Adhyaya 252
Draupadī’s Rebuke of Jayadratha and Dhaumya’s Admonition (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 252)
Upa-parva: Jayadratha–Draupadī Episode (Abduction Attempt) — Āraṇyaka-parva
Vaiśaṃpāyana narrates a charged exchange in which Draupadī addresses Jayadratha with angered clarity, censuring his disparagement of renowned warriors and warning him through a chain of analogies: attempting to challenge the Pāṇḍavas is likened to provoking formidable beasts or handling venomous serpents, underscoring disproportionate risk and moral impropriety. Jayadratha replies by asserting his own aristocratic standing and dismissing verbal threats, pressing for immediate compliance. Draupadī refuses any posture of supplication, grounding her confidence in the protective agency of the Pāṇḍavas and their allies, and projects the psychological outcome Jayadratha would face upon encountering their martial response. The narration then shifts from speech to action: Draupadī resists being touched, calls out to Dhaumya, and Jayadratha seizes her garment. A brief reversal is described—Jayadratha falls when she counters—yet she is then forcibly taken toward a chariot, after saluting Dhaumya’s feet. Dhaumya publicly warns Jayadratha that removal without defeating the great warriors violates ancient kṣatra norms and will yield harmful consequences. The chapter ends with Dhaumya following on foot amid attendants as Draupadī is carried away, marking the episode’s transition from ethical discourse to imminent accountability.
Chapter Arc: अपमान और विफलता से जला दुर्योधन प्राणत्याग (प्रायोपवेशन) का निश्चय कर बैठता है; कर्ण की ‘उचित’ सलाह भी उसे लौटा नहीं पाती। → शकुनि दुर्योधन को समझाता है कि कर्ण की बात सही है और जो समृद्धि/श्री उसे मिली है उसे मोहवश त्यागना अज्ञान है; वह दुर्योधन की ‘अल्पबुद्धि’ पर चोट करता है और बताता है कि उसने वृद्धों/हितैषियों की सेवा नहीं की, इसलिए विवेक नहीं आया। → शकुनि के वचनों के बाद दुर्योधन दःशासन की ओर देखता है; दःशासन भाईचारे की विकृत अवस्था में, वीर होकर भी पाँवों पर गिरकर उसे रोकने का प्रयत्न करता है—भ्रातृस्नेह बनाम हठ का तीखा टकराव। → दुर्योधन सुहृदों/गुरुओं को नगर लौट जाने का आदेश देता है—वह धर्म, अर्थ, सुख, ऐश्वर्य, राज्य और भोग की बातों को तिरस्कार कर अपने निश्चय पर अड़ा रहता है; समझाइश असफल रहती है। → पातालवासी रौद्र दैत्य-दानव दुर्योधन के निश्चय को जानकर अथर्ववेद/उपनिषद्-प्रोक्त मंत्र-जप सहित क्रियाएँ आरम्भ करते हैं—अदृश्य शक्तियाँ इस हठ को किस दिशा में मोड़ेंगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल १३ ६ “लोक हैं) हू... “+/ (9) #:६.+ #25-२ एकपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: शकुनिके समझानेपर भी दुर्योधनको प्रायोपवेशनसे विचलित होते न देखकर दैत्योंका कृत्याद्वारा उसे रसातलमें बुलाना वैशम्पायन उवाच प्रायोपविष्टं राजानं॑ दुर्योधनममर्षणम् । उवाच सान्त्वयन् राजज्छकुनि: सौबलस्तदा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତାପରେ ଅମର୍ଷରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଆମରଣ ଉପବାସରେ ବସିଥିବା ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନି ସେତେବେଳେ କହିଲେ।
Verse 2
शकुनिरुवाच सम्यगुक्तं हि कर्णेन तच्छुतं कौरव त्वया । मया हूतां श्रियं स्फीतां तां मोहादपहाय किम्
ଶକୁନି କହିଲେ—ହେ କୌରବ! କର୍ଣ୍ଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଭଲ କଥା; ତୁମେ ତାହା ଶୁଣିଛ। ମୁଁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କଠାରୁ ତୁମ ପାଇଁ ଯେ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ହରି ଆଣିଛି, ତୁମେ ମୋହବଶେ ତାହା କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କରୁଛ?
