Adhyaya 29
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting the kingdom into auditable, supervised production units. Chapter 2.29 treats the vraja (herd-establishment) as a fiscal organ: milk, ghee, calves, hides, and draft power are not rustic byproducts but state assets requiring classification, labor-allocation, and loss-accounting. Kautilya’s pragmatism is visible in (i) wage design that anticipates worker moral hazard (milk/ghee handlers harming calves), (ii) standardized herd quotas per worker with defined remuneration, (iii) differentiated revenue instruments—annual payments in kind and cash (kara/pratikara) and share-claims for special categories (bhagnotṣṛṣṭaka, bhāgānupraviṣṭaka), and (iv) meticulous marking and recordation (aṅka, cihna, varṇa, śṛṅgāntara) to establish title and liability. The chapter also defines what counts as “lost” versus “destroyed,” enabling clean ledgers and disciplined administration. In the Saptāṅga frame, this is Kośa-building through Janapada productivity, making conquest sustainable by ensuring the rear economy is measured, protected, and taxable.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৯.০১ ॥
ਅਧਿਆਇ-ਸਿਰਲੇਖ/ਸੂਚਕ (ਇਸ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੋਕ-ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ)।
Sutra 2
गोपालकपिण्डारकदोहकमन्थकलुब्धकाः शतं शतं धेनूनां हिरण्यभृताः पालयेयुः ॥ कZ_०२.२९.०२ ॥
ਗੋਪਾਲਕ, ਪਿੰਡਾਰਕ, ਦੋਹਕ, ਮੰਥਕ ਅਤੇ ਲੁਬਧਕ—ਜੋ ਨਕਦ (ਸੋਨਾ) ਵੇਤਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਸੌ ਸੌ ਦੁੱਧਾਰੂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇ।
Sutra 3
क्षीरघृतभृता हि वत्सानुपहन्युः । इति वेतनोपग्राहिकम् ॥ कZ_०२.२९.०३ ॥
ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖੁਆ ਸਕਦੇ ਹਨ); ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵੇਤਨੋਪਗ੍ਰਾਹਿਕ’ (ਵੇਤਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਲਾਲਚ/ਦੁਰਵਰਤੋਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 4
जरद्गुधेनुगर्भिणीपष्ठौहीवत्सतरीणां समविभागं रूपशतमेकः पालयेत् ॥ कZ_०२.२९.०४ ॥
ਇੱਕ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੌ ਰੂਪਿਆਂ ਮੁੱਲ ਦੀ ਇਕ ਇਕਾਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਬੱਛੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬਕਣੀਆਂ/ਹੀਫਰਾਂ (ਵਤ੍ਸਤਰੀ) ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 5
घृतस्याष्टौ वारकान्पणिकं पुच्छमङ्कचर्म च वार्षिकं दद्यात् । इति करप्रतिकरः ॥ कZ_०२.२९.०५ ॥
ਸਾਲਾਨਾ ਦੇਯ ਵਜੋਂ ਉਹ ਘਿਉ ਦੇ ਅੱਠ ਵਾਰਕ, ਇੱਕ ਪਣਿਕ, ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਤੇ ਖਾਲ ਵੀ ਦੇਵੇ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਰਪ੍ਰਤਿਕਰ’ (ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰ/ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਯ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 6
व्याधितान्यङ्गानन्यदोहीदुर्दोहापुत्रघ्नीनां च समविभागं रूपशतं पालयन्तस्तज्जातिकं भागं दद्युः । इति भग्नोत्षृष्टकम् ॥ कZ_०२.२९.०६ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਸੌ ਰੂਪਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ, ਅੰਗ-ਵਿਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਨਿਯਮਿਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਦੁਹਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਵੱਛੜਾ ਮਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੱਸਾ (ਕਰ/ਵਾਟਾ) ਦੇਣ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਗਨੋਤ੍ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਕ’ (ਟੁੱਟਿਆ/ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਪਸ਼ੂਧਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 7
