Adhyaya 45
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
Upa-parva: Kārttikeya-Abhiṣecana (Skanda’s Consecration and the Mātṛgaṇa Catalogue)
Vaiśaṃpāyana, speaking to Janamejaya, enumerates the renowned Mātṛs who attend Skanda (Kārttikeya), presenting an extensive onomastic catalogue that signals their multiplicity, liminal habitats, and variable forms. The narrative then describes the formal empowerment of Skanda as divine commander: major deities bestow weapons, insignia, garments, and auspicious objects (including Śakra’s śakti-weapon, Śiva’s formidable host, Viṣṇu’s vaijayantī garland, Umā’s garments, Gaṅgā’s divine kamaṇḍalu, Bṛhaspati’s staff, Varuṇa’s pāśa, Brahmā’s black antelope-skin, and other supports). Skanda’s army is depicted with martial soundscape and standards, and the episode transitions to a strategic engagement in which Skanda deploys the śakti-weapon with overwhelming effect, defeating leading adversaries (including Tāraka) and dispersing hostile forces. The account closes by reaffirming Skanda’s consecration at a tīrtha identified as Aujasa, and notes ritual acts performed there (including offerings and gifts), framing the episode as both mythic history and legitimizing charter for command, protection, and sacred geography.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि के बीच कथा अचानक देव-लोक की ओर मुड़ती है—सप्त मातृकाएँ (ब्राह्मी से चामुण्डा तक) प्रकट होती हैं और स्कन्द के अभिषेक का मंगल-आयोजन आरम्भ होता है। → हिमवान् द्वारा मणि-रत्नों से शोभित दिव्य आसन दिया जाता है; देवगण विधि-मन्त्रों सहित अभिषेक-सामग्री लेकर एकत्र होते हैं। इन्द्र, विष्णु, सूर्य-चन्द्र, रुद्र-वासु-आदित्य, अश्विनीकुमार, गरुड, अरुण, वासुकि, औषधि-वृक्ष—समस्त लोक-शक्तियाँ इस एक क्षण में केन्द्रित होकर स्कन्द की सार्वभौम स्वीकृति रचती हैं। → देवताओं की आज्ञा से वायु स्कन्द (कृत्तिकाकुमार) को ‘बल’ और ‘अतिबल’ नामक दो महाबली सेवक प्रदान करता है—यह क्षण स्कन्द की सेनानायक-शक्ति को ठोस रूप देता है और उसके पार्षद-समुदाय का गठन निर्णायक रूप से स्थापित करता है। → देव-आज्ञा पाकर देवलोक, अन्तरिक्ष और भूलोक के वायुतुल्य वेगशाली शूर पार्षद स्कन्द के अनुचर बनते हैं; उनके विविध आयुध, विचित्र आभूषण और नाम-परम्परा का विस्तार स्कन्द-सेना की पूर्णता का बोध कराता है। → स्कन्द के अनुचरों और सैनिक-समूह की सूची आगे और भी फैलती जाती है—अगले अध्याय में यह देव-सेना किस प्रयोजन से स्मरण की जा रही है, यह संकेत अधूरा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अं ऋाज - ब्राह्मी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଅଭିଷେକର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରି ବୃହସ୍ପତି ସୁପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଯଥାବିଧି ଆହୁତି ଦେଲେ। ଏହାରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଯେ ଶକ୍ତି ଓ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିଧିକ୍ରମରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, କେବଳ ଆବେଗରେ ନୁହେଁ।
Verse 2
ततो हिमवता दत्ते मणिप्रवरशोभिते । दिव्यरत्नाचिते पुण्ये निषण्णं परमासने
ତାପରେ ହିମବାନ୍ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟମୟ ସେହି ପରମ ଆସନରେ ସେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 3
सर्वमड्रलसम्भारैरविधिमन्त्रपुरस्कृतम् । आभिषेचनिकं द्रव्यं गृहीत्वा देवतागणा:
ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ସର୍ବ ମଙ୍ଗଳ ସାମଗ୍ରୀ ସହ, ବିଧି ଓ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଅଭିଷେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି (ସେଠାକୁ) ଆସିଲେ।
Verse 4
तत्पश्चात् हिमवान्के दिये हुए उत्तम मणियोंसे सुशोभित तथा दिव्य रत्नोंसे जटित पवित्र सिंहासनपर कुमार कार्तिकेय विराजमान हुए। उस समय उनके पास सम्पूर्ण मांगलिक उपकरणोंके साथ विधि एवं मन्त्रोच्चारणपूर्वक अभिषेकद्रव्य लेकर समस्त देवता वहाँ पधारे ।।
