Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

Transliteration

tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ sa kālenālpena gacchati | kulālacakramadhyastho yatā maṃdaṃ prasarpati

Translation

ଏହିହେତୁ ସେ ଅଳ୍ପ କାଳରେ ଅଧିକ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଯେପରି କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ରର ବାହ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ବିନ୍ଦୁ ଶୀଘ୍ର ଘୂରେ, ସେପରି (ସେ ଅବସ୍ଥାରେ) ସେ ଦ୍ରୁତ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Word by Word

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तस्मात् इति अव्ययीभूतः पञ्चमी-एकवचनरूपम्; हेत्वर्थे (therefore/from that reason)

• प्रकृष्टाम्: excellent/advanced
• प्रकृष्टाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रकृष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (भूमिम्)

• भूमिम्: ground/earth (distance)
• भूमिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• सः: he/it
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• कालेन: by/within time
• कालेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; साधन/परिमाणवाचक (by/within time)

• अल्पेन: small/short
• अल्पेन: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; विशेषणम् (कालेन)

• गच्छति: goes/reaches
• गच्छति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• कुलालचक्रमध्यस्थः: standing at the middle of a potter’s wheel
• कुलालचक्रमध्यस्थः: Karta (Subject-appositive/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कुलाल-चक्र-मध्य-स्थ (प्रातिपदिक; कुलाल + चक्र + मध्य + स्थ)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (कुलालस्य चक्रम्; तस्य मध्यः; तत्र स्थितः)

• यथा: just as
• यथा: Sambandha (Comparative marker/उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानवाचक/तुलनार्थक (as/just as)

• मन्दम्: slowly
• मन्दम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मन्द (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणरूपेण नपुंसकलिङ्ग-एकवचन-प्रथमा/द्वितीया प्रयोगः (slowly)

• प्रसर्पति: creeps/moves along
• प्रसर्पति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृप् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Lomaharṣaṇa Sūta (deduced; Māheśvarakhaṇḍa narration to sages)

Skanda Dialogue

Listener: Phālguna (Arjuna)

Visual Art Cues

Scene: Split-scene: a potter spinning a wheel, with a figure at the rim moving swiftly; above, the Sun’s chariot tracing a fast arc—visual parallel between craft and cosmos.

Characters & Entities

• Sūrya
• Kulālacakra (potter’s wheel)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Perceived speed differs by position and phase; one should measure life wisely, knowing time’s movement is not experienced uniformly.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced; the verse uses an everyday craft image to explain cosmic motion.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.