परचक्राटवीभयादनुप्रविष्टानां पशूनां पालनधर्मेण दशभगं दद्युः । इति भागानुप्रविष्टकम् ॥ कZ_०२.२९.०७ ॥
ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫੌਜ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰ ਆ ਗਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ਪਾਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ (ਕਰ/ਵਾਟਾ) ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭਾਗਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 8
वत्सा वत्सतरा दम्या वहिनो वृषा उक्षाणश्च पुंगवाः युगवाहनशकटवहा वृषभाः सूनामहिषाः पृष्टस्कन्धवाहिनश्च महिषाः वत्सिका वत्सतरी पष्टहुही गर्भिणी धेनुश्चाप्रजाता वन्ध्याश्च गावो महिष्यश्च मासद्विमासजातास्तासामुपजा वत्सा वत्सिकाश्च ॥ कZ_०२.२९.०८ ॥
ਵੱਛੇ; ਵਤ੍ਸਤਰਾ (ਹੀਫਰ/ਕਿਸ਼ੋਰੀ); ਸਿਖਲਾਈ-ਯੋਗ ਨੌਜਵਾਨ ਪਸ਼ੂ (ਦਮ੍ਯ); ਬੋਝ/ਵਾਹਨ ਪਸ਼ੂ (ਵਹਿਨ); ਸਾਂਡ (ਵ੍ਰਿਸ਼); ਬੈਲ (ਉਕ੍ਸ਼ਾਣ); ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਾਂਡ (ਪੁੰਗਵ); ਜੂਏ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਬੈਲ (ਯੁਗਵਾਹਨ-ਸ਼ਕਟਵਹ); ਨਰ ਭੈਂਸ (ਸੂਨਾਮਹਿਸ਼); ਅਤੇ ਪਿੱਠ/ਕੰਧੇ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਢੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੈਂਸਾਂ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ: ਮਾਦਾ ਵੱਛੀ (ਵਤ੍ਸਿਕਾ), ਵਤ੍ਸਤਰੀ, ‘ਪਸ਼੍ਟਹੁਹੀ’ ਵਰਗ, ਗਰਭਵਤੀ ਗਾਂ, ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ (ਧੇਨੁ), ਹਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਵਿਹੀ (ਅਪ੍ਰਜਾਤਾ) ਅਤੇ ਬਾਂਝ (ਵੰਧਿਆ) ਗਾਂਵਾਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਦਾ ਭੈਂਸਾਂ; ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਵੱਛੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 9
मासद्विमासजातानङ्कयेत् ॥ कZ_०२.२९.०९ ॥
ਇੱਕ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਾਗ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ।
Sutra 10
मासद्विमासपर्युषितमङ्कयेत् ॥ कZ_०२.२९.१० ॥
ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ (ਰੱਖ ਕੇ/ਜਾਂਚ ਕੇ) ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਗ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਏ।
Sutra 11
अङ्कं चिह्नं वर्णं शृङ्गान्तरं च लक्षणमेवमुपजा निबन्धयेत् । इति व्रजपर्यग्रम् ॥ कZ_०२.२९.११ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਾਂਡ/ਅੰਕ, ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਰੰਗ, ਸਿੰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ/ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ, ਦਰਜ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ (ਗੋਸ਼ਾਲਾ/ਪਸ਼ੂ-ਬਾੜਾ) ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 12
चोरहृतमन्ययूथप्रविष्टमवलीनं वा नष्टम् ॥ कZ_०२.२९.१२ ॥
ਜੇ ਚੋਰ ਲੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਭਟਕ ਕੇ/ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨਸ਼ਟ’ (ਗੁੰਮ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 13
पङ्कविषमव्याधिजरातोयाहारावसन्नं वृक्षतटकाष्ठशिलाभिहतमीशानव्यालसर्पग्राहदावाग्निविपन्नं विनष्टम् ॥ कZ_०२.२९.१३ ॥
ਜੇ ਕਿੱਚੜ, ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਜ਼ਮੀਨ, ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਚਾਰੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਕੰਢਾ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਟੱਕਰ/ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਸੱਪ, ਮਗਰਮੱਛ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਨਸ਼ਟ’ (ਨਸ਼ਟ/ਮ੍ਰਿਤ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 14
प्रमादादभ्यावहेयुः ॥ कZ_०२.२९.१४ ॥
ਪਰ ਜੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ/ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਝੱਲਣ।
Sutra 15