ତାପରେ ହିମବାନ୍ ଦିଆ ଉତ୍ତମ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଓ ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନରେ ଜଟିତ ପବିତ୍ର ସିଂହାସନରେ କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଙ୍ଗଳ ଉପକରଣ ସହ, ବିଧି ଓ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଅଭିଷେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ମହାବୀର୍ୟବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଧାତା ଓ ବିଧାତା, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏବଂ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ପ୍ରତାପୀ ପ୍ରଭୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 5
पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता । रुद्रश्न सहितो धीमान् मित्रेण वरुणेन च
ପୂଷା, ଭଗ, ଅର୍ୟମା, ଅଂଶ ଓ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସହ, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ସହିତ ଧୀମାନ୍ ରୁଦ୍ର—ଏବଂ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ—ସେହି ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦିଗରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 6
विश्वेदेवैर्मरुद्धिश्न साध्यैश्व पितृभि: सह
Vaiśampāyana said: The Lord (Kārttikeya) stood surrounded by the Viśvedevas, the Maruts, the Sādhyas, and the Pitṛs; and also by the Rudras, the Vasus, the Ādityas, and the two Aśvins. Thus encircled by the foremost divine hosts, he appeared as the focal point of their reverence and power—an image of rightful authority upheld by the collective order of the gods.
Verse 7
गन्धर्वैरप्सरोभि क्ष् यक्षराक्षसपन्नगै: । देवर्षिभिरसंख्यातैस्तथा ब्रह्मर्षिभिस्तथा
Vaiśampāyana said: The Lord was surrounded by Gandharvas and Apsarases, by Yakṣas, Rākṣasas, and Nāgas; by countless divine seers and likewise by brahmin seers; and also by the Rudras, the Vasus, the Ādityas, and the two Aśvins. The scene presents a cosmic assembly in which all classes of beings—celestial, semi-divine, and powerful spirits—stand in reverent attendance, affirming the supremacy and auspicious authority of the central deity (here understood in the narrative as Kumāra/Kārttikeya).
Verse 8
वैखानसैर्वालखिल्यैवा्वाहारैर्मरीचिपै: । भगुभिश्नाज़िरोभिश्व यतिभिश्न महात्मभि:
Vaiśampāyana said: The Lord (Kārttikeya), mighty in prowess, stood surrounded by ascetics and divine seers—Vaikhānasas, Vālakhilyas, the Vāhāras, the Marīcipas, the Bhṛgus, the Aṅgirases, and other great-souled yatis. Around him also gathered the Rudras, the Vasus, the Ādityas, and the twin Aśvins—an assembly that signals the moral order of the cosmos aligning itself behind divine leadership and disciplined austerity.
Verse 9
सर्पर्विद्याधरै: पुण्यैयोगसिद्धैस्तथा वृत: । विश्वेदेव
Vaiśampāyana said: Encircled by serpents, Vidyādharas, and holy sages perfected in yoga, Kārtikeya stood surrounded. The Viśvedevas, hosts of Maruts, the Sādhyas, the Pitṛs, Gandharvas and Apsarases, Yakṣas and Rākṣasas, Nāgas, countless divine seers and brahma-seers, forest-dwelling munis, the Vālakhilyas, ascetics who live by drinking the wind, and sages who ‘drink’ the sun’s rays; great ṛṣis born in the lineages of Bhṛgu and Aṅgiras; and noble companies of renunciants—all these, along with serpents and Vidyādharas and other yoga-perfected holy men, gathered and stood around Kārtikeya. Then the Grandsire (Brahmā), Pulastya, the great ascetic Pulaha, and the mighty Lord surrounded by Rudras, Vasus, Ādityas, and the two Aśvins; and also Indra and Viṣṇu, the Sun and the Moon, Dhātā and Vidhātā, Vāyu and Agni, Pūṣan, Bhaga, Aryaman, Aṃśa, Vivasvān, Mitra, and Varuṇa—these powerful deities too came together and stood encircling the youthful commander Kārtikeya. The scene presents a cosmic consensus: the gods and seers honor disciplined power when it is aligned with protection of the world and rightful order.
