Adhyaya 20
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting sovereignty into repeatable administrative procedure. Chapter 2.20 anchors that machinery in metrological certainty: the Mānādhyakṣa must know deśa–kāla–māna (place, time, and measure) and then fixes a precise ladder of minute-to-large units (from paramāṇu upward) culminating in practical state measures used for camps, forts, and royal holdings. This is not “physics” for curiosity, but fiscal and logistical control: taxation, wages, procurement, land/works measurement, and military engineering all depend on common standards. By defining measures through bodily and craft-based references (aṅgula, vitasti, aratni/hasta; dhanurgraha, dhanurmuṣṭi; takṣṇa/kiṣku), the text ensures field usability while preserving auditability. In the Saptāṅga organism, this chapter primarily nourishes Kośa and Durga by reducing leakage, aligning contracts, and enabling disciplined construction and supply—preconditions for expansion and conquest.
Sutras
Sutra 1
मानाध्यक्ष्यो देशकालमानं विद्यात् ॥ कZ_०२.२०.०१ ॥
ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਪ (ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਕਾਲਿਕ ਮਾਪ) ਦੇ ਮਿਆਰ ਜਾਣੇ।
Sutra 2
अष्टौ परमाणवो रथचक्रविप्रुट् ॥ कZ_०२.२०.०२ ॥
ਅੱਠ ਪਰਮਾਣੂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਥਚੱਕਰ-ਵਿਪ੍ਰੁਟ (ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਕਣ/ਧੂੜ) ਬਣਦੇ ਹਨ।
Sutra 3
ता अष्टौ लिक्षा ॥ कZ_०२.२०.०३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲਿਕਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 4
ता अष्तौ यूका ॥ कZ_०२.२०.०४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਯੂਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 5
ता अष्टौ यवमध्यः ॥ कZ_०२.२०.०५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਯਵਮੱਧ੍ਯ (ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਦਾ ਮਾਪ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 6
अष्टौ यवमध्या अङ्गुलम् ॥ कZ_०२.२०.०६ ॥
ਅੱਠ ਯਵ-ਮੱਧ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ (ਉਂਗਲੀ ਦੀ ਚੌੜਾਈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 7
मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अनुगुल्या मध्यप्रकर्षो वाङ्गुलम् ॥ कZ_०२.२०.०७ ॥
ਮੱਧਮ ਕਦ-ਕਾਠ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲੀ (ਮੱਧਮਾ) ਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਉਭਾਰ/ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਵਾਂਗੁਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 8
चतुरङ्गुलो धनुर्ग्रहः ॥ कZ_०२.२०.०८ ॥
ਧਨੁਰਗ੍ਰਹ (ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪਕੜ) ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 9
अष्टाङ्गुला धनुर्मुष्टिः ॥ कZ_०२.२०.०९ ॥
ਧਨੁਰਮੁਸ਼ਟੀ (ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਮੂਠ/ਹੈਂਡਲ) ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 10
द्वादशाङ्गुला वितस्तिः छायापौरुषं च ॥ कZ_०२.२०.१० ॥
ਵਿਤਸਤਿ (ਹੱਥ ਦਾ ਫੈਲਾਵ) ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਛਾਇਆ-ਪੌਰੁਸ਼’ (ਛਾਂ-ਮਨੁੱਖ) ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 11
चतुर्दशाङ्गुलं शमः शलः परीरयः पदं च ॥ कZ_०२.२०.११ ॥
ਚੌਦਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਸ਼ਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਲ’ ਜਾਂ ‘ਪਰੀਰਯ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਇਹੀ ‘ਪਦ’ (ਪੈਰ/ਫੁੱਟ) ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਹੈ।
Sutra 12
द्विवितस्तिररत्निः प्राजापत्यो हस्तः ॥ कZ_०२.२०.१२ ॥
ਦੋ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਰਤਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਹਸਤ (ਮਿਆਰੀ ‘ਹਸਤ/ਕਿਊਬਿਟ’) ਹੈ।
Sutra 13
