Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy

Verse 1

सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମକୁ ‘ନିରୁକ୍ତ’ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହା ବେଦର ଶ୍ରୋତ୍ରାଙ୍ଗ ଭାବେ ଉତ୍ତମ ବେଦାଙ୍ଗ। ଏହା ପଞ୍ଚବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ବୈଦିକ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଧାତୁ-ରୂପ ଆଧାରିତ।

Verse 2

क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥

କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଅକ୍ଷରର ଆଗମନ ହୁଏ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଣ୍ଣର ବିପର୍ୟୟ; କେଉଁଠି ଅକ୍ଷରବିକାର, ଆଉ କେଉଁଠି ମତାନୁସାରେ ଅକ୍ଷରଲୋପ ମଧ୍ୟ ମନାଯାଏ।

Verse 3

तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥

ତଥା, ହେ ନାରଦ, ଯେଉଁଠି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ବିକାର ଓ ଲୋପ ହୁଏ, ଏବଂ ଧାତୁ-ଯୋଗରୁ ଅତିଶୟିତ ସନ୍ଧିସଦୃଶ ମିଳନ ହୁଏ—ତାହାକୁ ‘ସଂଯୋଗ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 4

सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥

ବର୍ଣ୍ଣାଗମରୁ ‘ହଂସ’ ଶବ୍ଦ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ବର୍ଣ୍ଣବିପର୍ୟୟରୁ ‘ସିଂହ’; ବର୍ଣ୍ଣବିକୃତିରୁ ‘ଗୂଢାତ୍ମା’, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣଲୋପର ଅଂଶରୁ ‘ପୃଷୋଦର’—ଏଭଳି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବ୍ୟାକରଣ କ୍ରିୟାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

Verse 5

भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥

ଭ୍ରମର ଆଦି ନାଦମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନରୂପ ସାଧନାକୁ ପଞ୍ଚମ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ, ହେ ପୁନର୍ବସୁ, ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦସ୍‌ରେ ଏହା ବହୁଳ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 6

नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥

‘ନଭସ୍ୱତ୍’ ଓ ‘ବୃଷଣ’ ଏହିଦୁଇଟିକୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦୀୟ ଧାତୁ-ପ୍ରୟୋଗ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ‘ପର’ ଏବଂ ‘ବ୍ୟବହିତ’ (ମଧ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛେଦ ଥିବା) ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଗତି’ ସଂଜ୍ଞାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା।

Verse 7

विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥

ବିଭକ୍ତିମାନଙ୍କର ବିପର୍ୟାସ ଦୋଷ; ଯଥା ଭ୍ରଷ୍ଟ ପ୍ରୟୋଗ “ଦଧନା ଜୁହୋତି” (“ଦହିଦ୍ୱାରା ହୋମ କରେ”)। ଏହିପରି “ଅଭ୍ୟୁତ୍ସାଦୟାମକେତୁଃ”, “ଧ୍ୱନୟୀତ୍” ଆଦି ବିକୃତ ରୂପ ଓ “ଗୃଭାୟେ” ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଉକ୍ତ।

Verse 8

सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥

ସୁପ୍ (ନାମ-ବିଭକ୍ତି), ତିଙ୍ (କ୍ରିୟା-ପ୍ରତ୍ୟୟ), ଉପଗ୍ରହ (ଉପସର୍ଗ), ଲିଙ୍ଗ ଓ ନର/କର୍ତ୍ତା, ଏବଂ କାଳ, ହ-ଲୁ-ଚୂ ବର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱର, କର୍ତୃ ଓ ଯଡ୍—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତ୍ ଯଦି ବ୍ୟତ୍ୟୟ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ବାହୁଲ୍ୟ ପ୍ରଚଳନରେ ସେଥି ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 9

रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥

“ରାତ୍ରୀ”, “ବିମ୍ବୀ”, “କଦ୍ରୂ” ଏବଂ “ଆବିଷ୍ଟୁ”—ଏହି ନାମ/ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବାଜସନେୟୀ (ଶୁକ୍ଳ-ଯଜୁର୍ବେଦ) ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ।

Verse 10

कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥

“କର୍ଣ୍ଣେଭିଃ” ଓ “ଯଶୋ-ଭାଗ୍ୟ” ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଚତୁରକ୍ଷର (ଚାରି ଅକ୍ଷର) ମନ୍ତ୍ର, “ଦେବାସଃ” ଆଦି, ଏବଂ “ସର୍ବଦେବତାତିତ୍ୱାବତ୍” (ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଯୁକ୍ତ) — ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବୋଧ୍ୟ।

