Adhyaya 13: The Genealogy of the Pitṛs and the Determination of Śrāddha Times

Verse 1

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ॥ १३.१ ॥

ଧରଣୀ କହିଲେ—ସେଇ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଗୌରମୁଖ ମୁନି, ଏବଂ ସେ ମଣିଜ (ରତ୍ନଜାତ) ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ଗୁରୋ, ଏହାର ଫଳ କଣ—କେଉଁ ବର ମିଳିଲା?

Verse 2

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्मिकः । किं चकार हरेः कर्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुङ्गवः ॥ १३.२ ॥

ସେଇ ଗୌରମୁଖ ନାମକ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମୁନି, ଯିଏ ପରମଧାର୍ମିକ—ସେ କିଏ? ଏବଂ ହରିଙ୍କ ସେଇ କର୍ମ ଦେଖି, ସେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ କଣ କଲେ?

Verse 3

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ॥ १३.३ ॥

ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ନିମିଷମାତ୍ରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ମୁନି ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ବନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ‘ପ୍ରଭାସ’ ନାମକ ପରମ ଦୁର୍ଲଭ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 4

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ॥ १३.४ ॥

ସେଠାରେ ତୀର୍ଥଚିନ୍ତକମାନେ ‘ଦୈତ୍ୟାନ୍ତକୃତ୍’ ନାମକ ଦେବଙ୍କୁ କଥାହୁଅନ୍ତି। ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ସେ ‘ଦୈତ୍ୟସୂଦନ’ ସଂଜ୍ଞିତ ହରିଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 5

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १३.५ ॥

ସେ ଯେତେବେଳେ ଦେବ—ହରି, ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ—ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ମହାଯୋଗୀ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 6

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ॥ १३.६ ॥

ତାଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେ ମୁନି ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପାଦ୍ୟ ଦେଇ ସତ୍କାର କଲେ; ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ।

Verse 7

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ॥ १३.७ ॥

ତେବେ କୌଶ୍ୟା (ବୃଷ୍ୟା) ରେ ଆସୀନ ଥିବା ତାଙ୍କୁ ମୁନି ପଚାରିଲେ—“ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ହେ ମହାବ୍ରତୀ, ମୋତେ ଶିକ୍ଷା ଦିଅ; ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”

Verse 8

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ॥ १३.८ ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତେବେ ମୁନି ଗୌରମୁଖଙ୍କୁ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां सङ्गमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ॥ १३.९ ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଲଭିବା ଏହିଁ ମହାନ ପୁଣ୍ୟକୃତ୍ୟ। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେହଯୁକ୍ତ, ହେ ମହାମୁନି, ସେଥି ପଚାର।

Verse 10

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णेषु सामान्याः उताहोस्मित् पृथक् पृथक् ॥ १३.१० ॥

ଗୌରମୁଖ କହିଲେ—ବେଦବାଦୀମାନେ ଏମାନଙ୍କୁ ‘ପିତୃ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣରେ ସାଧାରଣ କି, ନା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍?

Verse 11

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृज्जन्मुनीन् ॥ १३.११ ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଦି ଓ ଗୁରୁ ନାରାୟଣ। ତାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜଠାରୁ ସପ୍ତ ଜନ୍ମମୁନି, ଅର୍ଥାତ୍ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 12

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ॥ १३.१२ ॥

ତେବେ ପରମେଷ୍ଠି ସେମାନଙ୍କୁ—“ମୋତେ ଯଜ” ବୋଲି କହିଲେ। ଶ୍ରୁତି କହେ, ଆଦିରେ ସେମାନେ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ଯଜ୍ଞରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 13

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । आशपद् व्यभिचारो हि महान् एष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ॥ १३.१३ ॥

ବ୍ରହ୍ମଜାତ ସେହି ମହାବୈକାରିକ କର୍ମଶୀଳମାନେ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ମହା ବ୍ୟଭିଚାର କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 14

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ॥ १३.१४ ॥

ଏଭଳି ଶପ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଂଶ ଚାଲାଇବା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ପରେ ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଗଲେ।

Verse 15

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ॥ १३.१५ ॥

ସେହି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ତ୍ରିଦିବକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ସେମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।

Verse 16

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ॥ १३.१६ ॥

ଏବଂ ସେହି ସମସ୍ତ ବୈମାନିକ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାତ ମାନସପୁତ୍ର—ମନ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ହେଉଥିବା ସେହି ପିଣ୍ଡଦାନକୁ ଦେଖି ଉପସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 17

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिँल्लोके व्यवस्थिताः ॥ १३.१७ ॥

ଗୌରମୁଖ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମ ପିତୃମାନେ କେଉଁ ସମୟରେ ସମାବେଶ ହୁଅନ୍ତି? ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ପିତୃଗଣ ସେହି ଲୋକରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି?

