Shloka 31

त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त

महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva

Devanagari script

ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।

Transliteration

tatas tu nīlaḥ pratilabhya-saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam |

tataḥ samutpatya bhṛśogra-veśo mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni ||

Translation

କିନ୍ତୁ ନୀଳ ଚେତନା ପୁନଃ ପାଇ, ବୃକ୍ଷସମୂହରେ ଘନ ଏକ ଶୈଳକୁ ଉପାଟି ନେଲେ। ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ବେଗରେ ଲାଫି ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ସେଇ ଶୈଳଦ୍ୱାରା ମହୋଦରଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଆଘାତ କଲେ।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तदनन्तरम्

• शरौघैः: by torrents of arrows
• शरौघैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: शर-ओघ (प्रातिपदिक; शर + ओघ)
• Form: तत्पुरुषसमास (शराणाम् ओघः); पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• अभिवर्ष्यमाणः: being showered upon
• अभिवर्ष्यमाणः: कर्तृविशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: अभि-√वृष् (कृदन्त; शानच्/वर्तमानकृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नीलः इति विशेषण; कर्मणि-भावः (being rained upon)

• विभिन्नगात्रः: with limbs pierced/broken
• विभिन्नगात्रः: कर्तृविशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: विभिन्न-गात्र (प्रातिपदिक; विभिन्न + गात्र)
• Form: कर्मधारयसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नीलः/कपिसैन्यपालः इति विशेषण

• कपिसैन्यपालः: leader of the monkey army
• कपिसैन्यपालः: कर्ता (Karta/Subject-apposition)
• Type: Noun
• Root: कपि-सैन्य-पाल (प्रातिपदिक; कपि + सैन्य + पाल)
• Form: तत्पुरुषसमास (कपिसैन्यस्य पालः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नीलस्य विशेषण/अप्पोजिशन

• नीलः: Nīla
• नीलः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: नील (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• बभूव: became/was
• बभूव: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• अथ: then
• अथ: वाक्यसम्बन्ध (Discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनन्तरार्थक/समुच्चय (then/and)

• विसृष्टगात्रः: with slackened limbs
• विसृष्टगात्रः: कर्तृविशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: विसृष्ट-गात्र (प्रातिपदिक; विसृष्ट + गात्र)
• Form: कर्मधारयसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नीलः इति विशेषण

• विष्टम्भितः: immobilized/held fast
• विष्टम्भितः: कर्तृविशेषण (Result state of subject)
• Type: Adjective
• Root: वि-√स्तम्भ् (कृदन्त; क्त/PPP)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नीलः इति विशेषण

• तेन: by him/that one
• तेन: करण/कर्ता (Agent/Instrument in passive sense)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक, तृतीया, एकवचन; सर्वनाम

• महाबलेन: by the very strong one
• महाबलेन: कर्तृविशेषण (Qualifier of agent)
• Type: Adjective
• Root: महाबल (प्रातिपदिक; महा + बल)
• Form: कर्मधारयसमास; पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; तेन इति विशेषण

Context

Thereafter Neela also regained his senses and uprooting a mountain filled with trees went over Mahodara at high speed and attacked him on the forehead.

Characters & Entities

• Nīla
• Mahodara
• Mountain (śaila)
• Trees (vṛkṣa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Resilience in dharma: after being struck down, Nīla returns to duty, demonstrating that righteousness is upheld through perseverance, not mere invulnerability.

What is the narrative situation?

Nīla recovers from the arrow assault, uproots a tree-covered mountain, and counterattacks Mahodara with a crushing blow.

Which character virtue is emphasized?

Dhairya (steadfast courage) and utsāha (energetic resolve).