Verse 11

उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥

ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ-ବାହ୍ୟ ଉଭୟ ପ୍ରକାର ବିନାଶକାରୀ ଶକ୍ତି, ପ୍ରଳୟାଦି ଆପଦ ଓ ସମସ୍ତ ପୀଡା—ଆମକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରୁ। ରୋଗ ଆମକୁ କ୍ଷତି ନ କରୁ; ଏବଂ ଆମ ମୁଖ/ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରକ୍ଷିତ ହେଉ।

Verse 12

सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥

ସଗର୍ଭ୍ୟ, ସ୍ଥାପଦୀ, ଋତ୍ୱ୍ୟୋର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିପଞ୍ଚକ, ହିରଣ୍ୟୟ ଓ ‘ନର’—ଏସବୁ ପରମ ବ୍ୟୋମରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଭକ୍ତିରେ ଜପ-ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ।

Verse 13

उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥

ପୃଥିବୀକୁ ବେଦିଭୂମି ମାନି, ନିଜ ଭକ୍ତିମୟ ପ୍ରୟାସରେ—ଜଳବଧୂ ପରି—ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ସ୍ନାନ କରି ଆଗେ ଯାଇ, ଶୁଚିତାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ବିଧି ଅନୁଷ୍ଠାନ କର।

Verse 14

गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥

ଉଚ୍ଚାରଣ ବିକୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଅସଙ୍ଗତ ଘୁର୍ଣ୍ଣନ, ଗିଳିଯାଇଥିବା ଅକ୍ଷର ଆଦି ଦୋଷରେ—ତଥାପି ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଭିତରର ଛନ୍ଦ-ମାତ୍ରା ଓ ଭାବ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ।

Verse 15

मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥

‘ମିତ୍ରୟୁଃ’, ‘ଦୁରସ୍ୱା’, ‘ହାତ୍ୱା’, ‘ସୁଧିତମ୍’—ଏପରି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ‘ଦଧର୍ତି’, ‘ଆଦ୍ୟାଃ’, ‘ସ୍ୱବଦ୍ଭିଃ’, ‘ସସୂବେ’, ‘ଧିଷ୍ୱ’ ଆଦିର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଦରକାର।

Verse 16

प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥

ସେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା—ହରିଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି—ଏବଂ ସୁପ୍ରସ୍ତୁତ ଭକ୍ତମାନେ ଆର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତେଣୁ ସେ ‘ରଥୀତର’ ଓ ‘ନସତା’ ଆଦି ନାମରେ, ‘ଅମ୍ନର୍ଭୁବରଥ’ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତ୍ୟ।

Verse 17

ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥

‘ବ୍ରୂହି’ ଆଦି ରୂପରେ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ‘ଔ’ ପଦରେ ମଧ୍ୟ, ତଥା ‘ଶ୍ରାବୟେତ୍’ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗରେ ସ୍ୱରକୁ ପ୍ଲୁତ (ଦୀର୍ଘ ଟାଣି) ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଦାଶ୍ୱାଂଶ୍ୱ’, ‘ସ୍ୱତବାନ୍’ ଓ ‘ୟା-ପୌତ୍ରି-’ ସମାସରେ ‘ତ୍ୱଂ’ ପ୍ରୟୋଗ ବିଧିତ; ‘ନୃଭିଷ୍ଟୁତଃ’ ରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣବିଧାନ ସ୍ମୃତ॥୧୭॥

Verse 18

अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥

ଋତୁ-ପ୍ରବାହ, ଅର୍ଥାତ୍ କାଳର ଗତିକୁ ଦେଖି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱସଂଯମ ଧରି ବସି ରହନ୍ତି; କାରଣ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ଅପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଚତୁର୍ବିଧ ଅତିବାହୁଲ୍ୟ (ଅତିବିସ୍ତାର) ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ॥୧୮॥

Verse 19

विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥

ବିଭାଷା (ବୈକଳ୍ପିକ ରୂପ) ଓ ଅନ୍ୟଥା-ପ୍ରୟୋଗର ସମ୍ଭାବନା ଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ବୈଦିକ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ (ପ୍ରମାଣ୍ୟ) ହୁଏ। ‘ଭୂ’ ଆଦି ଧାତୁମାନେ ପରସ୍ମୈପଦୀ (କର୍ତ୍ତରି) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ॥୧୯॥

Verse 20

एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥

ହେ ମୁନେ! ‘ଏଧ୍’ ଆଦି ଆତ୍ମନେପଦୀ ଧାତୁମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀ ଉଦାତ୍ତ-ଚିହ୍ନିତ ଛତ୍ରିଶ ସଂଖ୍ୟକ; ଏବଂ ‘ଅତା’ ଆଦି ପରସ୍ମୈପଦୀ ଧାତୁ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଶ ବୋଲି କଥିତ॥୨୦॥