Verse 3
त्वमल्पबुद्धया नृपते प्राणानुत्स्रष्टमर्हसि । अथवाप्यवगच्छामि न वृद्धा: सेवितास्त्वया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧିରେ ପଡ଼ି ତୁମେ ଆଜି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ; ନଚେତ୍ ମୁଁ ଏହିପରି ବୁଝୁଛି—ତୁମେ କେବେ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରିନାହ।
Verse 4
यः समुत्पतितं हर्ष दैन्यं वा न नियच्छति । स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ହଠାତ୍ ଉଦ୍ଭୂତ ହର୍ଷ କିମ୍ବା ଦୈନ୍ୟ (ଶୋକ)କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଯେପରି କଚ୍ଚା ମାଟିର ପାତ୍ର ଜଳରେ ପଡ଼ିଲେ ଗଳିଯାଏ।
Verse 5
अतिभीरुमतिकक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् । व्यसनाद् विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं प्रजा:
ଯେ ରାଜା ଅତିଭୀରୁ-ମତି, କାୟର, ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୀ (ଟାଳଟୁଳ କରୁଥିବା), ପ୍ରମାଦୀ ଏବଂ ଦୁର୍ବ୍ୟସନବଶେ ବିଷୟଭୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତାହାକୁ ପ୍ରଜା ନିଜ ନୃପତି ଭାବେ ମାନେନାହିଁ।
Verse 6
सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् | मा कृतं शोभनं पार्थ: शोकमालमब्य नाशय
ତୁମକୁ ସତ୍କାର କରାଯାଇଛି; ତେବେ ତୁମର ଶୋକ କିପରି ହେବ? ବିପରୀତରେ ଯଦି ତିରସ୍କାର ହୋଇଥାନ୍ତା, ତୁମର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହୋଇଥାନ୍ତା? କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ପାର୍ଥ ଯେ ଶୋଭନ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି, ଶୋକକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରନି।
Verse 7
यत्र हर्षस्त्वया कार्य: सत्कर्तव्याश्व पाण्डवा: । तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतमिदं तव
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ହର୍ଷ କରିବା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ସେଠାରେ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ; ଏହା ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଆଚରଣ।
Verse 8
प्रसीद मा त्यजात्मान तुष्टश्न सुकृतं समर । प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्ममवाप्रुहि
ଏହେତୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରନି (ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରନି)। ସେମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି କରିଥିବା ଉପକାର ଓ ଶୋଭନ ବ୍ୟବହାରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅ; ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ଦିଅ। ଏପରି କଲେ ଯଶ ଓ ଧର୍ମ—ଦୁହେଁ ଲାଭ କରିବ।
Verse 9
क्रियामेतां समाज्ञाय कृतज्ञस्त्वं भविष्यसि । सौक्षात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान्
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଲେ ତୁମେ ସତ୍ୟରେ କୃତଜ୍ଞ ହେବ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ସୂତବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମ (ସୌକ୍ଷାତ୍ର) ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ଥାପନ କରି, ତଦନୁସାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଅ।
Verse 10
वैशम्पायन उवाच शकुनेस्तु वच: श्रुत्वा दःशासनमवेक्ष्य च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ଶକୁନିର ବଚନ ଶୁଣି, ପୁଣି ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ (ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା)।
Verse 11
पादयो: पतितं वीरं विकृतं भ्रातृसौहदम् । बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनमरिंदमम्
ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହ ବିକୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ସେ ବୀର ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପତିତ ହୋଇ, ନିଜ ସୁଜାତ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଦମନ ଦୁଃଶାସନକୁ ଧରିଲା।
Verse 12
उत्थाप्य सम्परिष्वज्य प्रीत्याजिप्रत मूर्थनि । वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! शकुनिका यह वचन सुनकर दुर्योधनने अपने चरणोंमें पड़े हुए म्लान मुखवाले भ्रातृभक्त शत्रुदमन वीर दुःशासनकी ओर देखकर अपनी सुन्दर बाँहोंद्वारा उसे उठाया और प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर उसका मस्तक सूँघा ।।
