Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

एवं संजायते पुंसो देहगेहमिदं द्विज । यस्मिन्वसति क्षेत्रज्ञो गृहस्थो बुद्धिगेहिनी

Transliteration

evaṃ saṃjāyate puṃso dehagehamidaṃ dvija | yasminvasati kṣetrajño gṛhastho buddhigehinī

Translation

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟର ଏହି ‘ଦେହ-ଗୃହ’ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଆତ୍ମା) ବୁଦ୍ଧି-ଗୃହିଣୀର ନିବାସରେ ଗୃହସ୍ଥ ପରି ବସେ॥

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)

• संजायते: is born, comes into being
• संजायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; उपसर्गः—सम्

• पुंसः: of a man/person
• पुंसः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पुम्स् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• देह-गेहम्: the body-house
• देह-गेहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक) + गेह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (देह एव गेहम् / देहस्य गेहम्)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• द्विज: O twice-born (brahmin)
• द्विज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/vocative), एकवचन

• यस्मिन्: in which
• यस्मिन्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• वसति: dwells
• वसति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• क्षेत्रज्ञः: the knower of the field (self)
• क्षेत्रज्ञः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (क्षेत्रं जानाति इति)

• गृहस्थः: the householder (resident)
• गृहस्थः: Apposition (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गृहस्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (गृहे तिष्ठति इति)

• बुद्धि-गेहिनी: (as) the intellect-house (i.e., having intellect as its house)
• बुद्धि-गेहिनी: Apposition (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक) + गेहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (बुद्धिः गेहम् यस्याः/यत्र सा)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced for Māheśvarakhaṇḍa context)

Skanda Dialogue

Listener: dvija (addressed)

Visual Art Cues

Scene: A serene inner-vision scene: the body as a house; within, a luminous kṣetrajña seated like a calm householder in the chamber of buddhi, while the outer body-house appears coarse and transient.

Characters & Entities

• Kṣetrajña
• Buddhi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Self (kṣetrajña) is distinct from the body and ‘dwells’ in it, guiding life through intellect—encouraging self-inquiry.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No holy site is referenced; the verse teaches inner metaphysics rather than tīrtha-māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it frames a doctrinal metaphor for understanding embodiment.