Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

The Determination of the Extent of the Sacred Field and Related Matters

Kurukṣetra Māhātmya

आद्यं ब्रह्मसरः पुण्यं तत्र स्थाने समुद्गतम् । ततो रामह्रदो जातः कुरुक्षेत्रं ततः परम् ॥ १२ ॥

ādyaṃ brahmasaraḥ puṇyaṃ tatra sthāne samudgatam | tato rāmahrado jātaḥ kurukṣetraṃ tataḥ param || 12 ||

ପ୍ରଥମେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମସର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ରାମହ୍ରଦ ନାମକ ସରୋବର ଜନ୍ମିଲା; ତାପରେ ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲା।

आद्यम्first, primordial
आद्यम्:
विशेषण (Qualifier of ब्रह्मसरः)
TypeAdjective
Rootआद्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); विशेषण
ब्रह्मसरःBrahma-lake
ब्रह्मसरः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + सरस् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘ब्रह्मणः सरः’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
पुण्यम्holy, meritorious
पुण्यम्:
विशेषण (Qualifier of ब्रह्मसरः)
TypeAdjective
Rootपुण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); विशेषण
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative setting)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), स्थानवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
स्थानेin that place
स्थाने:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन (Singular)
समुद्गतम्arisen, emerged
समुद्गतम्:
विशेषण (Qualifier of ब्रह्मसरः)
TypeAdjective
Rootउद्-गम् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formउपसर्ग: सम् + उद्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); विशेषण
ततःfrom there; then
ततः:
अपादान/क्रम (Source/Sequence marker)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), अपादानार्थक/क्रमवाचक (from there; then)
रामह्रदःRāma-pond
रामह्रदः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक) + ह्रद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: ‘रामस्य ह्रदः’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
जातःwas born, arose
जातः:
क्रिया (Kriyā/Predicative participle)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used predicatively), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
कुरुक्षेत्रम्Kurukṣetra
कुरुक्षेत्रम्:
कर्ता (Karta/Subject; ‘(अभवत्)’ इति अध्याहार्य)
TypeNoun
Rootकुरुक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
ततःthereafter
ततः:
क्रम (Sequence marker)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (Avyaya), क्रमवाचक (then/thereafter)
परम्next; further
परम्:
विशेषण (Qualifier of implied event/sequence)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); विशेषण/क्रियाविशेषणार्थे (as ‘next/further’)

Narada (describing the tirtha-sequence within Kurukshetra-mahatmya, traditionally narrated in dialogue with Sanatkumara)

Vrata: none

Rasa: {"primary_rasa":"adbhuta (wonder)","secondary_rasa":"shanta (peace)","emotional_journey":"Mythic unfolding: sacred waters arise in sequence (Brahma-saras → Rāma-hrada → Kurukṣetra), ending in a sense of supreme sanctity."}

B
Brahma
R
Rama-hrada
K
Kurukshetra

FAQs

It establishes a sacred hierarchy and origin-sequence of Kurukshetra’s tirthas—Brahma-saras first, then Rāma-hrada, culminating in Kurukshetra—implying that contact with these sites generates puṇya and supports dharmic purification.

Though primarily a tirtha-mahatmya verse, it supports bhakti indirectly by guiding devotees to sanctified places where remembrance of divine and cosmic origins (Brahma, sacred kṣetra) strengthens श्रद्धा (faith) and devotional practice.

It reflects applied dharma and ritual geography (kṣetra–tirtha classification used in pilgrimage and स्नान-vidhi contexts), rather than a technical Vedanga like Vyākaraṇa or Jyotiṣa.