ତାକୁ ଉଠାଇ, ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରୀତିରେ ତାହାର ମସ୍ତକ ଘ୍ରାଣ କରି (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶ କଲା)। ପରେ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୌବଲ (ଶକୁନି)ଙ୍କ ବଚନ ମଧ୍ୟ ଶୁଣି, ସେ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାସ ହେଲା।
Verse 13
निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । ब्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यमगमत् परम्
ତେବେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପରମ ନିର୍ବେଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଲଜ୍ଜାରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଆବୃତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୈରାଶ୍ୟକୁ ଗଲା।
Verse 14
तच्छुत्वा सुहृदश्चैव समन्युरिदमब्रवीत् | न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया
ସୁହୃଦମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କ୍ରୋଧିତ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କହିଲା— “ମୋତେ ଧର୍ମ ଦରକାର ନାହିଁ, ଧନ-ସୁଖ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଜ୍ଞା-ଶାସନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୋ ନିଶ୍ଚୟରେ ବାଧା ଦିଅନି। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନଗରକୁ ଫେରିଯାଅ ଏବଂ ସେଠାରେ ମୋ ପୂଜ୍ୟ ଗୁରୁଜନ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ-ସତ୍କାର କର।”
Verse 15
नैव भोगैश्षल मे कार्य मा विहन्यत गच्छत । निश्चितेयं मम मति: स्थिता प्रायोपवेशने
“ମୋତେ ଭୋଗର କିଛି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; ମୋତେ ବାଧା ଦିଅନି—ତୁମେ ଯାଅ। ମୋ ମତି ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅଚଳ; ମୁଁ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ (ମୃତ୍ୟୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ) ଉପରେ ଅଟୁଟ।”
Verse 16
त एवमुक्ता: प्रत्यूचू राजानमरिमर्दनम्
ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ସୁହୃଦମାନେ ଶତ୍ରୁଦମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଆପଣଙ୍କ ଯେ ଗତି, ସେଇ ଆମର ମଧ୍ୟ। ହେ ଭରତବଂଶଜ! ଆପଣ ବିନା ଆମେ ହସ୍ତିନାପୁରରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରିବୁ?”
Verse 17
या गतिस्तव राजेन्द्र सास्माकमपि भारत । कथं वा सम्प्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीना: पुरं वयम्
“ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଆପଣଙ୍କ ଯେ ଗତି, ସେଇ ଆମର ମଧ୍ୟ। ହେ ଭରତବଂଶଜ! ଆପଣ ବିନା ଆମେ ନଗରରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରିବୁ?”
Verse 18
वैशम्पायन उवाच स सुहृद्भिरमात्यैश्न भ्रातृभि: स्वजनेन च । बहुप्रकारमप्युक्तो निश्चयाज्न विचाल्यते
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସୁହୃଦ, ଅମାତ୍ୟ, ଭ୍ରାତା ଓ ସ୍ୱଜନମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରୁ କିଛିମାତ୍ରେ ବିଚଳିତ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 19
संस्पृश्याप: शुचिर्भूत्वा भूतले समुपस्थित:
ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ସେ ଭୂମି ଉପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ଯେନ ନିୟମିତ ଆଚରଣକୁ ପୁନଃ ଫେରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
Verse 20
कुशचीराम्बरधर: परं नियममास्थित: । वाग्यतो राजशार्दूल: स स्वर्गगतिकाम्यया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କୁଶ ଓ ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ପରମ ନିୟମ-ତପରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା। ବାଣୀକୁ ସଂଯମ କରି, ସ୍ୱର୍ଗଗତିର କାମନାରେ ସେ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲା।
Verse 21
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिःक्रिया: । धृतराष्ट्रपुत्र नृपश्रेष्ठ दुर्योधन अपने निश्चयपर अटल रहकर आचमन करके पवित्र हो पृथ्वीपप कुशका आसन बिछा कुश और वल्कलके वस्त्र धारण करके बैठा और स्वर्गप्राप्तिकी इच्छासे वाणीका संयम करके उपवासके उत्तम नियमोंका पालन करने लगा। उस समय उसने मनके द्वारा मरनेका ही निश्चय करके स्नान-भोजन आदि बाहा क्रियाओंको सर्वथा त्याग दिया था ।। १९-२० ई || अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଶାନ୍ତିରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ଓ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟଳ ରହିଲା। ଆଚମନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ସେ ଭୂମି ଉପରେ କୁଶାସନ ପାତିଲା, କୁଶ ଓ ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ବସିଲା। ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ଇଚ୍ଛାରେ ବାଣୀକୁ ସଂଯମ କରି, ଉପବାସର ଉତ୍ତମ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ପାଳନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ସମୟରେ ମନରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସ୍ନାନ-ଭୋଜନ ଆଦି ବାହ୍ୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲା। ତାହାର ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି ପାତାଳବାସୀ ଭୟଙ୍କର ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ—ଯେମାନେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ—ମନେମନେ ଭାବିଲେ: “ଏପରି ଭାବେ ଯଦି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ପ୍ରାଣାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଆମ ପକ୍ଷ ନଶ୍ଟ ହେବ।” ତେଣୁ ତାକୁ ନିଜମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ସେଇ ଅସୁରମାନେ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉକ୍ତ, ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିବିସ୍ତାର-ସାଧ୍ୟ ବୈତାନ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଉପନିଷଦ୍/ଆରଣ୍ୟକ ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରଜପସହିତ ହୋମ-ହବନାଦି କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 22
पातालवासिनो रौद्रा: पूर्व देवैविनिर्जिता: । ते स्वपक्षक्षयं त॑ तु ज्ञात्वा दुर्योधनस्य वै
ପାତାଳବାସୀ ସେଇ ରୌଦ୍ର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ—ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଏହି ନିଶ୍ଚୟରେ ନିଜ ପକ୍ଷର କ୍ଷୟ ବୁଝିଲେ।
Verse 23
आह्वानाय तदा चक्कु: कर्म वैतानसम्भवम् । बृहस्पत्युशनोक्तैश्न मन्त्रैर्मन्त्रविशारदा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତେବେ ତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ରବିଶାରଦ ସେମାନେ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ) ଉକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବୈତାନ କର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
Verse 24
अथर्ववेदप्रोक्तैश्न याश्नोपनिषदि क्रिया: । मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି ପାତାଳବାସୀ ଭୟଙ୍କର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ—ଯେମାନେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବମାନଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ—ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରାଣାନ୍ତ ହେଲେ ଆମ ପକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ।” ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ସେମାନେ ସେହି ସମୟରେ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନିବିସ୍ତାର-ସାଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏବଂ ଉପନିଷଦ (ଆରଣ୍ୟକ) ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରଜପସହିତ ହୋମାଦି କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 25
जुद्वत्यग्नौ हवि: क्षीरं मन्त्रवत् सुसमाहिता: । ब्राह्मणा वेदवेदाड़पारगा: सुदृढव्रता:
ତେବେ ସୁଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣପୂର୍ବକ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ ଓ ଖୀରର ଆହୁତି ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 26
कर्मसिद्धौ तदा तत्र जूम्भमाणा महाद्धुता । कृत्या समुत्थिता राजन् कि करोमीति चाब्रवीत्
ରାଜନ୍! କର୍ମସିଦ୍ଧି ହେବା ସହିତ ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରୁ ସେ ସମୟରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ୟା ଜମ୍ଭାଇ ନେଇ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା—“ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”
Verse 27
आहहुर्देत्याश्ष तां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना । प्रायोपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रमिहानय,तब दैत्योंने प्रसन्नचित्त होकर उससे कहा--'तू प्रायोपवेशन करते हुए धुृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधनको यहाँ ले आ'
ତେବେ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ କହିଲେ—“ପ୍ରାୟୋପବେଶନରେ ବସିଥିବା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।”