Verse 10
अज्िरा: कश्यपोअत्रिश्न मरीचिर्भुगुरेव च । क्रतुर्हर: प्रचेता श्व मनुर्दक्षस्तथैव च
Vaiśampāyana said: Aṅgiras, Kaśyapa, Atri, Marīci, Bhṛgu, Kratu, Hara, Pracetas, Manu, and Dakṣa—together with Rudras, Vasus, Ādityas, and the two Aśvins—stood surrounding the mighty lord. Along with them came Indra and Viṣṇu; Sūrya and Candra; Dhātṛ and Vidhātṛ; Vāyu and Agni; Pūṣan, Bhaga, Aryaman, Aṃśa, Vivasvān, Mitra, and Varuṇa; the eleven Rudras, eight Vasus, twelve Ādityas, and the twin Aśvinīkumāras. Also arriving were Brahmā and the great seers Pulastya and Pulaha, the embodied Vedas, rivers and oceans, lakes and sacred fords, the earth and the quarters, mountains such as Himavat, Vindhya, and Meru, celestial beings like Airāvata and Uccaiḥśravas, Vāsuki, Aruṇa, Garuḍa, trees with medicinal herbs, and the powers of law and time—Dharma, Kāla, Yama, Mṛtyu, and Yama’s attendants. The passage presents a cosmic assembly: all orders of existence converge to witness and honor the divine commander (Kārttikeya/Skanda), underscoring that righteous power is not merely martial but sanctioned by the total moral and cosmic order.
Verse 11
ऋतवश्न ग्रहाश्षैव ज्योतींषि च विशाम्पते । मूर्तिमत्यश्न सरितो वेदाश्वैव सनातना:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଋତୁମାନେ, ଗ୍ରହମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିମାନେ, ମୂର୍ତ୍ତିମତୀ ନଦୀମାନେ ଓ ସନାତନ, ସଜୀବ ବେଦମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ପ୍ରଭୁ ସ୍କନ୍ଦ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ସବୁଦିଗରୁ ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 12
समुद्राश्च हृदाश्नैव तीर्थानि विविधानि च । पृथिवी द्यौर्दिशश्वैव पादपाश्च॒ जनाधिप
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନାଧିପ! ସମୁଦ୍ର, ହ୍ରଦ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ, ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୁଲୋକ, ଦିଗମାନେ ଓ ବୃକ୍ଷମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
Verse 13
अदितिर्देवमाता च ह्वी: श्री: स्वाहा सरस्वती । उमा शची सिनीवाली तथा चानुमति: कुहूः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦେବମାତା ଅଦିତି, ହ୍ରୀ, ଶ୍ରୀ, ସ୍ୱାହା, ସରସ୍ୱତୀ, ଉମା, ଶଚୀ, ସିନୀବାଳୀ, ଅନୁମତି ଓ କୁହୂ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ। ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
Verse 14
राका च धिषणा चैव पत्न्यश्चान्या दिवौकसाम् | हिमवांश्वैव विन्ध्यश्न मेरुश्नानेकशुड्रवान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାକା ଓ ଧିଷଣା, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ସେହିପରି ହିମବାନ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ଅନେକ ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ ମେରୁ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ। ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
Verse 15
ऐरावत: सानुचर: कला: काष्ठास्तथैव च । मासार्धमासा ऋतवस्तथा रात्रयहनी नूप
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ଐରାବତ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲା; ଏବଂ କଳା, କାଷ୍ଠା, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଋତୁ, ରାତ୍ରି-ଦିନ—କାଳର ଏହି ସମସ୍ତ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟ। ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
Verse 16
उच्चै:श्रवा हयश्रेष्ठो नागराजश्न वासुकि: । अरुणो गरुडश्जैव वृक्षाश्नौषधिभि: सह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା, ନାଗରାଜ ବାସୁକି, ଅରୁଣ ଓ ଗରୁଡ, ଏବଂ ଔଷଧିସହିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସମବେତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ଏହା ଜଣେଇଲା ଯେ ଧର୍ମମୟ ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶକ୍ତିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 17