Verse 21

लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥

‘ଲୋକୃ-’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଆତ୍ମନେପଦୀ ରୂପ ଦ୍ୱିଚତ୍ୱାରିଂଶ (ବୟାଲିଶ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ଉଦାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱରଭେଦ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ‘ଫକ୍କ-’ ଆଦି ପଞ୍ଚାଶ (ବିଷୟ) ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ॥୨୧॥

Verse 22

वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥

“ବର୍ଚ୍-” ଆଦି ଗଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକୋଇଶି ପଦ ଅନୁଦାତ୍ତ (ନିମ୍ନ ସ୍ୱର) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। “ଗୁପ୍-” ଆଦି ଗଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବୟାଲିଶି ପଦ ଉଦାତ୍ତ (ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି॥२२॥

Verse 23

धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥

ଶାବ୍ଦିକମାନେ କହିଛନ୍ତି— “ଧିଣ୍ୟ-” ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଶ ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ (ନିମ୍ନ ସ୍ୱର) ଚିହ୍ନିତ। ଏହିପରି “ଅଣ-” ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସତାଇଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ (ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର) ଚିହ୍ନିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି॥২৩॥

Verse 24

अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥

“ଅମା-” ଆଦି ଶ୍ରେଣୀ ଶାବ୍ଦିକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି—ସଂଖ୍ୟାରେ ବତ୍ତିଶି। ଧ୍ୱନିଶାସ୍ତ୍ରର ପାରିଭାଷିକ ପଦଦ୍ୱାରା ଏହା ନିରୂପିତ; ଏହାର ପରିମାଣ ବାହାତ୍ତର, ‘ମ’ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ଉଦାତ୍ତ (ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର) ବନ୍ଧନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ॥২৪॥

Verse 25

स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥

ସ୍ୱରିତ ଚିହ୍ନିତ ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଇଦ୍ଧାଭୁ’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତ। କିନ୍ତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଚିହ୍ନିତ ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘କ୍ଷୁଧ୍’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବାଉନ ଧାତୁ ଉଦାହୃତ॥২৫॥

Verse 26

घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥

‘ଘୁଷିର୍’ ଆଦି ଗଣରୁ ଉଦାତ୍ତ (ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର) ଯୁକ୍ତ ଅଠାଅଶି ଧାତୁ ମନାଯାଇଛି। ‘ଦ୍ୟୁତ୍’ ଆଦି ଗଣରୁ ଅନୁଦାତ୍ତ (ନିମ୍ନ ସ୍ୱର) ଯୁକ୍ତ ବାଇଶି ଧାତୁ ମନାଯାଇଛି॥২৬॥

Verse 27

षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥

ଘଟ ଆଦି ପ୍ରମାଣରେ ‘ଏନୁଦାତ୍ତେତ’ (ନିମ୍ନ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ) ତେରଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ‘ଜ୍ୱଲଦୁଦାତ୍ତେତ’ (ଦୀପ୍ତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ) ମଧ୍ୟ ବାଉନ ପରିମାଣର ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ॥୨୭॥

Verse 28

स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥

ସ୍ୱରିତରେ ଧ୍ୱନି ‘ଦ୍ରାଜୃ-ସଂପ୍ରୋକ୍ତ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ଏବଂ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ‘ସ୍ତନହେ-ଭ୍ରାଜୃତସ୍ରୟଃ’ ଆଦି କ୍ରମରେ କୁହାଯାଇଛି। ଅନୁଦାତ୍ତରେ ‘ଏତ’ (ନିମ୍ନତାର ଲକ୍ଷଣ) ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ; ତେଣୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱର ‘ଉଦାତ୍ତ’ ଜ୍ଞେୟ॥୨୮॥

Verse 29

सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥

ନିୟମସମୂହରେ ‘ସହ’ ଅନୁଦାତ୍ତସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ; ‘ରମ’ ଏକରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘ସଦସ୍ରୟ’ ଉଦାତ୍ତଚିହ୍ନିତ; ଏବଂ ‘କୁଚ’ ଠାରୁ ‘ବେଦାଃ/ବେଦା’ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ବୋଲି ଗୃହୀତ॥୨୯॥

Verse 30

स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥

ସ୍ୱରିତଚିହ୍ନିତ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ‘ଧିକ୍…’ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ପୁନଃ ସ୍ୱରିତରେ ‘ଛ୍ଛିଞ୍, ଭୃଞ୍…’ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ଚାରିଟି; ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରିତରେ ହିଁ ପାଠ୍ୟ॥୩୦॥

Verse 31

धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥

‘ଧେଟ୍’ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ଛୟାଳିଶ ଘୋଷିତ। ‘ସ୍ମିଙ୍’ ଆଦି ଆରମ୍ଭ ଅଠାରଟି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି ମତ॥୩୧॥