Verse 28
तथेति च प्रतिश्रुत्य सा कृत्या प्रययौ तदा । निमेषादगमच्चापि यत्र राजा सुयोधन:,“जो आज्ञा" कहकर वह कृत्या तत्काल वहाँसे प्रस्थित हुई और पलक मारते-मारते जहाँ राजा दुर्योधन था, वहाँ पहुँच गयी
“ତଥେତି” ବୋଲି ସମ୍ମତି ଦେଇ ସେ କୃତ୍ୟା ସେହିକ୍ଷଣେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା; ନିମେଷମାତ୍ରେ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
Verse 29
समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम् । दानवानां मुहूर्ताच्च तमानीत॑ न््यवेदयत् । तमानीत॑ नृपं दृष्टवा रात्रौ संगत्य दानवा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଆଣାଯାଇଛି ବୋଲି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲା। ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଦାନବମାନେ ରାତିରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ, ହର୍ଷରେ ଚକ୍ଷୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ଅଭିମାନଭରା, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସପୂର୍ଣ୍ଣ ବାକ୍ୟରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 30
प्रहृष्मनस: सर्वे किंचिदुत्फुल्ललोचना: । साभिमानमिदं वाक्यं दुर्योधनमथाब्रुवन्
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନା ଥିଲେ ଏବଂ ହର୍ଷରେ ଚକ୍ଷୁ କିଛି ଫୁଟିଉଠିଥିଲା। ତା’ପରେ ସେମାନେ ଅଭିମାନଭରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 96
पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां तत: सुखमवाप्स्यसि । मेरे इस प्रस्तावको समझकर ऐसा ही करो। इससे तुम कृतज्ञ माने जाओगे। पाण्डवोंके साथ उत्तम भाईचारेका बर्ताव करके उन्हें राज्यसिंहासनपर बिठा दो और उनका पैतृक राज्य उन्हें समर्पित कर दो। इससे तुम्हें सुख प्राप्त होगा
ଏମାନଙ୍କୁ ଏମାନଙ୍କ ପୈତୃକ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଦିଅ; ତା’ପରେ ତୁମେ ସୁଖ ପାଇବ।
Verse 153
गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्व गुरवो मम । सब सुहृदोंके वचन सुनकर दुर्योधनने उनसे कुपित हो इस प्रकार कहा--'मुझे धर्म
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନଗରକୁ ଯାଅ; ମୋର ଗୁରୁଜନ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 250
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनप्रायोपवेशनके प्रसंगमें कर्णवाक्यसम्बन्धी दो सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କର୍ଣ୍ଣବାକ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଦୁଇଶେ ପଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 251
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनप्रायोपवेशे एकपज्चाशदधिकद्वधिशततमो<5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରାୟୋପବେଶ (ଆମରଣ ଉପବାସ) ବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଏକାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଉପସଂହାର କଥାରେ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୋଡ଼ ସୂଚାଏ—ଅହଂକାର ଓ ଅପମାନ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଆତ୍ମବିନାଶୀ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦିଗକୁ ଠେଲିଦିଏ, ଏବଂ ରାଜଧର୍ମ-କୁଳଧର୍ମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହ ହଠୀ ଅହଂର ନୈତିକ ତଣାପୋଡ଼କୁ ତୀବ୍ର କରେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the attempted use of status and force to override dharmic protections: whether coercion can be legitimized by lineage or opportunity, versus the principle that kṣatra authority is constrained by restraint, consent, and accountability to established norms.
Speech functions as ethical governance: Draupadī’s admonition and Dhaumya’s counsel model how dharma is articulated before retaliation, and how foreseeable consequences—social, moral, and strategic—follow from adharma even when immediate power appears to favor the aggressor.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-commentary is implicit in its narrative closure: the purohita’s warning and the transition to pursuit frame the episode as a demonstrative case of karmic and social consequence rather than a ritualized promise of merit.