Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 27

Devanagari script

निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्

Transliteration

niṣpandanayanā martyāścitreṣvālikhitā iva | devāyatanagā devā raṭanti prahasanti ca | svapne paśyanti cātmānaṃ raktāmbaravibhūṣitam

Translation

ମର୍ତ୍ୟମାନେ ପଲକ ନ ଝପକାଇ ଚିତ୍ରରେ ଆଲିଖିତ ଆକୃତିମାନଙ୍କ ପରି ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଲେ। ଦେବାଳୟସ୍ଥ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍କାର କରି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ହସିଲେ; ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଲୋକେ ନିଜକୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ବିଭୂଷିତ ଦେଖିଲେ।

Word by Word

• निष्पन्द: motionless
• निष्पन्द: —
• Type: Noun
• Root: निष् + स्पन्द (प्रातिपदिक)
• Form: (समासाङ्ग) निष्पन्द- = 'motionless' (पूर्वपद)

• नयनाः: with unmoving eyes
• नयनाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नयन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः: निष्पन्द-नयन = 'having motionless eyes' (बहुव्रीह्यर्थे विशेषणवत्)

• मर्त्याः: mortals
• मर्त्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन

• चित्रेषु: in pictures
• चित्रेषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन

• आलिखिताः: drawn; painted
• आलिखिताः: Karta (Subject complement/कर्तृसमानाधिकरण)
• Type: Verb
• Root: आ + लिख् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• इव: as if
• इव: —
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपमा/सादृश्य)

• देवायतन: temple
• देवायतन: —
• Type: Noun
• Root: देव + आयतन (प्रातिपदिक)
• Form: (समासाङ्ग) नपुंसकलिङ्ग, पूर्वपद; देव-आयतन = 'temple of gods'

• गाः: located in the temple
• गाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ग (प्रातिपदिक; ग = 'going/being in', from गम्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः: देवायतन-ग = 'situated in the temple'

• देवाः: gods
• देवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन

• रटन्ति: they cry out
• रटन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रट् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• प्रहसन्ति: they laugh loudly
• प्रहसन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + हस् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• स्वप्ने: in a dream
• स्वप्ने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वप्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• पश्यन्ति: they see
• पश्यन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• आत्मानम्: themselves
• आत्मानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• रक्त: red
• रक्त: —
• Type: Adjective
• Root: रक्त (प्रातिपदिक)
• Form: (समासाङ्ग) रक्त- = 'red' (पूर्वपद)

• अम्बर: garment
• अम्बर: —
• Type: Noun
• Root: अम्बर (प्रातिपदिक)
• Form: (समासाङ्ग) नपुंसकलिङ्ग, पूर्वपद

• विभूषितम्: adorned (with red garments)
• विभूषितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + भूष् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: रक्त-अम्बर-विभूषित = 'adorned with red garments' (आत्मानम् विशेषयति)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) speaking to the sages (deduced)

Skanda Dialogue

Listener: Bharata-uttama

Visual Art Cues

Scene: People stand motionless, unblinking like painted figures; within temples, the gods seem to cry out and laugh; sleepers dream themselves clothed in red garments.

Characters & Entities

• devas
• temples (devāyatana)
• dream-omens

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Omens manifest across waking life and dreams, urging vigilance and remembrance of the divine when time turns intense.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named; the verse references temples in general (devāyatana) as part of the omen-description.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; these are descriptive portents rather than instructions.