_०२.९.२६ ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ/ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ (ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ) ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ/ਗੁਪਤ ਬੰਦੋਬਸਤ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 27
सुविदिते शत्रुशासनापदेशेनैनं घातयेत् ॥ कZ_०२.९.२७ ॥
ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 28
तस्मादस्याध्यक्षाः संख्यायकलेखकरूपदर्शकनीवीग्राहकोत्तराध्यक्षसखाः कर्मणि कुर्युः ॥ कZ_०२.९.२८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਸਮਕੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣ—ਹਿਸਾਬੀ/ਗਣਕ, ਲੇਖਕ, ਮਾਲ/ਸਿੱਕਾ-ਜਾਂਚਕ, ਜਮ੍ਹਾਂ/ਗਿਰਵੀ-ਗ੍ਰਾਹਕ, ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ‘ਮਿੱਤਰ’ (ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਸਾਥੀ)।
Sutra 29
उत्तराध्यक्षा हस्त्यश्वरथारोहाः ॥ कZ_०२.९.२९ ॥
ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ (ਆਰੋਹੀ) ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 30
तेषामन्तेवासिनः शिल्पशौचयुक्ताः संख्यायकादीनामपसर्पाः ॥ कZ_०२.९.३० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ/ਤਾਲੀਮੀ—ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ/ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵਾਲੇ—ਹਿਸਾਬਦਾਰ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਗੁਪਤ ਨਿਗਰਾਨ (ਛੁਪੇ ਨਿਰੀਖਕ) ਹੋਣ।
Sutra 31
बहुमुख्यमनित्यं चाधिकरणं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.९.३१ ॥
ਬਹੁ-ਸਦਸੀ ਅਤੇ ਅਨਿੱਤ (ਘੁੰਮਤ/ਆਰਜ਼ੀ) ਦਫ਼ਤਰ/ਮੰਡਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 32
यथा ह्यनास्वादयितुं न शक्यं जिह्वातलस्थं मधु वा विषं वा ॥ कZ_०२.९.३२अब् ॥
ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਪਿਆ—ਸ਼ਹਿਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ—ਬਿਨਾਂ ਚੱਖੇ ਰਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Sutra 33
युक्तास्तथा कार्यविधौ नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनमाददानाः ॥ कZ_०२.९.३३च्द् ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਤੇ ਰੁੱਝੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਪੈਸਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।
Sutra 34
न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः ॥ कZ_०२.९.३४च्द् ॥
ਪਰ ਲੁਕਵੇਂ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ/ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
Sutra 35
यथा न भक्षयन्त्यर्थं भक्षितं निर्वमन्ति वा ॥ कZ_०२.९.३५च्द् ॥
ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਜਸਵ ਨੂੰ ‘ਖਾ’ ਜਾਣ, ਨਾ ਹੀ ਜੋ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ‘ਉਗਲ’ ਕੇ ਵਾਪਸ ਦਿਖਾਉਣ (ਅਰਥਾਤ ਹੜਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੁਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਕਰਕੇ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿਖਾਉਣਾ)।
Sutra 36
नित्याधिकाराः कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ कZ_०२.९.३६च्द् ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ (ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ) ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Stable execution without collusion or sabotage, truthful revenue growth (samudaya) without predation, quicker emergency response with controlled discretion, and higher administrative reliability—thereby protecting both Kośa (treasury) and Janapada (productive base).
At identified negligence-risk points (pramādasthāna), an atyaya (fine/forfeit) set at twice the daily wage-expenditure (divasavetana-vyaya-dviguṇa); additionally, revenue loss is treated as ‘eating’ the king’s wealth and is recoverable with payment calibrated to the officer’s competence (yathāguṇaṃ dāpayet).