एवं रूपाग्रं विद्यात् ॥ कZ_०२.२९.१५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਗ੍ਰ (ਪਛਾਣ-ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ) ਨੂੰ ਜਾਣੇ/ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇ।
Sutra 16
स्वयं हन्ता घातयिता हर्ता हारयिता च वध्यः ॥ कZ_०२.२९.१६ ॥
ਜੋ ਆਪ ਕਤਲ ਕਰੇ, ਜੋ ਕਤਲ ਕਰਵਾਏ, ਜੋ ਚੋਰੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਚੋਰੀ ਕਰਵਾਏ—ਇਹ ਸਭ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
Sutra 17
परपशूनां राजाङ्केन परिवर्तयिता रूपस्य पूर्वं साहसदण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.२९.१७ ॥
ਜੋ ਰਾਜੀ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਦਾਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਦਲ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਕੀਮਤ/ਪਹਿਚਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਾਹਸ’ ਦੰਡ (ਕਠੋਰ ਜੁਰਮਾਨਾ) ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 18
स्वदेशीयानां चोरहृतं प्रत्यानीय पणितं रूपं हरेत् ॥ कZ_०२.२९.१८ ॥
ਦੇਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਸਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਆਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਰਵੀ/ਜ਼ਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ‘ਰੂਪ’ (ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਮਤ/ਰਕਮ) ਉਹ ਲਵੇ।
Sutra 19
परदेशीयानां मोक्षयितार्धं हरेत् ॥ कZ_०२.२९.१९ ॥
ਪਰਦੇਸੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਛੁਡਾ ਕੇ/ਬਰਾਮਦ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਲਵੇ।
Sutra 20
बालवृद्धव्याधितानां गोपालकाः प्रतिकुर्युः ॥ कZ_०२.२९.२० ॥
ਵੱਛੜਿਆਂ, ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ (ਪਸ਼ੂਆਂ) ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇਖਭਾਲ ਗੋਪਾਲਕ ਕਰਨ।
Sutra 21
लुब्धकश्वगणिभिरपास्तस्तेनाव्यालपराबाधभयमृतुविभक्तमरण्यं चारयेयुः ॥ कZ_०२.२९.२१ ॥
ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੋਰਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡੇ ਜੰਗਲੀਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ) ਚਰਾਉਣ।
Sutra 22
सर्पव्यालत्रासनार्थं गोचरानुपातज्ञानार्थं च त्रस्नूनां घण्टातूर्यं च बध्नीयुः ॥ कZ_०२.२९.२२ ॥
ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਅਤੇ ਚਰਾਈ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਹ ਡਰਪੋਕ (ਜਾਨਵਰਾਂ) ਨਾਲ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਬੰਨ੍ਹਣ।
Sutra 23
समव्यूढतीर्थमकर्दमग्राहमुदकमवतारयेयुः पालयेयुश्च ॥ कZ_०२.२९.२३ ॥
ਉਹ (ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ) ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਘਾਟ ਤੋਂ—ਜਿੱਥੇ ਚਿਕੜ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨਾ ਹੋਣ—ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਨ।
Sutra 24
स्तेनव्यालसर्पग्राहगृहीतं व्याधिजरावसन्नं चावेदयेयुः अन्यथा रूपमूल्यं भजेरन् ॥ कZ_०२.२९.२४ ॥
ਚੋਰਾਂ, ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਜਾਂ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
Sutra 25
कारणमृतस्याङ्कचर्म गोमहिषस्य कर्णलक्षणमजाविकानाम् पुच्छमङ्कचर्म चाश्वखरोष्ट्राणाम् बालचर्मबस्तिपित्तस्नायुदन्तखुरशृङ्गास्थीनि चाहरेयुः ॥ कZ_०२.२९.२५ ॥
ਜਿਸ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਜੋਂ ਉਹ—ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੀ ਮੋਹਰ ਵਾਲੀ ਖਾਲ; ਬੱਕਰੀ ਅਤੇ ਭੇਡ ਦੇ ਕੰਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ; ਘੋੜੇ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਊਂਟ ਦੀ ਪੂੰਛ ਅਤੇ ਮੋਹਰ ਵਾਲੀ ਖਾਲ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਲ/ਖਾਲ, ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ, ਪਿੱਤ, ਸਨਾਯੂ, ਦੰਦ, ਖੁਰ, ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ—ਲਿਆਉਣ।
Sutra 26
मांसमार्द्रं शुष्कं वा विक्रीणीयुः ॥ कZ_०२.२९.२६ ॥