Verse 32

ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥

ତତଃ ‘ପୂଙ୍’ ଆଦି ତିନି ଗଣ ଅନୁଦାତ୍ତ-ଚିହ୍ନିତ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ‘ହୃ’ ଆଦି ପରସ୍ମୈପଦୀ, ଏବଂ ‘ଗୁ’ ଆଦି ତିନି ଗଣ ଆତ୍ମନେପଦୀ କୁହାଯାଏ।

Verse 33

रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥

‘ରଭ୍’ ଆଦି ଏବଂ ‘ଅବ୍ଦ’ ଗଣ ଅନୁଦାତ୍ତ-ଚିହ୍ନିତ ମନାଯାଏ। ‘କ୍ଷ୍ୱିଦ୍’ ଆଦି ‘ଣି’ ଇତ୍ ସହ ଉଦାତ୍ତ—ଏହି ମତାନୁସାରେ—‘ସ୍କମ୍ଭ୍’ ଆଦି ପନ୍ଦର ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ।

Verse 34

कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥

‘କିଟ୍’ ଚିହ୍ନିତ ଧାତୁ ଏବଂ ଉଦାତ୍ତ-ଯୁକ୍ତ ଧାତୁ ଉଭୟପଦୀ (ଦୁଇ ପଦରେ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ) ବୋଲି ଉପଦିଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ସ୍ୱରିତ-ଯୁକ୍ତ ଓ ‘ପଚ୍’ ଆଦି ଶ୍ରେଣୀର ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ମନାଯାଏ।

Verse 35

स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥

ସ୍ୱର, ଇତ୍, ସ୍ୱରିତ—ଏ ତିନିଟି ବ୍ୟାକରଣ ପରମ୍ପରାରେ ପରିଭାଷା-ରୂପ ସଂଜ୍ଞା। ଭ୍ୱାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଧାତୁ ସଂଖ୍ୟା ଛଅ ହଜାରଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 36

परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥

‘ବଦ୍’ ଆଦି ଏବଂ ‘ହନ୍’ ଆଦି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ। ‘ଦ୍ୱିଷ୍’ ଆଦିରେ ସ୍ୱରିତ-ଚିହ୍ନିତ ଧାତୁ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଚାରି ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 37

चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥

ଏଠାରେ ‘ଚକ୍ଷିଙ୍’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁକୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ‘ଇରା’ ଆଦି ଧାତୁମାନେ ଅନୁଦାତ୍ତ-ଚିହ୍ନିତ; ସମୁଦାୟ ତେରଟି।

Verse 38

आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥

ହେ ମୁନି, ଶାବ୍ଦିକମାନେ ‘ଷୂଙ୍’ ଓ ‘ଶୀଙ୍’—ଏହି ଦୁଇ ଧାତୁକୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏବଂ ‘ଷୁ’ ଆରମ୍ଭ ଥିବା ସାତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 39

स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ‘ସ୍ୱରିତ–ଏଦ୍–ଉର୍–ଣୁଞ୍’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବଂ ‘ଘୁ’ ଆରମ୍ଭ ଥିବା ତିନି ରୂପ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦୀ।

Verse 40

ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥

ହେ ନାରଦ, ଶାବ୍ଦିକମାନଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ‘ଷ୍ଟୁଞେକ’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହା ‘ସମା’ ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ ବର୍ଷର ପରିମାଣ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 41

अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥

‘ରା’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅଠାରଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ନାରଦ, ‘ଇଙ୍’ ଧାତୁଟି ମାତ୍ର କେବଳ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 42

विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ବିଦାଦ’ ଆଦି ଚାରିଟି ରୂପ ପରସ୍ମୈପଦ ବୋଲି ମତ; ଏବଂ ‘ଞିଷ୍ୱପ୍ଶୟ’ ଭାବେ ଉପଦିଷ୍ଟ ରୂପଟି ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦିକ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 43

परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥

ହେ ମୁନି, ମୋଦ୍ୱାରା କଥିତ ‘ସ୍ୟମ’ ଆଦି ଧାତୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପରସ୍ମୈପଦ; କିନ୍ତୁ ‘ସ୍ମରଣ’ ଅର୍ଥରେ ‘ଦୀଧୀଙ୍’ ଓ ‘ବେଙ୍’ ଏହି ଦୁଇ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ।

Verse 44

प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

‘ପ୍ରଥା-’ ଆଦି ଏବଂ ‘ସ୍ରୟ’ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତେତ୍ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ‘ଚର୍କରୀତଂ’ ଓ ‘ହ୍ନୁଙ୍’ ଅନୁଦାତ୍ତେତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 45

त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥

ଅଦାଦି ଗଣରେ ତିହତ୍ତର ଧାତୁ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ‘ଦା-’ ଆଦି ଧାତୁମାନେ ବେଦପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପରସ୍ମୈପଦ ବୋଲି ମତ।