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ॥ १३.१८ ॥

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୋମବର୍ଧନ କରୁଥିବା କେତେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ତା ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମରୀଚି ଆଦି ସେ ସାତଜଣ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପିତୃ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 19

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.१९ ॥

ଚାରିଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ; ଅନ୍ୟ ତିନିଜଣ ଅମୂର୍ତ୍ତ। ସେମାନଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି—ଶୁଣ।

Verse 20

प्रभावं च महर्द्धिं च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ॥ १३.२० ॥

ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଓ ମହା ଐଶ୍ୱର୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ଆଉ ତିନି ପରମ ଗଣ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଲୋକ ମୁଁ କହିବି—ଶୁଣ।

Verse 21

लोकाः सन्तानकाः नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ॥ १३.२१ ॥

‘ସନ୍ତାନକା’ ନାମର ଲୋକ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାସ୍ୱରମାନେ ବସନ୍ତି। ସେଇ ଅମୂର୍ତ୍ତ ପିତୃଗଣ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର।

Verse 22

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः ॥ देवानां पितरस्ते हि तान् यजन्तीह देवताः ॥ १३.२२ ॥

ସେମାନେ ବିରାଜଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ‘ବୈରାଜ’ ନାମରେ ସ୍ମୃତ। ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ପିତୃ; ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।

Verse 23

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.२३ ॥

ଏମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଲୋକରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ସନାତନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପୁନଃ ଶତଶତ ଯୁଗଚକ୍ରର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ—ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଷ୍ଟା—ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 24

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १३.२४ ॥

ସେମାନେ ସେଇ ସ୍ମୃତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନୁତ୍ତମ ଯୋଗସାଧନା କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ବନ୍ଧନରେ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ଶୁଦ୍ଧ ଗତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 25

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ॥ १३.२५ ॥

ଏମାନେ ହିଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ପିତୃଗଣ—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଯୋଗକୁ ବଢ଼ାଇବାଳେ। ପୂର୍ବେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ, ଯୋଗବଳରେ ରତ ସାଧକର ଯୋଗକୁ ସେମାନେ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 26

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ॥ १३.२६ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ଯୋଗିସତ୍ତମ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀ/ବିଧି, ସୋମପାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁତ୍ତମ।

Verse 27

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्विजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः ॥ ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्यास्तेषां याज्या महद्गताः ॥ १३.२७ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟରତ ରହନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗଲୋକନିବାସୀମାନେ ଭୂର୍ଲୋକବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାଜ୍ୟ (ଅର୍ହ) ଅଟନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର—ମରୀଚି ଆଦି—ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଜ୍ୟ।

Verse 28

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ताः इत्येषा पितृसंततिः ॥ १३.२८ ॥

କଳ୍ପବାସିକ ନାମେ ପରିଚିତ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବଲୋକକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସନକ ଆଦି—ବୈରାଜ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ ସତ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏହି ପିତୃପରମ୍ପରା।

Verse 29

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिषंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ॥ १३.२९ ॥

ମରୀଚିଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ପିତୃମାନେ ‘ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ’ ବୋଲି, ଏବଂ ବୈରାଜମାନେ ‘ବର୍ହିଷଦ୍’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ସୁକାଲେୟ’ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପିତୃ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଯାଜ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ।

Verse 30

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितॄन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ॥ १३.३० ॥

ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଶୂଦ୍ର ସମସ୍ତ ପିତୃଙ୍କୁ ଯଜନ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଶୂଦ୍ରଜାତି’ ନାମରେ ପୃଥକ ପିତୃଗୋଷ୍ଠୀ ନାହିଁ।

Verse 31

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ॥ १३.३१ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଚେତନ ରହେ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ ନୁହେଁ କି? କିନ୍ତୁ ଏହି ଭେଦ ବିଶେଷ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିରେ ଏବଂ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 32

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसम्भवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ॥ १३.३२ ॥

ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତ କରିଥିବା, ଯାଜ୍ୟକ (ଯଜ୍ଞାର୍ହ) ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଜାଣି, ସୃଷ୍ଟିରେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ମୃତି ଲଭ୍ୟ ହେଲା; ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାହା ଲଭ୍ୟ ହେଲା। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ପରମ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 33

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवोदयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ॥ १३.३३ ॥

ବସୁଆଦି ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ କଶ୍ୟପାଦି ବର୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁ ଆଦିଙ୍କୁ ଭେଦ ବିନା ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଗନ୍ଧର୍ବାଦି ସତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ତେଣୁହି।