ਉਹ ਮਾਸ, ਚਾਹੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ, ਵੇਚਣ।
Sutra 27
उदश्विच्छ्ववराहेभ्यो दद्युः ॥ कZ_०२.२९.२७ ॥
ਉਹ (ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ) ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ/ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ।
Sutra 28
कूर्चिकां सेनाभक्तार्थमाहरेयुः ॥ कZ_०२.२९.२८ ॥
ਉਹ ਫੌਜੀ ਰਾਸ਼ਨ ਲਈ ਕੂਰਚਿਕਾ (ਦਹੀਂ/ਪਨੀਰ ਵਰਗੀ ਤਿਆਰੀ) ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ।
Sutra 29
किलाटो घाणपिण्याकक्लेदार्थः ॥ कZ_०२.२९.२९ ॥
ਕਿਲਾਟਾ ਘਾਣ ਦੇ ਪਿਣਿਆਕ (ਤੇਲ-ਖਲੀ) ਨੂੰ ਨਮੀ ਦੇ ਕੇ/ਨਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।
Sutra 30
पशुविक्रेता पादिकं रूपं दद्यात् ॥ कZ_०२.२९.३० ॥
ਪਸ਼ੂ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਫੀਸ/ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ (ਪਾਦਿਕ) ਦੇਵੇ।
Sutra 31
वर्षाशरद्धेमन्तानुभयतःकालं दुह्युः शिशिरवसन्तग्रीष्मानेककालम् ॥ कZ_०२.२९.३१ ॥
ਬਰਸਾਤ, ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ) ਦੁੱਧ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ)।
Sutra 32
द्वितीयकालदोग्धुरङ्गुष्ठच्छेदो दण्डः ॥ कZ_०२.२९.३२ ॥
ਜਿੱਥੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਵੇਲੇ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ—ਅੰਗੂਠਾ ਕੱਟਣਾ।
Sutra 33
दोहनकालमतिक्रामतस्तत्फलहानं दण्डः ॥ कZ_०२.२९.३३ ॥
ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ/ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਜ਼ਾ—ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਫਲ/ਉਤਪਾਦ ਜ਼ਬਤ (ਹਰਣ) ਕਰਨਾ ਹੈ।
Sutra 34
एतेन नस्यदम्ययुगपिङ्गनवर्तनकाला व्याख्याताः ॥ कZ_०२.२९.३४ ॥
ਇਸੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਨੱਸ੍ਯ (ਨੱਕ ਦੀ ਦਵਾਈ), ਦਮਨ (ਵਸ਼ ਕਰਨਾ), ਯੁਗ (ਜੂਆ/ਜੋਤਣਾ), ਪੀਂਗਨ ਅਤੇ ਨਵਰਤਨ (ਹੰਕਾਉਣਾ/ਮੋੜਨਾ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Sutra 35
क्षीरद्रोणे गवां घृतप्रस्थः पञ्चभागाधिको महिषीणाम् द्विभागाधिकोऽजावीनाम् ॥ कZ_०२.२९.३५ ॥
ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਘਿਉ ਦਾ ਮਿਆਰ: ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ—ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਵੱਧ; ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ—(ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ) ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਗ ਵੱਧ; ਬੱਕਰੀ/ਭੇਡ ਦਾ—(ਤੁਲਨਾ ਅਨੁਸਾਰ) ਘੱਟ ਮਿਆਰ।
Sutra 36
मन्थो वा सर्वेषां प्रमाणम् ॥ कZ_०२.२९.३६ ॥
ਜਾਂ, ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਥਨ-ਉਤਪਾਦ (ਮੰਥ) ਹੀ ਸਭ ਲਈ ਮਾਪ ਦਾ ਮਿਆਰ ਹੈ।
Sutra 37
भूमितृणोदकविशेषाद्द् हि क्षीरघृतवृद्धिर्भवति ॥ कZ_०२.२९.३७ ॥
ਜ਼ਮੀਨ, ਘਾਹ/ਚਾਰਾ (ਤ੍ਰਿਣ) ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 38
यूथवृषं वृषेणावपातयतः पूर्वः साहसदण्डः घातयत उत्तमः ॥ कZ_०२.२९.३८ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਲਦ ਨਾਲ ਝੁੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਲਦ (ਯੂਥਵ੍ਰਿਸ਼) ਨੂੰ ਡਿਗਵਾ ਦੇਵੇ/ਪਛਾੜ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਹਸ-ਦੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੰਡ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ।
Sutra 39
वर्णावरोधेन दशती रक्षा ॥ कZ_०२.२९.३९ ॥
ਰੰਗ/ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰਾ (ਨਿਯੰਤਰਿਤ) ਕਰਕੇ, ਦਸ-ਦਸ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਝੁੰਡ ਦੀ) ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 40
उपनिवेशदिग्विभागो गोप्रचाराद्बलान्वयतो वा गवां रक्षासामर्थ्याच्च ॥ कZ_०२.२९.४० ॥
ਗੋ-ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਜ਼ੋਨਿੰਗ ਜਾਂ ਤਾਂ ਚਰਾਈ ਦੇ ਰਸਤੇਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ, ਜਾਂ ਬਲ (ਪਹਿਰੇਦਾਰ/ਮਨੁੱਖੀ ਬਲ) ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ-ਵੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ, ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 41