धर्मश्न भगवान् देव: समाजम्मुर्हि सड़ता: । कालो यमश्न मृत्युश्न॒ यमस्यानुचराश्न ये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହି ସଭାକୁ ଭଗବାନ୍ ଧର୍ମଦେବ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। କାଳ, ଯମ, ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଯମଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟଗଣମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ଯେନ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦଣ୍ଡ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅନିବାର୍ୟତା ଧାରଣ କରୁଥିବା ବିଶ୍ୱଶକ୍ତିମାନେ ସାକ୍ଷୀ ଓ ଅନୁମୋଦକ।
Verse 18
बहुलत्वाच्च नोक्ता ये विविधा देवतागणा: । ते कुमाराभिषेकार्थ समाजग्मुस्ततस्तत:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅତ୍ୟଧିକ ସଂଖ୍ୟା ଥିବାରୁ ଯେ ନାନାପ୍ରକାର ଦେବଗଣଙ୍କ ନାମ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କୁମାର (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସବୁ ଦିଗରୁ ସେଠାକୁ ଆସି ସମବେତ ହେଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟସମୁଦାୟମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 19
जगहुस्ते तदा राजन् सर्व एव दिवौकस: । आभिषेचनिकं भाण्डं मड़लानि च सर्वश:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେ ସମୟରେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଏକସାଥିରେ ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଅଭିଷେକର ପାତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମାଙ୍ଗଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଥିଲା। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଅଧିକାର ବଳରେ ନୁହେଁ, ପ୍ରକାଶ୍ୟ ପବିତ୍ର ବିଧିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Verse 20
दिव्यसम्भारसंयुक्तैः कलशै: काउचनैर्न॑प । सरस्वतीभि: पुण्याभिर्दिव्यतोयाभिरेव तु
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଦିବ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶମାନେ ପବିତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସାତ ପୁଣ୍ୟ ସରସ୍ୱତୀ ହର୍ଷସହିତ ଅଭିଷେକ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ମହାପରାକ୍ରମୀ କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସେନାପତି ପଦରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଏ—ଶକ୍ତି ଛିନିନିଆଯାଏ ନାହିଁ; ଶୁଚିତା, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଦେବସମୁଦାୟର ସମ୍ମତିରେ ତାହା ଅର୍ପିତ ହୁଏ।
Verse 21
अभ्यषिज्चन् कुमार वै सम्प्रहृषषशट दिवौकस: । सेनापतिं महात्मानमसुराणां भयंकरम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯୁବକ କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେବସେନାର ସେନାପତି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ—ଯିଏ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ସେ ଦୀପ୍ତ ମହିମାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଦାନବବଳ ଦମନର ମହାସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱପଦେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ।
Verse 22
पुरा यथा महाराज वरुण वै जलेश्वरम् । तथाभ्यषिज्चद् भगवान् सर्वलोकपितामह:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଜଳାଧିପତି ବରୁଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ହିଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ (କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ) ଅଭିଷେକ କଲେ; ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 23
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो बलिनो वातरंहस:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଇ ବଳବାନ, ବାୟୁସମ ବେଗଶାଳୀ (କୁମାର) ପ୍ରତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ (ବର) ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 24
कामवीर्यधरान् सिद्धान् महापारिषदान् प्रभु: । नन्दिसेनं लोहिताक्षं घण्टाकर्ण च सम्मतम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁ ସ୍କନ୍ଦ/କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାର ପରାକ୍ରମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟସଭାର ମହାପାରିଷଦମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ନନ୍ଦିସେନ, ଲୋହିତାକ୍ଷ ଓ ସମ୍ମାନିତ ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ତଦୁପରି ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଥିଲେ।
Verse 25