Verse 34

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ॥ १३.३४ ॥

ହେ ମହାମୁନେ! ଏହି ପୈତୃକ ସର୍ଗ ତୁମକୁ କେବଳ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା; ପ୍ରକୃତରେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 35

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् शृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ॥ १३.३५ ॥

ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଯୋଗ୍ୟ କାଳମାନ କହିବି; ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଳିଲେ କିମ୍ବା କୌଣସି ବିଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱିଜ ଅତିଥି ଆସିଲେ (ଶ୍ରାଦ୍ଧ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ॥ १३.३६ ॥

ବ୍ୟତୀପାତେ, ଅୟନକାଳେ (ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟଣ), ବିଷୁବ ଆସିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ଏବଂ ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ରାଶି ମାଧ୍ୟମରେ ଗତି କରୁଥିବାବେଳେ—ଏହି ଅବସର ଜାଣି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ॥ १३.३७ ॥

ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହଜନିତ ପୀଡା ସମୟରେ, ଅଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନୂତନ ଶସ୍ୟ ଆସିଲେ—ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ (କାମ୍ୟ) ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 38

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥ १३.३८ ॥

ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ଆର୍ଦ୍ରା, ବିଶାଖା କିମ୍ବା ସ୍ୱାତୀ ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅର୍ପଣରେ ପିତୃଗଣ ଆଠ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 39

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथार्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ॥ १३.३९ ॥

ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ପୁଷ୍ୟ, ରୌଦ୍ର, ଆର୍କ୍ଷ କିମ୍ବା ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ପିତରମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 40

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ॥ १३.४० ॥

ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବାସବ-ଆଜ-ଏକପାଦ ନକ୍ଷତ୍ରକାଳ ଅତି ପ୍ରଶସ୍ତ; ଏବଂ ବାରୁଣ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 41

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ॥ १३.४१ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ସେଇ ନଅଟି ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ; କୋଟି-ସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣ୍ୟର ଶେଷ ନାହିଁ।

Verse 42

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ॥ १३.४२ ॥

ତାପରେ ପିତୃମାନେ ଆମକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁଣ୍ୟମୟ ଗୁପ୍ତ କଥା କହନ୍ତି—ବୈଶାଖ ମାସର ତୃତୀୟା ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନବମୀ।

Verse 43

नभस्यामासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ॥ १३.४३ ॥

ନଭସ୍ୟ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଏବଂ ମାଘର ପଞ୍ଚଦଶୀ (ଅମାବାସ୍ୟା); ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣକାଳେ; ଅଷ୍ଟକା ଦିନରେ ଓ ଉଭୟ ଅୟନରେ—ଏହିସବୁ ବିଶେଷ କାଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 44

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितॄभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ॥ १३.४४ ॥

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମଶୀଳ ମନୁଷ୍ୟ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ପିତୃମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି କର୍ମରେ ଯେନେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଗଲା ପରି ଫଳ ମିଳେ; ଏହା ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ।

Verse 45

माघासिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ॥ १३.४५ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମାଘ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ପଞ୍ଚଦଶୀ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଯେତେବେଳେ କେବେ କେବେ ବାରୁଣ ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଯୋଗ ପାଏ, ସେହି କ୍ଷଣ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଳ ମନାଯାଏ; ଅଳ୍ପପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କୁ ଏହା ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 46

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत् तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥ १३.४६ ॥

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ସେହି କାଳରେ ଯଦି ଧନିଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ, ତେବେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ଓ ଅନ୍ନ ସେହି କୁଳର ବଂଶଜ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ଅର୍ପଣରେ ସଦା ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ତୃପ୍ତି ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ।

Verse 47

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृॄभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति ॥ श्राद्धं तु यत्पक्षमुदाहरन्ति तत्पैतृकं मुनिगणाः प्रवदन्ति तुष्टिम् ॥ १३.४७ ॥

ସେହି ସମୟରେ ଯଦି ଭାଦ୍ରପଦର ପୂର୍ବ ପକ୍ଷ (ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ) ଆସିଥାଏ, ତେବେ ଯେମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେହି କ୍ରିୟାରେ ପରମ ତୃପ୍ତି ପାଇ ପିତୃମାନେ ସମଗ୍ର ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଯେ ପକ୍ଷକୁ ସେମାନେ ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧପକ୍ଷ’ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେହି ପକ୍ଷକୁ ମୁନିଗଣ ‘ପୈତୃକ ପକ୍ଷ’ ବୋଲି ତୁଷ୍ଟିକର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

