Adhyaya 25
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s internal power by detailing how superintendents convert daily economic life into predictable revenue, order, and intelligence. In 2.25 Kautilya treats liquor not as a moral abstraction but as a governable instrument: consumption is spatially controlled (pānāgāra), quantities are standardized, and rural disorder is prevented by discouraging uncontrolled village drinking. The state’s aim is twofold: (1) kośa-vṛddhi through regulated sale and calibrated pricing (including disposal of spoiled liquor), and (2) risk-management through surveillance—taverns become nodes where hidden agents observe spending patterns, identify lost/stolen property, and detect criminals exploiting intoxication. The chapter embeds danda not merely as punishment but as an incentive-compatible liability regime: merchants are fined for patrons’ losses, compelling them to maintain order and vigilance. Thus the ‘vice economy’ is absorbed into statecraft, strengthening the treasury while protecting the social base (janapada) that sustains conquest.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৫.০১ ॥
[ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ/ਸੂਤਰ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠ ਭੇਜੋ; ਫਿਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।]
Sutra 2
षट्शतमत्ययमन्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२५.०२ ॥
ਉਹ ਛੇ ਸੌ (ਇਕਾਈਆਂ) ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ/ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਕਮ ਰਖਵਾਏ—ਪਰ ਕਰਤਾ, ਖਰੀਦਦਾਰ, ਵਿਕਰੇਤਾ ਜਾਂ ਕਰਜ਼/ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Sutra 3
ग्रामादनिर्णयणमसम्पातं च सुरायाः प्रमादभयात्कर्मसु ञ्जिर्दिष्टानां मर्यादातिक्रमभयादार्याणामुत्साहभयाच्च तीष्क्णानाम् ॥ कZ_०२.२५.०३ ॥
ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬੇਕਾਬੂ ਭੀੜਾਂ/ਇਕੱਠਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਡਰ, ਕੰਮ ‘ਤੇ ਲਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੱਦ/ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ/ਉਗਰ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਭਲੇ/ਮਾਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਤਿ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।
Sutra 4
लक्षितमल्पं वा चतुर्भागमर्धकुडुबं कुडुबमर्धप्रस्थं प्रस्थं वेति ज्ञातशौचा निर्हरेयुः ॥ कZ_०२.२५.०४ ॥
ਉਹ (ਸੇਵਕ) ਕੇਵਲ ਮੰਨਿਆ/ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਛੋਟੇ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਣ—ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਅੱਧਾ-ਕੁਡੁਬ, ਕੁਡੁਬ, ਅੱਧਾ-ਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਥ; ਅਤੇ ਵੰਡ ਉਹਨਾਂ ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ/ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਹੋਵੇ।
Sutra 5
पानागारेषु वा पिबेयुरसंचारिणः ॥ कZ_०२.२५.०५ ॥
ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਪਾਨਾਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੀਣ।
Sutra 6
निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतानामनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थमस्वामिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निष्केप्तारमन्यत्र व्यपदेशेन ग्राहयेदतिव्ययकर्तारमनायतिव्ययं च ॥ कZ_०२.२५.०६ ॥
ਨિક્ષੇਪ, ਉਪਨਿਧੀ, ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ, ਚੋਰੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮਾਲਕ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਨિક્ષੇਪਕ/ਦਾਵੇਦਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਥਾਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਖਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 7
न चानर्घेण कालिकां वा सुरां दद्यादन्यत्र दुष्टसुरायाः ॥ कZ_०२.२५.०७ ॥