चतुर्थमस्यानुचरं ख्यातं कुमुदमालिनम् । उस समय भगवान् ब्रह्माने संतुष्ट होकर कार्तिकेयको वायुके समान वेगशाली, इच्छानुसार शक्तिधारी, बलवान् और सिद्ध चार महान् अनुचर प्रदान किये, जिनमें पहला नन्दिसेन, दूसरा लोहिताक्ष, तीसरा परम प्रिय घंटाकर्ण और उनका चौथा अनुचर कुमुदमालीके नामसे विख्यात था ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ଅନୁଚର ‘କୁମୁଦମାଳୀ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲା। ତାପରେ ସେଠାରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ସ୍ଥାଣୁ (ଶଙ୍କର) ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଏକ ମହାପାରିଷଦ ଅର୍ପଣ କଲେ—ଯିଏ ଶତଶଃ ମାୟା ଧାରଣ କରିପାରେ, ଇଚ୍ଛାନୁସାର ବଳ-ପରାକ୍ରମରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟସଂହାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 26
मायाशतथधरं काम॑ कामवीर्य बलान्वितम् | ददौ स्कन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଏକ ମହାବଳୀ ସତ୍ତା ଦାନ କଲେ—ଯିଏ ଶତଶତ ମାୟାଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିଲା, ଇଚ୍ଛାମତେ ବଳ-ପରାକ୍ରମ ଆହ୍ୱାନ କରିପାରୁଥିଲା, ଏବଂ ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମହାକାବ୍ୟର ନୀତିବୋଧକୁ ଦର୍ଶାଏ—ଲୋକଧର୍ମ ବିପନ୍ନ ହେଲେ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ବିନାଶକ ଶକ୍ତିଙ୍କ ସଂଯମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସେନାପତିଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।
Verse 27
स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम् । जघान दोर्भ्या संक्रुद्धः प्रयुतानि चतुर्दश
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ସେଇ ମହାବଳୀ କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କରୁଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପ୍ରୟୁତକୁ କେବଳ ନିଜ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ହତ୍ୟା କଲା। ଏହା ଦର୍ଶାଏ—ବିନାଶକ ଶକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଦେବ-ସ୍ଥିତିର ସମତୁଳନକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ଧର୍ମପକ୍ଷର ଶକ୍ତି ତ୍ୱରିତ, ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଏବଂ ବିପଦାନୁପାତୀ ହୁଏ।
Verse 28
तथा देवा ददुस्तस्मै सेनां नैऋतसंकुलाम् । देवशत्रुक्षयकरीमजय्यां विष्णुरूपिणीम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେହିପରି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ନୈଋତମାନଙ୍କରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେବଶତ୍ରୁ-କ୍ଷୟକାରୀ, ଅଜେୟ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁରୂପିଣୀ ସେନା ଦାନ କଲେ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଦିବ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱୀକୃତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ବଳ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଦେବସ୍ଥିରତାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ହଟାଇ ଲୋକକ୍ରମ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ।
Verse 29
जयशब्दं तथा चक्रुर्देवा: सर्वे सवासवा: । गन्धर्वा यक्षरक्षांसि मुनय: पितरस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ମୁନି ଏବଂ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସେ ପ୍ରଭୁ ସବୁଦିଗରୁ ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—ଯେପରି କେବଳ ବଳ ନୁହେଁ, ସାମୂହିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଲୋକକ୍ରମକୁ ସ୍ଥାପିତ କରୁଛି।
Verse 30
उस समय इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओं, गन्धर्वों, यक्षों, राक्षसों, मुनियों तथा पितरोंने जय-जयकार किया ।।
ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ମୁନି ଓ ପିତୃମାନେ ‘ଜୟ ଜୟ’ ଧ୍ୱନି କଲେ। ତାପରେ ଯମରାଜ ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ଅନୁଚର ଦାନ କଲେ—ଉନ୍ମାଥ ଓ ପ୍ରମାଥ—ଯେଉଁମାନେ କାଳସମ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ—ଦିବ୍ୟ ଅଧିକାର ନିୟୁକ୍ତ ନେତାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ସାଧନ ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଇଦିଏ; ଶକ୍ତି କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରାକ୍ରମ ନୁହେଁ, ଧର୍ମସେବାର ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଦାୟିତ୍ୱ।
Verse 31