Verse 46

स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥

ସ୍ୱରିତେତ୍ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଭୃଞ୍’ ଧାତୁ କୁହାଯାଇଛି; ଉଦାତ୍ତେତ୍ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଇଦ୍ଧାକ୍’ ଧାତୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ‘ମାଙ୍’ ଓ ‘ହାଙ୍’ ଦୁଇଟି ଅନୁଦାତ୍ତେତ୍; ଏବଂ ‘ଦାନ’ ଶ୍ରେଣୀର ଧାତୁମାନେ ସ୍ୱରିତେତ୍ ବିଧାନରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 47

वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥

‘ବାଣିତିର’ ଆଦି ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସେହି ଆଶ୍ରୟରେ ନିବିଷ୍ଟ, ସେମାନେ ‘ସ୍ୱରିତେତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି ‘ଘୃମୁଖ’ ଆଦି ଦ୍ୱାଦଶ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ମନାଯାନ୍ତି॥୪୭॥

Verse 48

द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥

ଏଠାରେ ହ୍ୱାଦିକ ଗଣରେ ବାଇଶ ଧାତୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏବଂ ଦିବାଦି ଆଦି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି॥୪୮॥

Verse 49

आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥

ହେ ନାରଦ! ଷୂଙ୍ ଓ ଦୂଙ୍—ଏହି ଦୁଇ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ। ଏହିପରି ‘ଓ’ ଧାତୁ ଏବଂ ‘ପୂଙ୍’ ଆଦି ସପ୍ତ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି॥୪୯॥

Verse 50

आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥

ହେ ବିପ୍ର! ‘ଦୀଙ୍’ ଆଦି ଧାତୁ ଏଠାରେ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏବଂ ‘ସ୍ୟତି’ ପ୍ରଭୃତି ଧାତୁ ବ୍ୟାକରଣ-ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ମନାଯାନ୍ତି॥୫୦॥

Verse 51

जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥

ହେ ମୁନେ! ‘ଜନି’ ଆଦି ପଞ୍ଚଦଶ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ। ଏବଂ ‘ମୃଷ’ ଆଦି ପଞ୍ଚ ଧାତୁ ‘ସ୍ୱରିତେତ’ (ସ୍ୱରିତ-ଚିହ୍ନିତ) ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ॥୫୧॥

Verse 52

एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥

‘ପଦ’ ଆଦି ପ୍ରଥମ ଏଗାରଟି ରୂପ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି ମତ। ଏଠାରେ ‘ରାଧ୍’ ଧାତୁକୁ କର୍ମକ (ସକର୍ମକ) ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ସ୍ୱାଦି ଓ ଚୁରାଦି ଗଣରେ ବୃଦ୍ଧି-ପ୍ରୟୋଗେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ।

Verse 53

उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥

ଉଦାତ୍ତେତ ଓ ତୁଦାଦି ଆଦି କରି ତେରଟି (ଗଣ) କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ରଧାଦି ଆରମ୍ଭ କରି ଆଠଟି (ଗଣ) ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 54

समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥

ସମାଦି ଆରମ୍ଭ କରି ଉଦାତ୍ତେତ-ଚିହ୍ନିତ ସହ ଛୟାଳିଶ (ଗଣ) ଉଚ୍ଚାରିତ। ଦିବାଦି ଆରମ୍ଭ ଧାତୁମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଚାରିଶେ ଚାଳିଶ ବୋଲି ମତ।

Verse 55

स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥

‘ସ୍ୱାଦ୍’ ଆଦି ଧାତୁମାନେ ସ୍ୱରିତ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ଓ ṭoṅ-ଇତ୍-ଚିହ୍ନିତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ହେ ମୁନେ, ‘ଦୁନୋତି’ ଧାତୁ ସପ୍ତମ ଗଣର, ଏବଂ ପରସ୍ମୈପଦୀ।

Verse 56

अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥

ଏଠାରେ ‘ଅଷ୍ଟି’ ଓ ‘ଘାବ’—ଏହି ଦୁଇ ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତେତ-ଚିହ୍ନିତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ତିକ’ ଆଦି ପରସ୍ମୈପଦୀ ଧାତୁ ଚଉଦଟି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 57

द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥

ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସ୍ୱାଦି-ଗଣରେ ବତ୍ତିଶଟି ଧାତୁ କୁହାଯାଇଛି; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁଦାଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଛଅ ଗଣ ‘ସ୍ୱରିତ’ ସ୍ୱରରେ ଘୋଷିତ।

