Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 21

विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath

Devanagari script

देवा ऊचुः । यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका । यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

Transliteration

devā ūcuḥ | yadudbhavāssattvarajastamoguṇāḥ sargasthitidhvaṃsavidhāna kārakā | yadicchayā viśvamidaṃ bhavābhavau tanoti mūlaprakṛtiṃ natāḥ sma tām

Translation

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଯାହାଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ ଓ ତମଃ ଏଇ ତ୍ରିଗୁଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ବିଧାନ କରନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ଓ ଲୀନ ହୁଏ—ସେଇ ଆଦ୍ୟ ମୂଳପ୍ରକୃତିକୁ ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁ।

Word by Word

• देवाः: the gods
• देवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• यत्-उद्भवाः: whose origin (they are) / originating from whom
• यत्-उद्भवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + उद्भव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धबोधक ‘यद्’ (relative) + विशेषण ‘उद्भव’

• सत्त्व-रजस्-तमः-गुणाः: the guṇas—sattva, rajas, tamas
• सत्त्व-रजस्-तमः-गुणाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + रजस् (प्रातिपदिक) + तमस् (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘सत्त्वादयः गुणाः’ (determinative)

• सर्ग-स्थिति-ध्वंस-विधान-कारकाः: causing the ordinance of creation, maintenance, and destruction
• सर्ग-स्थिति-ध्वंस-विधान-कारकाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक) + स्थिति (प्रातिपदिक) + ध्वंस (प्रातिपदिक) + विधान (प्रातिपदिक) + कारक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण—‘(they are) agents/causes of the arrangement of creation, maintenance, destruction’

• यत्-इच्छया: by whose will
• यत्-इच्छया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + इच्छा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण (instrumental)

• विश्वम्: the universe
• विश्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• भव-अभवौ: existence and non-existence
• भव-अभवौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भव (प्रातिपदिक) + अभव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; द्वन्द्व (pair)

• तनोति: spreads/extends
• तनोति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तन् (धातु)
• Form: लट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मूल-प्रकृतिम्: the root Prakṛti
• मूल-प्रकृतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मूल (प्रातिपदिक) + प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• नताः: bowed down
• नताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नत (कृदन्त, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; देवाः इत्यस्य विशेषण

• स्म: indeed/then
• स्म: Discourse particle (निपातार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: स्म (अव्यय)
• Form: स्म-निपात (particle indicating past/assurance), लिट्/लङर्थानुग्राहक

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

Speaker

The Devas

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Mantra Metadata

Type: stotra

Shakti Dimension

Shakti Form: Pārvatī

Role: creative

Cosmic Context

Cosmic Event: sarga-sthiti-pralaya (cosmic cycle)

Characters & Entities

• Devas
• Mūla-Prakṛti (Primordial Nature)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It points to the cosmic mechanism of bondage and experience: the three guṇas arise from primordial Prakṛti and govern creation, maintenance, and dissolution. From a Shaiva Siddhanta lens, this highlights the domain of Pāśa (binding nature) that operates under higher divine sanction, urging the seeker to turn toward Shiva (Pati) for liberation beyond the guṇas.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By describing the guṇas and the world-process as unfolding by will, the verse implicitly distinguishes the changing realm (Prakṛti and its effects) from the unchanging Lord who is worshiped in Saguna form—most directly as the Śiva-liṅga. Linga worship anchors the mind in the transcendent Pati who governs and surpasses Prakṛti.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

A practical takeaway is guṇa-viveka (discernment of sattva, rajas, tamas) while doing japa of the Pañcākṣarī—"Om Namaḥ Śivāya"—and offering bhakti through liṅga-pūjā. The aim is to reduce rajas-tamas, cultivate sattva, and seek Shiva’s grace to transcend all three.