सधनुर्ग्रहः पौतवविवीतमानम् ॥ कZ_०२.२०.१३ ॥
ਸਧਨੁਰਗ੍ਰਹ ਪੌਤਵ (ਤੋਲ-ਮਾਪ ਵਿਭਾਗ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ (ਵਿਵੀਤ) ਮਾਪ ਹੈ।
Sutra 14
सधनुर्मुष्टिः कुष्कुः कंसो वा ॥ कZ_०२.२०.१४ ॥
ਸਧਨੁਰਮੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ‘ਕੁਸ਼ਕੁ’ ਜਾਂ ‘ਕੰਸ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 15
द्विचत्वारिंशदङ्गुलस्तक्ष्णः क्राकचनिककिष्कुः स्कन्धावारदुर्गराजपरिग्रहमानम् ॥ कZ_०२.२०.१५ ॥
ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ‘ਤਕ੍ਸ਼ਣ’—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਾਕਚਨਿਕਕਿਸ਼੍ਕੁ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਧਾਵਾਰ (ਸੈਣਿਕ ਛਾਵਣੀ), ਦੁਰਗ (ਕਿਲ੍ਹੇ) ਅਤੇ ਰਾਜਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਰਾਜੇ ਦੀ ਘੇਰੀ/ਅਧਿਗ੍ਰਹਿਤ ਜਾਇਦਾਦ) ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ।
Sutra 16
चतुष्पञ्चाशदङ्गुलः कूप्यवनहस्तः ॥ कZ_०२.२०.१६ ॥
ਕੂਪ੍ਯਵਨਹਸਤ 54 ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 17
चतुरशीत्यङ्गुलो व्यामो रज्जुमानं खातपौरुषं च ॥ कZ_०२.२०.१७ ॥
ਵਿਆਮ 84 ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰੱਜੂ-ਮਾਨ (ਰੱਸੀ ਦਾ ਮਾਪ) ਹੈ ਅਤੇ ‘ਖਾਤ-ਪੌਰੁਸ਼’ (ਖੁਦਾਈ-ਪੁਰਖ) ਮਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 18
चतुररत्निर्दण्डो धनुर्नालिका पौरुषं च गार्हपत्यम् ॥ कZ_०२.२०.१८ ॥
ਚਾਰ ਅਰਤਨੀ ਦਾ ਡੰਡ ਹੀ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼) ਅਤੇ ਨਾਲਿਕਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ (ਗ੍ਰਿਹਸਥ/ਘਰੇਲੂ) ਮਿਆਰ ਹੈ।
Sutra 19
अष्टशताङ्गुलं धनुः पथिप्राकारमानं पौरुषं चाग्निचित्यानाम् ॥ कZ_०२.२०.१९ ॥
ਧਨੁ 800 ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੜਕਾਂ (ਪਥਿ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ (ਪਰਕੋਟਾ/ਦੀਵਾਰ) ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨਿਚਿਤ੍ਯਾ (ਅੱਗ-ਵੇਦੀ ਨਿਰਮਾਣ) ਲਈ ਵੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਮਿਆਰ ਹੈ।
Sutra 20
षट्कंसो दण्डो ब्रह्मदेयातिथ्यमानम् ॥ कZ_०२.२०.२० ॥
ਇੱਕ ਦੰਡ (ਡੰਡਾ) ਛੇ ਕੰਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਦੇਯ/ਆਤਿਥ੍ਯ ਦਾ ਮਾਪ-ਮਿਆਰ ਹੈ।
Sutra 21
दशदण्डो रज्जुः ॥ कZ_०२.२०.२१ ॥
ਰੱਜੂ (ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ) ਦਸ ਦੰਡਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Sutra 22
द्विरज्जुकः परिदेशः ॥ कZ_०२.२०.२२ ॥
ਪਰਿਦੇਸ਼ (ਨਿਰਧਾਰਤ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਵਿਸਤਾਰ) ਦੋ ਰੱਜੂਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Sutra 23
त्रिरज्जुकं निवर्तनमेकतः ॥ कZ_०२.२०.२३ ॥
ਨਿਵਰਤਨ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰੱਜੂਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਭੁਜਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤਿੰਨ ਰੱਜੂ)।
Sutra 24
द्विदण्डाधिको बाहुः ॥ कZ_०२.२०.२४ ॥
ਬਾਹੁ (ਮਾਪ) ਦੋ ਦੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਦੰਡ + ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਾਧੂ ਹਿੱਸਾ)।
Sutra 25
द्विधनुःसहस्रं गोरुतम् ॥ कZ_०२.२०.२५ ॥
ਗੋਰੁਤ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Sutra 26
चतुर्गोरुतं योजनम् ॥ कZ_०२.२०.२६ ॥
ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਚਾਰ ਗੋਰੁਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
Sutra 27
इति देशमानम् ॥ कZ_०२.२०.२७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼/ਭੂਮੀ-ਮਾਪ (ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਪਣ ਦੇ ਮਿਆਰ) ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 28
कालमानमत ऊर्ध्वम् ॥ कZ_०२.२०.२८ ॥
ਅਗਲਾ ਕਾਲ-ਮਾਪ (ਸਮਾਂ ਮਾਪਣ ਦਾ ਮਿਆਰ) ਹੈ।
Sutra 29
तुटो लवो निमेषः काष्ठा कल्ला नालिका मुहूर्तः पूर्वापरभागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगमिति कालाः ॥ कZ_०२.२०.२९ ॥
ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ—ਤੁਟ, ਲਵ, ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਕੱਲਾ, ਨਾਲਿਕਾ, ਮੁਹੂਰਤ; ਪੂਰਵਾਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਦੇ ਭਾਗ; ਦਿਨ, ਰਾਤ; ਪੱਖ, ਮਾਸ; ਰਿਤੁ; ਅਯਨ; ਸੰਵਤਸਰ; ਅਤੇ ਯੁਗ—ਇਹ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਹਨ।
Sutra 30
द्वौ तुटौ लवः ॥ कZ_०२.२०.३० ॥
ਦੋ ਤੁਟ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲਵ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Sutra 31
द्वौ लवौ निमेषः ॥ कZ_०२.२०.३१ ॥
ਦੋ ਲਵ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਿਮੇਸ਼ (ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਦਾ ਪਲ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 32
पञ्चनिमेषाः काष्ठाः ॥ कZ_०२.२०.३२ ॥
ਪੰਜ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਸ਼ਠਾ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 33
त्रिंशत्काष्ठाः कलाः ॥ कZ_०२.२०.३३ ॥
ਤੀਹ ਕਾਸ਼ਠਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ (ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇਕਾਈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 34
चत्वारिंशत्कलाः नालिका ॥ कZ_०२.२०.३४ ॥
ਚਾਲੀ ਕਲਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਾਲਿਕਾ (ਜਲ-ਘੜੀ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 35
सुवर्णमाषकाश्चत्वारश्चतुरङ्गुलायामाः कुम्भच्छिद्रमाढकमम्भसो वा नालिका ॥ कZ_०२.२०.३५ ॥
ਨਾਲਿਕਾ ਦਾ ਮਾਪ ਘੜੇ ਦੇ ਛੇਦ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਛੇਦ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਚਾਰ ਸੁਵਰਣ-ਮਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਢਕ ਜਿਤਨਾ ਪ੍ਰਵਾਹ/ਮਾਪ—ਇਹੀ ਨਾਲਿਕਾ ਹੈ।
Sutra 36
द्विनालिको मुहूर्तः ॥ कZ_०२.२०.३६ ॥
ਦੋ ਨਾਲਿਕਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 37
पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो रात्रिश्च चैत्रे चाश्वयुजे च मासि भवतः ॥ कZ_०२.२०.३७ ॥
ਚੈਤਰ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ—ਦੋਵੇਂ ਪੰਦਰਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ (ਅਰਥਾਤ ਬਰਾਬਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Sutra 38
ततः परं त्रिभिर्मुहूर्तैरन्यतरः षण्मासं वर्धते ह्रसते चेति ॥ कZ_०२.२०.३८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਇੱਕ (ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ) ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਘਟਦਾ ਹੈ।
Sutra 39
छायायामष्टपौरुष्यामष्टादशभागश्छेदः षट्पौरुष्यां चतुर्दशभागः त्रिपौरुष्यामष्टभागः द्विपौरुष्यां षड्भागः पौरुष्यां चतुर्भागः अष्टाङ्गुलायां त्रयो दशभागाः चतुरङ्गुलायां त्रयोऽष्टभागाः अच्छायो मध्याह्न इति ॥ कZ_०२.२०.३९ ॥
ਛਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਨੁਸਾਰ: ਅੱਠ ਪੌਰੁਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਕਟ-ਆਫ਼ 18 ਭਾਗ; ਛੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਤੇ 14 ਭਾਗ; ਤਿੰਨ ਪੌਰੁਸ਼ ਤੇ 8 ਭਾਗ; ਦੋ ਪੌਰੁਸ਼ ਤੇ 6 ਭਾਗ; ਇੱਕ ਪੌਰੁਸ਼ ਤੇ 4 ਭਾਗ; ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਤੇ 3/10 ਭਾਗ; ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ ਤੇ 3/8 ਭਾਗ। ਜਦੋਂ ਛਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ।
Sutra 40
ज्येष्ठामूलीय आषाढश्च ग्रीष्मः ॥ कZ_०२.२०.६० ॥
‘ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ’ (ਗਰਮੀ) ਰੁੱਤ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾਮੂਲੀਯ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Sutra 41
शिशिराद्युत्तरायणम् ॥ कZ_०२.२०.६१ ॥
ਉੱਤਰਾਯਣ ਸ਼ਿਸਿਰ (ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 42
वर्षादि दक्षिणायनम् ॥ कZ_०२.२०.६२ ॥
ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਵਰਖਾ (ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਰੁੱਤ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 43
द्व्ययनः संवत्सरः ॥ कZ_०२.२०.६३ ॥
ਸੰਵਤਸਰ (ਸਾਲ) ਦੋ ਅਯਨ (ਅੱਧੇ ਸਾਲ) ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Sutra 44
