Shloka 58

त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त

महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva

Devanagari script

स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।

Transliteration

sa saṃjñāṃ prāpya sucirād ṛṣabho vānararṣabhaḥ |

kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvam udaikṣata ||6.70.58||

Translation

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷଭ ସଞ୍ଜ୍ଞା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କମ୍ପିତ ଓଷ୍ଠ ସହ, ସେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ କଲେ।

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• संज्ञाम्: consciousness
• संज्ञाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्राप्य: having regained
• प्राप्य: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: आप् (धातु) + प्र- (उपसर्ग) → प्राप्य (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund)

• सुचिरात्: after a long time
• सुचिरात्: काल (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: सु-चिर (प्रातिपदिक; उपसर्गपूर्वक)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverbial ablative usage)

• ऋषभः: R̥ṣabha
• ऋषभः: कर्ता (Karta/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वानरर्षभः: bull among Vanaras
• वानरर्षभः: कर्ता (Karta/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: वानर-ऋषभ (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• क्रुद्धः: angry
• क्रुद्धः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (कृदन्त, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• विस्फुरमाणौष्ठः: with quivering lips
• विस्फुरमाणौष्ठः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विस्फुरमाण-ओष्ठ (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; शानच्-प्रत्ययान्त (present middle participle) + तत्पुरुषः (विस्फुरमाणौ ओष्ठौ यस्य)

• महापार्श्वम्: Mahāpārśva
• महापार्श्वम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: महापार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उदैक्षत: looked at / fixed his gaze on
• उदैक्षत: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु) + उद्- (उपसर्ग)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Context

Regaining consciousness after a long time the monkey chief, Rshaba, was angry, his lips quivering as he was, ran to Mahaparsva.

Characters & Entities

• Ṛṣabha
• Mahāpārśva

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse shows resilience after collapse; ethically, it also warns that righteous struggle must not become mere vengeance—anger arises naturally, but dharma requires it be governed.

What is the narrative situation?

Though badly wounded and unconscious for a time, Ṛṣabha recovers and refocuses on his opponent, Mahāpārśva.

Which character virtue is emphasized?

Resilience and determination—returning to duty even after severe injury.