सुभ्राजो भास्वरश्वैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ । तौ सूर्य: कार्तिकेयाय ददौ प्रीत: प्रतापवान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅନୁଚର, ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁଭ୍ରାଜ ଓ ଭାସ୍ୱର—ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ—ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସେବାରେ ଦାନ କଲେ। ତାପରେ ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁ କୁମାର ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଦେବସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଅନୁମୋଦନ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଅନୁଗତିର ପ୍ରତୀକ ଭଳି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 32
कैलासशू्ज्गसंकाशोौ श्वेतमाल्यानुलेपनौ । सोमो>प्यनुचरीौ प्रादान्मर्णिं सुमणिमेव च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କୈଲାସ ଶୃଙ୍ଗ ସମ ଦୀପ୍ତ, ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ଶ୍ୱେତ ଅନୁଲେପନରେ ଭୂଷିତ; ଏବଂ ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ—ସୋମ ମଧ୍ୟ ମଣି ଓ ସୁମଣି ନାମକ ଦୁଇ ଅନୁଚର ସହ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ରତ୍ନ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁ ପୁନର୍ବାର ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ଦେବମାନଙ୍କ ଉପହାରରେ ପୂଜିତ ହୋଇ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
Verse 33
चन्द्रमाने भी कैलास-शिखरके समान श्वेतवर्णवाले तथा श्वेत माला और श्वेत चन्दन धारण करनेवाले दो अनुचर प्रदान किये, जिनके नाम थे मणि और सुमणि ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ କୈଲାସ-ଶିଖର ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ୱେତ ମାଳା ଓ ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦୁଇ ଅନୁଚର ଦେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନାମ ମଣି ଓ ସୁମଣି। ଏହିପରି ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି ନିଜ ପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଲାଜିହ୍ୱ ଓ ଜ୍ୟୋତି ନାମକ ଦୁଇ ଶୂର ସେବକ ଦାନ କଲେ; ସେମାନେ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ମଥି ଦେବାରେ ସମର୍ଥ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଅତିଶୟ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 34
परिघं च वर्ट चैव भीम॑ च सुमहाबलम् । दहतिं दहनं चैव प्रचण्डौ वीर्यसम्मतौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମୀପରେ ପରିଘ ଓ ବଟ, ମହାବଳୀ ଭୀମ, ଏବଂ ଦହତି ଓ ଦହନ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଓ ବୀର୍ୟ-ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ସମବେତ ଦେବସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ମହାଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
Verse 35
अंशो5प्यनुचरान् पञ्च ददौ स्कन्दाय धीमते । अंशने भी बुद्धिमान् स्कन्दको पाँच अनुचर प्रदान किये, जिनके नाम इस प्रकार हैं-- परिघ, वट, महाबली भीम तथा दहति और दहन। इनमेंसे दहति और दहन बड़े प्रचण्ड तथा बल-पराक्रमकी दृष्टिसे सम्मानित थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଧୀମାନ୍ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଅନୁଚର ଦାନ କଲେ। ଏହିପରି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପରିକର-ଶକ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଇଲେ—ବଳ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହେବା ପାଇଁ। ତେବେ ସେଇ କୁମାରପ୍ରଭୁ ଦେବସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 36
ददावनलपुत्राय वासव: परवीरहा । तौ हि शत्रून् महेन्द्रस्य जघ्नतु: समरे बहूनू
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶତ୍ରୁବୀର-ସଂହାରୀ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଉତ୍କ୍ରୋଶ ଓ ପଞ୍ଚକ ନାମର ଦୁଇ ଅନୁଚର ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ପ୍ରଭୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ବଜ୍ର ଓ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ଦୁଇଜଣ ରଣଭୂମିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନେକ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 37