पञ्चसंवत्सरो युगम् । इति ॥ कZ_०२.२०.६४ ॥
ਪੰਜ ਸੰਵਤਸਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਯੁਗ’ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Sutra 45
दिवसस्य हरत्यर्कः षष्टिभागमृतौ ततः ॥ कZ_०२.२०.६५अब् ॥
ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਦਾ ਸੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ ਦਿਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ/ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ)।
Sutra 46
करोत्येकमहश्छेदं तथैवैकं च चन्द्रमाः ॥ कZ_०२.२०.६५च्द् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਕਟੌਤੀ/ਸਮਾਂਜਸਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਇੱਕ (ਦਿਨ ਦੀ ਸਮਾਂਜਸਤਾ) ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sutra 47
एवमर्धतृतीयानामब्दानामधिमासकम् ॥ कZ_०२.२०.६६अब् ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਧੇ ਅਤੇ ਤਿਹਾਈ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅਧਿਮਾਸ (ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਮਹੀਨਾ) ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sutra 48
ग्रीष्मे जनयतः पूर्वं पञ्चाब्दान्ते च पश्चिमम् ॥ कZ_०२.२०.६६च्द् ॥
ਅਧਿਮਾਸ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ (ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਮਿਲੀਅਤ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ (ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲੀਅਤ)।
Sutra 49
अर्धन्यूनश्चान्द्रमासः ॥ कZ_०२.२०.४९ ॥
ਚਾਂਦ ਮਹੀਨਾ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਘੱਟ (ਅਰਥਾਤ ਉਨੱਤੀ ਅਤੇ ਅੱਧ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 50
सप्तविंशतिर्नाक्षत्रमासः ॥ कZ_०२.२०.५० ॥
ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮਾਸ ਸਤਾਈ (ਦਿਨਾਂ) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 51
द्वात्रिंशद्बलमासः ॥ कZ_०२.२०.५१ ॥
ਬਲ-ਮਾਸ ਬੱਤੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 52
पञ्चत्रिंशदश्ववाहायाः ॥ कZ_०२.२०.५२ ॥
‘ਅਸ਼ਵਵਾਹਾ’ (ਘੋੜਾ-ਆਵਾਜਾਈ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾ ਪੈਂਤੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 53
चत्वारिंशद्धस्तिवाहायाः ॥ कZ_०२.२०.५३ ॥
‘ਹਸਤਿਵਾਹਾ’ (ਹਾਥੀ-ਆਵਾਜਾਈ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Sutra 54
द्वौ मासाव् ऋतुः ॥ कZ_०२.२०.५४ ॥
ਰਿਤੂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sutra 55
श्रावणः प्रौष्ठपदश्च वर्षाः ॥ कZ_०२.२०.५५ ॥
ਸਾਵਣ ਅਤੇ ਭਾਦੋਂ—ਇਹ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਹਨ।
Sutra 56
आश्वयुजः कार्त्तिकश्च शरत् ॥ कZ_०२.२०.५६ ॥
ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ—ਇਹ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਹੈ।
Sutra 57
मार्गशीर्षः पौषश्च हेमन्तः ॥ कZ_०२.२०.५७ ॥
ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਸ਼—ਇਹ ਹੇਮੰਤ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਰਦੀ) ਹੈ।
Sutra 58
माघः फाल्गुनश्च शिशिरः ॥ कZ_०२.२०.५८ ॥
ਮਾਘ ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ—ਇਹ ਸ਼ਿਸਿਰ (ਅੰਤਿਮ ਸਰਦੀ) ਹੈ।
Sutra 59
चैत्रो वैशाखश्च वसन्तः ॥ कZ_०२.२०.५९ ॥
ਚੈਤਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ—ਇਹ ਵਸੰਤ (ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ) ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Stable prices and fair exchange, reduced fraud in markets and state procurement, accurate assessment for taxes/wages, and reliable engineering dimensions for forts and camps—collectively increasing public trust and state solvency.
This excerpt defines standards rather than listing punishments; in Kauṭilya’s administrative logic, deviation from authorized measures typically triggers fines, confiscation of goods, and disciplinary action against responsible officials after inspection by the measuring authority.