अजावीनां षण्मासिकीमूर्णां ग्राहयेत् ॥ कZ_०२.२९.४१ ॥
ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਉਨ ਲੈਣੀ/ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 42
तेनाश्वखरोष्ट्रवराहव्रजा व्याख्याताः ॥ कZ_०२.२९.४२ ॥
ਉਸੇ (ਸਿਧਾਂਤ/ਵਿਧੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਘੋੜਿਆਂ, ਗਧਿਆਂ, ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।
Sutra 43
बलीवर्दानां नस्याश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणम् तुला घाणपिण्याकस्य दशाढकं कणकुण्डकस्य पञ्चपलिकं मुखलवनम् तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं मांसतुला दध्नश्चाढकम् यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः क्षीरद्रोणमर्धाढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं च प्रतिपानम् ॥ कZ_०२.२९.४३ ॥
ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ/ਢੁਆਈ ਲਈ ਲਗਾਏ ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ/ਸਪਲਾਈ ਇਹ ਹੋਵੇ: ਯavas (ਜੌ ਦਾ ਚਾਰਾ) ਅੱਧ-ਭਾਰ ਅਤੇ ਘਾਹ ਉਸ ਦਾ ਦੋਗੁਣਾ; ਘਾਣ-ਪਿਣਿਆਕ (ਤੇਲਖਲੀ) ਇੱਕ ਤੁਲਾ (ਦਸ ਆਢਕ ਮਾਪ ਨਾਲ); ਕਣ/ਕੁੰਡਕ ਪੰਜ ਪਲਿਕ ਮੂੰਹ-ਲਵਣ ਸਮੇਤ; ਨਸ੍ਯ ਲਈ ਤੇਲ ਇੱਕ ਕੁਡੁਬ; ਪੀਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ; ਮਾਸ ਇੱਕ ਤੁਲਾ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਇੱਕ ਆਢਕ; ਜੌ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ—ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਮਾਸ਼ ਦਾ ਪੁਲਾਕ; ਦੁੱਧ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ ਜਾਂ ਸੁਰਾ ਅੱਧ ਆਢਕ; ਸਨੇਹ (ਘੀ/ਚਰਬੀ) ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ ਵਜੋਂ ਖ਼ਾਰ ਦਸ ਪਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰ (ਸੁੱਕੀ ਅਦਰਕ) ਇੱਕ ਪਲ।
Sutra 44
पादोनमश्वतरगोखराणाम् द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् ॥ कZ_०२.२९.४४ ॥
ਖੱਚਰਾਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਲਈ (ਉਪਰੋਕਤ) ਰਾਸ਼ਨ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਤੇ ਊਠਾਂ ਲਈ ਉਹ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਵੇ।
Sutra 45
कर्मकरबलीवर्दानां पायनार्थानां च धेनूनां कर्मकालतः फलतश्च विधादानम् ॥ कZ_०२.२९.४५ ॥
ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਲਈ ਰੱਖੀਆਂ ਧੇਨੂਆਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤੀ (ਅਤੇ ਵੰਡ) ਕੰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ/ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 46
सर्वेषां तृणोदकप्राकाम्यम् ॥ कZ_०२.२९.४६ ॥
ਸਾਰੇ (ਪਸ਼ੂਆਂ) ਲਈ ਘਾਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Sutra 47
इति गोमण्डलं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.२९.४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੋਮੰਡਲ’ (ਪਸ਼ੂ-ਖੇਤਰ/ਪਸ਼ੂ-ਵਲਯ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Sutra 48
शत्यं गोमहिषोष्ट्राणां यूथं कुर्याच्चतुर्वृषम् ॥ कZ_०२.२९.४८च्द् ॥
ਗਾਂ, ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਲਈ ਝੁੰਡ ਸੌ (ਸਿਰਾਂ) ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਜਨਨ-ਬਲਦ ਹੋਣ।
Frequently Asked Questions
Stable dairy supply, protected breeding stock, reliable draft animals, and reduced theft/fraud through marking and registries—raising rural prosperity while ensuring predictable state revenue and provisioning capacity.
Negligence triggers abhyāvahana (making-good/recovery of loss) from custodians; documentary controls (marks/registers) enable attribution. While this passage does not enumerate corporal fines, it establishes strict financial liability for pramāda and disallows writing off preventable losses as ‘naṣṭa/vinaṣṭa’ without cause.