Verse 58

ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥

‘ଋଷ୍ୟୁଦାତ୍ତ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ଜୁଷୀ’ ପୂର୍ବକ ଯାଏଁ ‘ଆତ୍ମନେପଦ-ରୂପାର୍ଣ୍ଣବ’ ନାମକ ବର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏବଂ ‘ବ୍ରଶ୍ଚ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ଉଦାତ୍ତ-ସ୍ୱରଧାତୁ ଏକଶ ପାଞ୍ଚ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 59

गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଏଠାରେ ‘ଗୂର୍’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏବଂ ‘ଣୁ’ ମୁଖ ଚାରି (ରୂପ/ପ୍ରତ୍ୟୟ) ପରସ୍ମୈପଦ ମନାଯାଇଛି।

Verse 60

कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥

‘କୁଙ୍’ ଧାତୁ ଆଖ୍ୟାତରୂପେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ଅନୁଦାତ୍ତ-ସ୍ୱରରେ ବ୍ୟବହୃତ; ଏବଂ ‘କୁଟ’ ଆଦି ଧାତୁ ‘ପୂର୍ତ୍ତି’ (ପ୍ରୟୋଗସିଦ୍ଧି) ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ‘ପୃଙ୍’ ‘ମୃଙ୍’ ଆତ୍ମନେପଦରେ, ଏବଂ ‘ରିପୁ’ ଅର୍ଥରେ ପରସ୍ମୈପଦରେ ଛଅ ପ୍ରୟୋଗ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 61

आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥

ଆତ୍ମନେପଦୀ ଧାତୁମାନେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି; ଏବଂ ‘ଦୃଙ୍’ ‘ଧୃଙ୍’ ଏହି ଦୁଇ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାହୃତ। ହେ ମୁନେ! ‘ପ୍ରଚ୍ଛ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ଷୋଳଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି ଶିକ୍ଷିତ।

Verse 62

स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥

ସ୍ୱରିତ-ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ପରେ ଛଅଟି ରୂପ କଥିତ, ହେ ମୁନି; ଏବଂ ‘ମିଲମୁଖା’ ଆଦି ଗଣ ମଧ୍ୟ ଘୋଷିତ। ‘କୃତୀ’ ଆଦି ରୂପ ପରସ୍ମୈପଦ (କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ) ଆଶ୍ରିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 63

सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥

ତୁଦାଦି-ଗଣରେ ଧାତୁ ଏକଶେ ସତାବନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘ସ୍ୱର୍’ ଆଦି ଏବଂ ‘ରୁଧ୍’, ‘ନନ୍ଦ’ ପ୍ରଭୃତି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏବଂ କୃତ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟରେ କୃଦନ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 64

ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥

‘ଞି’, ‘ଇନ୍ଧୀ’, ‘ତୋ’—ଏହି ତିନି ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଉଦାତ୍ତ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ଧାତୁ ପଚିଶଟି; ‘ଶିଷ୍’, ‘ପିଷ୍’, ‘ରୁଧ୍’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ।

Verse 65

स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥

ସ୍ୱରିତ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ‘ତନ୍’ ଧାତୁରୁ ସାତଟି ଧାତୁ-ରୂପ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ଆତ୍ମନେପଦ-ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ମନୁ’ ଓ ‘ବନ୍’ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ‘କୃଞ୍’ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଦାହୃତ।

Verse 66

ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥

ତାପରେ, ହେ ବିପ୍ର, ଶାବ୍ଦିକମାନେ (ବ୍ୟାକରଣାଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ) ଧାତୁର ଦଶ ବର୍ଗ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ—‘କ୍ୟ’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ—ଏବଂ ଉଭୟପଦରେ ଚାଲୁଥିବା ସାତ ପ୍ରକାର; ତଥା ସୂତ୍ରାଧାରିତ ‘ସ୍ତମ୍ଭ୍’ ଆଦି ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ।

Verse 67

परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଚାରିଟି (ବର୍ଗ) ସମସ୍ତେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ବୋଲି କଥିତ; ଏବଂ ‘କୁଧା’ ଆଦି ବାଇଶଟି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ ବୋଲି ମତ।

Verse 68

वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥

‘ବୃଙ୍’ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ; ‘ର୍ଶ୍ରଥ’ ଆଦି ଏକୋଇଶଟିର ଗୋଷ୍ଠୀ। ପରେ ପରସ୍ମୈପଦୀ ଧାତୁମାନେ; ଏବଂ ସ୍ୱରିତ-ଚିହ୍ନିତ ଧାତୁରେ କେବଳ ‘ଇତ୍’ ଚିହ୍ନ ଗ୍ରାହ୍ୟ।