Verse 48

गङ्गासरयूमतवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ॥ १३.४८ ॥

ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ସରୟୂରେ—କିମ୍ବା ବିପାଶା, କିମ୍ବା ସରସ୍ୱତୀ, କିମ୍ବା ନୈମିଷ-ଗୋମତୀର ପବିତ୍ର ଜଳରେ—ଅବଗାହନ କରି ସ୍ନାନ କରି, ଆଦରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଅନିଷ୍ଟ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 49

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ॥ १३.४९ ॥

ପିତୃମାନେ ଏହିପରି ଗାଆନ୍ତି—“ବର୍ଷା ଓ ଅଘ-ଆଚରଣରେ ପୁନଃ ତୃପ୍ତି ପାଇ, ମାଘ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷାନ୍ତେ, ପୁତ୍ରାଦିଙ୍କ ଦତ୍ତ ଶୁଭ ତୀର୍ଥଜଳରେ ଆମେ କେବେ ତୃପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିବୁ?”

Verse 50

चित्तं च वित्तं च नॄणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च | पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नॄणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि || १३.५० ||

ମନୁଷ୍ୟର ଚିତ୍ତ ଓ ଧନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯଥୋଚିତ କାଳ ଓ ବିଧି କଥିତ ହେଲେ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପାତ୍ର ଓ ପରମ ଭକ୍ତି ଥିଲେ—ଏହି ସବୁ ମିଶି ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 51

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् शृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ॥ १३.५१ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ଏଠାରେ ପିତୃମାନେ ଗାଇଥିବା ସେଇ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତଦନୁରୂପ ହୁଏ; କାରଣ ସେଥିରେ ବିଧାତା ଭାବ୍ୟକୁ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି।

Verse 52

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ॥ १३.५२ ॥

ଆମ କୁଳରେ ଧନ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତୁ—ଯିଏ ଧନ ବିଷୟରେ ଛଳ ନ କରି, ଯିଏ ବିଧିପୂର୍ବକ ପିଣ୍ଡ (ପିତୃନିବେଦନ) ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 53

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ॥ १३.५३ ॥

ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିଲେ ସେ ଆମ ନାମରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରତ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର, ମହାବାହନ ଓ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ ସହ ସମସ୍ତ ଧନ ଦାନ କରିବ।

Verse 54

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ॥ १३.५४ ॥

ଏହି ସମୟରେ ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଯେତେ ଧନସାମର୍ଥ୍ୟ ଅଛି ସେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ।

Verse 55

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यति द्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ॥ १३.५५ ॥

ଯେ ଅନ୍ନଦାନ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ବନ୍ୟ ଶାକ ଦେବ; କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 56

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ॥ १३.५६ ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଥାଏ, ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରଖା ତିଳ ନେଇ, ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, କୌଣସି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେବ।

Verse 57

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्धिश्याप्यस्माकं सम्प्रदास्यति ॥ १३.५७ ॥

ସାତ କିମ୍ବା ଆଠ ତିଳ ସହିତ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି, ଭକ୍ତିରେ ନମ୍ର ହୋଇ, ଆମକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ତାହା ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 58

यतः कुतश्चित् सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ॥ १३.५८ ॥

ଯେଉଁଠାରୁ ଯେପରି ସମ୍ଭବ, ଗୋମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୈନିକ ଅର୍ପଣ/ଆହାର କିମ୍ବା ଗୋହିତର କିଛି ମିଳାଇ, ଅଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିସହ ଯଥାଶକ୍ତି ଦେଲେ ସେ ଆମକୁ ପ୍ରୀତ କରେ।

Verse 59

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ १३.५९ ॥

ସମସ୍ତ ଉପାୟ ନଥିଲେ ବନକୁ ଯାଇ, କକ୍ଷା ଗଛର ମୂଳ ଦେଖାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ପଢ଼ିବ।

Verse 60

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ तौ ततो वर्त्मनि मारुतस्य ॥ १३.६० ॥

ମୋ ପାଖରେ ନ ଧନ ଅଛି, ନ ସମ୍ପତ୍ତି, ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ କିଛି; ତଥାପି ମୁଁ ମୋ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ମୋ ଭକ୍ତିରେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଏହି ମୋର ଦୁଇ ଭୁଜ—ତାପରେ ସେମାନେ ବାୟୁର ପଥରେ ଯାଆନ୍ତୁ।

Verse 61

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेत् श्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ॥ १३.६१ ॥

ଏହିପରି ଭାବ-ଅଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରୟୋଜନକୁ ପିତୃମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେ ଏଭଳି କରେ, ତାହାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କୃତ ମନାଯାଏ।