ਅਤੇ ਕਾਲਿਕਾ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਠੀਕ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਸਿਵਾਏ ਖਰਾਬ ਹੋਈ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ।
Sutra 8
तामन्यत्र विक्रापयेत् ॥ कZ_०२.२५.०८ ॥
ਉਹ (ਖਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ) ਹੋਰ ਥਾਂ (ਵੱਖਰੇ ਚੈਨਲ/ਬਾਜ਼ਾਰ ਰਾਹੀਂ) ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 9
दासकर्मकरेभ्यो वा वेतनं दद्यात् ॥ कZ_०२.२५.०९ ॥
ਜਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ/ਤਨਖ਼ਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
Sutra 10
वाहनप्रतिपानं सूकरपोषणं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.२५.१० ॥
ਜਾਂ ਵਾਹਨਾਂ/ਢੁਆਈ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ/ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 11
पानागाराण्यनेककक्ष्याणि विभक्तशयनासनवन्ति पानोद्देशानि गन्धमाल्योदकवन्ति ऋतुसुखानि कारयेत् ॥ कZ_०२.२५.११ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਖਰੇ ਸੌਣ‑ਬੈਠਣ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਾਨ‑ਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖਦ ਪਾਨਾਗਾਰ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Sutra 12
तत्रस्थाः प्रकृत्यौत्पत्तिकौ व्ययौ गूढा विद्युः आगन्तूंश्च ॥ कZ_०२.२५.१२ ॥
ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਗੁਪਤਚਰ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਮਦਨ‑ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਰਚੇ ਜਾਣਨ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ।
Sutra 13
क्रेतृऋणां मत्तसुप्तानामलङ्काराच्छादनहिरण्यानि च विद्युः ॥ कZ_०२.२५.१३ ॥
ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਨ।
Sutra 14
तन्नाशे वणिजस्तच्च तावच्च दण्डं दद्युः ॥ कZ_०२.२५.१४ ॥
ਜੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ/ਰਖਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਰਕਮ ਦਾ ਵਾਧੂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ।
Sutra 15
वणिजश्स्तु संवृतेषु कक्ष्याविभागेषु स्वदासीभिः पेशलरूपाभिरागन्तूनां वास्तव्यानां चार्यरूपाणां मत्तसुप्तानां भावं विद्युः ॥ कZ_०२.२५.१५ ॥
ਵਪਾਰੀ ਬੰਦ ਅਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸੁਹਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਨਵੇਂ ਆਏ, ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ/ਨਿਯਤ ਜਾਣਨ।
Sutra 16
मेदकप्रसन्नासवारिष्टमैरेयमधूनाम् ॥ कZ_०२.२५.१६ ॥
(ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ) ਮੇਦਕ, ਪ੍ਰਸੰਨਾ, ਆਸਵ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਮੈਰੇਯ ਅਤੇ ਮਧੁ (ਸ਼ਹਿਦ/ਮਧੁਰਸ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Sutra 17
उदकद्रोणं तण्डुलानामर्धाढकं त्रयः प्रस्थाः किण्वस्येति मेदकयोगः ॥ कZ_०२.२५.१७ ॥
ਮੇਦਕ ਦਾ ਯੋਗ: ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ, ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਆਢਕ, ਅਤੇ ਕਿਣ੍ਵ (ਫਰਮੈਂਟ/ਖਮੀਰ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਥ।
Sutra 18
द्वादशाढकं पिष्टस्य पञ्च प्रस्थाः किण्वस्य क्रमुकत्वक्फलयुक्तो वा जातिसम्भारः प्रसन्नायोगः ॥ कZ_०२.२५.१८ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਦਾ ਯੋਗ: ਪਿਸ਼ਟ (ਆਟਾ/ਪੇਸਟ) ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਆਢਕ ਅਤੇ ਕਿਣ੍ਵ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਸਥ; ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਮੁਕ (ਸੁਪਾਰੀ) ਦੀ ਛਾਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵਾਲਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ‘ਜਾਤਿ-ਸੰਭਾਰ’ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Sutra 19
कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिकं प्रस्थो मधुन इत्यासवयोगः ॥ कZ_०२.२५.१९ ॥
ਆਸਵ ਦਾ ਯੋਗ: ਕਪਿੱਥ (ਕੈਥਾ/ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਦਾ ਇੱਕ ਤੁਲਾ, ਫਾਣਿਤ (ਗੁੜ ਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਸ਼ਰਬਤ) ਪੰਜ ਤੌਲਿਕ, ਅਤੇ ਮਧੁ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ।
Sutra 20
पादधिको ज्येष्ठः पादहीनः कनिष्ठः ॥ कZ_०२.२५.२० ॥
ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’; ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਕਨਿਸ਼ਠ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 21
चिकित्सकप्रमाणाः प्रत्येकशो विकाराणामरिष्टाः ॥ कZ_०२.२५.२१ ॥
ਅਰਿਸ਼ਟ (ਔਸ਼ਧੀ ਕਿਣਵਿਤ ਤਿਆਰੀਆਂ) ਹਕੀਮਾਂ/ਵੈਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।
Sutra 22
मेषशृङ्गीत्वक्क्वाथाभिषुतो गुडप्रतीवापः पिप्पलीमरिचसम्भारस्त्रिफलायुक्तो वा मैरेयः ॥ कZ_०२.२५.२२ ॥
ਮੈਰੇਯਾ ਮੇਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਕਾਢੇ ਨਾਲ ਕਿਣਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁੜ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਿੱਪਲੀ ਅਤੇ ਮਰਿਚ (ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ) ਦਾ ਮਸਾਲਾ-ਸਮੂਹ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 23
गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासम्भारः ॥ कZ_०२.२५.२३ ॥
ਗੁੜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ (ਵਾਧੂ ਜੋੜ) ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Sutra 24
मृद्वीकारसो मधु ॥ कZ_०२.२५.२४ ॥
ਮਧੁ ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਰਸ ਹੈ।
Sutra 25
तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकमिति ॥ कZ_०२.२५.२५ ॥
ਉਸ ਦਾ (ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ) ‘ਸਵਦੇਸ਼’/ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਮੂਲ-ਇਲਾਕਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ‘ਕਾਪਿਸ਼ਾਯਨ’ ਅਤੇ ‘ਹਾਰਹੂਰਕ’।
Sutra 26
माषकलनीद्रोणमामं सिद्धं वा त्रिभागाधिकतण्डुलं मोरटादीनां कार्षिकभागयुक्तं किण्वबन्धः ॥ कZ_०२.२५.२६ ॥
ਕਿਣ੍ਵ-ਬੰਧ (ਫਰਮੈਂਟ/ਸਟਾਰਟਰ) ਲਈ—ਮਾਸ਼ (ਉੜਦ) ਕਲਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣ, ਕੱਚਾ ਜਾਂ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੰਡੁਲ (ਚੌਲ) ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਮੋਰਟ ਆਦਿ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰ੍ਸ਼ ਭਾਗ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Sutra 27
पाठालोघ्रतेजोवत्येलावालुकमधुकमधुरसाप्रियङ्गुदारुहरिद्रामरिचपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिकः सम्भारयोगो मेदकस्य प्रसन्नायाश्च ॥ कZ_०२.२५.२७ ॥
ਪਾਠਾ, ਲੋਧ੍ਰ, ਤੇਜੋਵਤੀ, ਏਲਾ, ਵਾਲੁਕ, ਮਧੁਕ, ਮਧੁਰਸਾ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਦਾਰੁ, ਹਰਿਦਰਾ, ਮਰਿਚ ਅਤੇ ਪਿਪ੍ਪਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜ-ਕਾਰ੍ਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੇਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਾ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਜੋੜ-ਸਾਮਾਨ ਹੈ।
Sutra 28
मधुकनिर्यूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादनी च ॥ कZ_०२.२५.२८ ॥
ਮਧੁਕ ਦੇ ਨਿਰ੍ਯੂਹ (ਕਾਢੇ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਟ-ਸ਼ਰਕਰਾ ਵਰਣ (ਰੰਗ/ਰੂਪ) ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ਼/ਉਜਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Sutra 29
चोचचित्रकविलङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिकः क्रमुकमधुकमुस्तालोध्राणां द्विकार्षिकश्चासवसम्भारः ॥ कZ_०२.२५.२९ ॥
ਆਸਵ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਲਈ—ਚੋਚ, ਚਿਤ੍ਰਕ, ਵਿਲੰਗ ਅਤੇ ਗਜ-ਪਿਪ੍ਪਲੀ—ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਕਾਰ੍ਸ਼; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮੁਕ, ਮਧੁਕ, ਮੁਸਤਾ ਅਤੇ ਲੋਧ੍ਰ—ਹਰੇਕ ਦੋ ਕਾਰ੍ਸ਼।
Sutra 30
दशभागश्चैषां बीजबन्धः ॥ कZ_०२.२५.३० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੀਜ-ਬੰਧ (ਸਟਾਰਟਰ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ) ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
Sutra 31
प्रसन्नायोगः श्वेतसुरायाः ॥ कZ_०२.२५.३१ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਯੋਗ ਸ਼ਵੇਤ-ਸੁਰਾ (ਚਿੱਟੀ ਸ਼ਰਾਬ) ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 32
सहकारसुरा रसोत्तरा बीजोत्तरा वा महासुरा सम्भारिकी वा ॥ कZ_०२.२५.३२ ॥