Verse 69

क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥

କ୍ର୍ୟାଦି ବର୍ଗମାନେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପଚାଶଟି ଧାତୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛନ୍ତି। ଚୁରାଦି ବର୍ଗରେ ଧାତୁମାନେ ‘ଞ୍ୟନ୍ତ’ (ପ୍ରେରଣ/ବ୍ୟୁତ୍ପନ୍ନ) ରୂପ, ସଂଖ୍ୟା ଏକଶ ଛତ୍ତିଶ।

Verse 70

चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥

ହେ ମୁନେ! ‘ଚିତ୍ୟ’ ଆଦି ଅଠାରଟି (ରୂପ) ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି ଘୋଷିତ। କିନ୍ତୁ ‘ଚର୍ଚ୍ଚା’ ଆଦି ‘ଆଧୃଷୀୟ’ ପ୍ରକାର, ଅଥବା ‘ପ୍ୟନ୍ତ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 71

अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥

‘ଦ’ ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ ନ ହେଉଥିବା ଧାତୁ ଅଠଚାଳିଶଟି। ଏବଂ ‘ପଦ’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ଦଶଟି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦୀ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ।

Verse 72

सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥

ଏଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ‘ସୂତ୍ର’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଆଠଟି ‘ଞ୍ୟନ୍ତ’ ରୂପ କହିଛନ୍ତି। ଧାତ୍ୱର୍ଥ (କ୍ରିୟାର୍ଥ)ରେ ଚେଷ୍ଟବତ୍ ମତାନୁସାରେ ପ୍ରାତିପଦିକରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁଳ ପ୍ରୟୋଗ ମାନ୍ୟ।

Verse 73

तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥

‘ସେ ତାହା କରେ’ ଏବଂ ‘ସେ ତାହା ପ୍ରକାଶ କରେ’—ଏଭଳି ହେତୁମତୀ (ପ୍ରେରଣାର୍ଥ) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧାତୁର ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଧାତ୍ୱର୍ଥରେ କର୍ତୃ‑କରଣ ପ୍ରଧାନ ଓ ‘ଚିତ୍ର’ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 74

अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥

ଅନୁଦାତ୍ତ, ଇଚ୍ଛା, ଶବ୍ଦ ଆଦିର ଜ୍ଞାତା ବୁଧମାନେ ‘ସଂଗ୍ରାମ’ର ଆଠ ପ୍ରକାର କହିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ‘ସ୍ତୋମ’ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଷୋଳ ପ୍ରଭେଦ ମଧ୍ୟ—ଏହା ସେହି ତନ୍ତ୍ରର ନିଦର୍ଶନ।

Verse 75

तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥

ଏହିପରି ବହୁଳ ପ୍ରଚଳନ ହେତୁ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦମାନେ ‘ସୌତ୍ର’, ‘ଲୌକିକ’ କିମ୍ବା ‘ୱୈଦିକ’ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ-ନିଜ ଗଣରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଏବଂ ଅନେକ ଶବ୍ଦ ବହୁଅର୍ଥବାଚୀ ମଧ୍ୟ।

Verse 76

सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥

ସନାଦି ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ଧାତୁମାନେ ଏବଂ ‘ନାମଧାତୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗଣ୍ୟ। ହେ ନାରଦ, ଏଭଳି ଏଠାରେ ଧାତୁମାନଙ୍କର ଅନନ୍ତ ବିସ୍ତାର ସୂଚିତ; ଏହା ସଂକ୍ଷେପ, ବିସ୍ତାର ତତ୍ତତ୍ ସ୍ଥାନରେ ଦିଆଯାଇଛି।

Verse 77

ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥

ଊ-, ଦୃ-, ଦନ୍ତ- ଆଦି ସହ, ଏବଂ ‘ଯୌତି’ ପରି ରୂପରେ; ରୁକ୍ଷ୍ଣୁ, ଶୂଙ୍, ସ୍ନୁନୁକ୍ଷୁ ଆଦି ଧାତୁରେ ଓ ଚିଡ୍, ଈଙ୍, ଶ୍ରୀ-ଚିହ୍ନ ସହ; ବୃଙ୍, ବୃଞ୍ ସହିତ ମଧ୍ୟ—ଏକାଚ୍ ନୁହେଁ ଯେଉଁଠି—ଅଜନ୍ତ (ପରସ୍ମୈପଦୀ) ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଲୋପ ହୋଇଛି ବୋଲି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 78

शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥

ଏବେ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ—ଶକ୍, କ୍ଲପ୍, ପଚ୍, ଊ, ମୁଚ୍, ଆର୍, ରଚ୍, ବଚ୍, ବିଚ୍, ସିଚ୍, ପ୍ରଚ୍ଛ୍, ଇତ୍ୟ, ଅଜ୍, ନିଜ୍, ଇର୍, ଭଜ; ଏବଂ ଭଞ୍ଜ୍, ଭୁଜ୍, ଭ୍ରସ୍ଜ୍, ମତ୍, ଜି, ଯଜ୍, ଯୁଜ୍, ରୁଜ୍, ରଞ୍ଜ୍, ବିଜ୍, ସ୍ୱଞ୍ଜ୍, ସଞ୍ଜ୍ ଓ ସୃଜ।