ਸਹਕਾਰ-ਸੁਰਾ (ਆਮ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ) ਜਾਂ ਤਾਂ ‘ਰਸੋੱਤਰਾ’ (ਰਸ-ਪ੍ਰਧਾਨ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ‘ਬੀਜੋੱਤਰਾ’ (ਬੀਜ/ਸਟਾਰਟਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ); ਅਤੇ ਮਹਾ-ਸੁਰਾ ‘ਸੰਭਾਰਿਕੀ’ (ਸਮੱਗਰੀ-ਭਰਪੂਰ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 33
तासां मोरटापलाशपत्तूरमेषशृङ्गीकरञ्जक्षीरवृक्षकषायभावितं दग्धकटशर्कराचूर्णं लोघ्रचित्रकविलङ्गपाठामुस्ताकलिङ्गयवदारुहरिद्रेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्तपर्णनिम्बास्फोतकल्कार्धयुक्तमन्तर्नखो मुष्टिः कुम्भीं राजपेयां प्रसादयति ॥ कZ_०२.२५.३३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੋਰਟਾ, ਪਲਾਸ਼, ਪੱਤੂਰ, ਮੇਸ਼ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਕਰੰਜ ਅਤੇ ਖ਼ੀਰਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਕਢੇ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਸੜੀ ਹੋਈ ਕਟਸ਼ਰਕਰਾ ਦੇ ਚੂਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਧ੍ਰ, ਚਿਤ੍ਰਕ, ਵਿਲੰਗ, ਪਾਠਾ, ਮੁਸਤਾ, ਕਲਿੰਗ-ਯਵ, ਦਾਰੂ, ਹਰਿਦ੍ਰਾ, ਇੰਦੀਵਰ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਸਪਤਪਰਨ, ਨਿੰਬ ਅਤੇ ਆਸਫੋਟ ਦੇ ਕਲਕ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ—ਰਾਜਪੇਯਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੰਭੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ (ਪ੍ਰਸੰਨ) ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 34
फाणितः पञ्चपलिकश्चात्र रसवृद्धिर्देयः ॥ कZ_०२.२५.३४ ॥
ਇੱਥੇ ਰਸ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਫਾਣਿਤ (ਗਾੜ੍ਹਾ ਚੀਨੀ ਦਾ ਸ਼ਰਬਤ) ਪੰਜ ਪਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Sutra 35
कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेतसुरामौषधार्थं वारिष्टमन्यद्वा कर्तुं लभेरन् ॥ कZ_०२.२५.३५ ॥
ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ, ਚਿੱਟੀ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਔਖਧੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਰਿਸ਼ਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Sutra 36
उत्सवसमाजयात्रासु चतुरहः सौरिको देयः ॥ कZ_०२.२५.३६ ॥
ਉਤਸਵਾਂ, ਜਨ-ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ/ਜੁਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ (ਪਰਵਾਨਾ/ਫੀਸ) ਦਿੱਤਾ/ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 37
तेष्वननुज्ञातानां प्रहवनान्तं दैवसिकमत्ययं गृह्णीयात् ॥ कZ_०२.२५.३७ ॥
ਜਿੱਥੇ (ਵਿਕਰੀ/ਉਤਪਾਦਨ) ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਬਤੀ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Sutra 38
सुराकिण्वविचयं स्त्रियो बालाश्च कुर्युः ॥ कZ_०२.२५.३८ ॥
ਸੁਰਾ ਅਤੇ ਕਿਣਵ (ਖਮੀਰ/ਫਰਮੈਂਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ) ਦੀ ਛਾਂਟ/ਚੋਣ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਾਬਾਲਗ ਕਰਨ।
Sutra 39
अराजपण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दद्युः सुरकामेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशीधूनां च ॥ कZ_०२.२५.३९ ॥
ਗੈਰ-ਰਾਜਸੀ ਮਾਲ ਦੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾ, ਕਾਮੇਦਕ, ਆਰਿਸ਼ਟ, ਮਧੁ(-ਪੇਯ), ਫਲਾਮਲ, ਅਮਲ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਧੁ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ (ਪਣ) ਦਾ ਸ਼ੁਲਕ ਅਦਾ ਕਰਨ।
Sutra 40
तथा वैधरणं कुर्यादुचितं चानुवर्तयेत् ॥ कZ_०२.२५.४०च्द् ॥
ਤਦਨੁਸਾਰ ਉਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂਜਸ/ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹ ਲਾਗੂ ਕਰਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
Reduced village quarrels and administrative deadlocks from drunkenness; safer public drinking through standardized measures and supervised spaces; improved recovery/detection of stolen or lost valuables; steadier revenue from a regulated commodity.
Merchant/keeper liability: if patrons’ ornaments, clothing, or gold are lost while intoxicated/asleep, the seller pays the value plus an equivalent fine (tacca tāvacca daṇḍa). Additional enforcement is implied through controlled pricing/quality rules and restrictions on unsupervised village drinking.