Verse 79

अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥

ଏବେ (ଅଧିକ) ଧାତୁ/ରୂପ—ଅଦକ୍ଷୁଦ୍, ଖିଦ୍, ଛିଦ୍, ତୁଦି, ନୁଦ; ତଥା ପଦ୍ୟ, ଭିଦ୍, ବିଦ୍ୟତି, ବିନଦ୍; ଏବଂ ଶଦ୍/ସଦୀ, ସ୍ୱିଦ୍ୟତି, ସ୍କନ୍ଦି, ହଦୀ; ସହିତ କ୍ରୁଧ୍, କ୍ଷୁଧି, ବୁଧ୍ୟତୀ।

Verse 80

बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥

ମନୁଷ୍ୟ ବଧିର ହୁଏ; ରକ୍ତ (ଯୁଧିରୁଧୀର) କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ; ମନ ବ୍ୟଥିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଆଧି-ବ୍ୟାଧି ଓ ଶୋକାଦି ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସାଧନା-ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ ହୁଏ। କ୍ରୋଧ, ପ୍ରହାର, କଠୋର ତିରସ୍କାର, ଗୁପ୍ତ ଉଦ୍ବେଗ, ଦାହବେଦନା, ଶେଷେ ତୃପ୍ତିରୁ ଦର୍ପ—ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ବିକାର ବଢ଼େ।

Verse 81

लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥

ଆହୁରି ଧାତୁ—ଲିବ୍, ଲୁବ୍, ବପୂ, ଶପ୍, ସ୍ୱପ୍, ଊ, ସୃପ୍, ଇ, ଭର, ଭଗ, ଗମ୍, ନମ୍, ଯମ୍, ରଭି; ଏବଂ କ୍ରୁଶି, ଦଂଶି, ଦିଶୀ, ଦୃଶ୍, ମୃଶ୍, ଶ୍ରୀ, ରୁଶ୍, ଲିଶ୍, ବିଶ୍, ସ୍ପୃଶ୍ ଓ କୃଷି।

Verse 82

त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥

(ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ:) ତ୍ୱିଷ୍, ତୁଷ୍, ଦୁଷ୍, ପୁଷ୍ୟ, ପିଷ୍, ବିଷ୍, ଶିଷ୍, ଶୁଷ୍, ଶ୍ଲିଷ୍, ଯତ; ଏବଂ ଘସ୍। ତଥା ବସ୍, ଦହ୍, ଦିହ୍, ଦୁହ୍, ନହ୍, ମି, ହ୍ରୁ, ହ୍ଲି, ହ୍ୱହ୍—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାତୁ।

Verse 83

अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥

ହଲନ୍ତ ଧାତୁମାନଙ୍କରେ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ନିୟମ। ଧାତୁ ସଂଖ୍ୟା ଦୁଇଶେଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘ଚ’ ଆଦି ନିପାତ; ‘ପ୍ର’ ଆଦି ‘ଗବୟ’ ଗୋଷ୍ଠୀ—ଦିଗ୍, ଦେଶ ଓ କାଳବାଚକ।

Verse 84

शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଶବ୍ଦମାନେ ଅନେକ ଅର୍ଥବାହୀ ଏବଂ ସର୍ବଲିଙ୍ଗପ୍ରୟୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତଥା ଗଣପାଠ, ସୂତ୍ରପାଠ ଓ ଧାତୁପାଠ ମଧ୍ୟ ନିରୂପିତ।

Verse 85

पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥

ଏଠାରେ ଅନୁନାସିକ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଠିକ୍ ପାଠ ଓ ପରାୟଣ ପ୍ରଣାଳୀ କୁହାଯାଇଛି। ହେ ନାରଦ, ଶବ୍ଦମାନେ ବୈଦିକ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ, ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ।

Verse 86

शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥

ଏହିପରି ଶବ୍ଦପରାୟଣ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନ ହିଁ ଶବ୍ଦସଂଗ୍ରହ (କୋଷ) ରଚନାର କାରଣ। ଏହା ଲଘୁମାର୍ଗ; ଏଥିରେ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସାଧୁ ରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

Verse 87

प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥

ଏହା ପ୍ରକୃତି, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଆଦେଶ, ଲୋପ ଓ ଆଗମ ଆଦି ଉପାୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 88

इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥

ହେ ଦେବତେ! ଏଭଳି ଏହା କିଛିମାତ୍ର ନିରୁକ୍ତରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; କିନ୍ତୁ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ, ନାରଦ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।