चक्र विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम् | स्कन्दाय त्रीननुचरान् ददौ विष्णुर्महायशा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାଯଶସ୍ବୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଚକ୍ର, ବିକ୍ରମକ ଓ ମହାବଳୀ ସଂକ୍ରମ—ଏଇ ତିନି ଅନୁଚର ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ପ୍ରଭୁ ସମରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 38
वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्याविशारदौ । स्कन्दाय ददतु: प्रीतावश्चिनौ भिषजां वरौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଚିକିତ୍ସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ବର୍ଧନ ଓ ନନ୍ଦନ ନାମର ଦୁଇ ଅନୁଚର ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ପ୍ରଭୁ ସମରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 39
कुन्दं च कुसुमं चैव कुमुदं च महायशा: । डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାଯଶସ୍ବୀ ଧାତା ମହାତ୍ମା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କୁନ୍ଦ, କୁସୁମ, କୁମୁଦ, ଡମ୍ବର ଓ ଆଡମ୍ବର—ଏଇ ପାଞ୍ଚ ଅନୁଚର ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ପ୍ରଭୁ ସମରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 40
चक्रानुचक्रौ बलिनौ मेघचक्रौ बलोत्कटौ । ददौ त्वष्टा महामायौ स्कन्दायानुचरावुभौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପ୍ରଜାପତି ତ୍ୱଷ୍ଟା ମହାମାୟାବୀ, ବଳବାନ, ବଳୋତ୍କଟ ଏବଂ ମେଘଚକ୍ରଧାରୀ ଚକ୍ର ଓ ଅନୁଚକ୍ର ନାମର ଦୁଇ ଅନୁଚର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ପ୍ରଭୁ ସମରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 41
सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रो महात्मने । कुमाराय महात्मानौ तपोविद्याधरी प्रभु:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତପୋବଳ ଓ ଦିବ୍ୟବିଦ୍ୟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ପ୍ରଭୁ ମହାତ୍ମା କୁମାର (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କୁ ‘ମିତ୍ର’ ନାମକ ସହଚର ଦାନ କଲେ—ଯିଏ ସୁବ୍ରତ ଓ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼। ତାପରେ ସେ ତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 42
सुव्रतं च महात्मानं शुभकर्माणमेव च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସୁବ୍ରତଧାରୀ, ମହାତ୍ମା ଓ ଶୁଭକର୍ମରେ ନିରତ ସେ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 43
पाणीतकं कालिकं च महामायाविनायुभौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମହାମାୟାଧାରୀ ପାଣୀତକ ଓ କାଳିକ—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହିତ ସେ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 44
बल॑ चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ବଳ ଓ ଅତିବଳ—ଏହି ଦୁଇ ମହାବଳୀ, ମହାମୁଖବାନ—ତାଙ୍କ ସହିତ ସେ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 45
प्रददौ कार्तिकेयाय वायुर्भरतसत्तम । भरतश्रेष्ठ! वायु देवताने कृत्तिकाकुमारको महान् बलशाली एवं विशाल मुखवाले बल और अतिबल नामक दो सेवक प्रदान किये || ४४ $ ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବାୟୁଦେବ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଯମ ଓ ଅତିଯମ ନାମକ ଦୁଇ ସେବକ ଦାନ କଲେ—ଉଭୟେ ମହାବଳୀ ଏବଂ ତିମି (ତିମିଙ୍ଗଳ) ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ମୁଖବାନ। ତାପରେ ସେ ତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 46
सुवर्चसं महात्मानं तथैवाप्यतिवर्चसम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ପ୍ରଭୁ ମହାତ୍ମା ଓ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ; ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 47
काजउ्चनं च महात्मानं मेघमभालिनमेव च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ମହାତ୍ମ ପ୍ରଭୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ଓ ମେଘସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର; ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 48
स्थिरं चातिस्थिरं चैव मेरुरेवापरौ ददौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ମେରୁସଦୃଶ ସ୍ଥିରତା ଓ ଅତିସ୍ଥିରତା ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 49
उच्छूड़ूं चातिशुड्ं च महापाषाणयोधिनौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପରାକ୍ରମୀ ପ୍ରଭୁ କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଉଚ୍ଛୂଡୂ ଓ ଅତିଶୂଡୂ ନାମକ ମହାପାଷାଣ-ଯୋଧାମାନଙ୍କ ସହ; ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 50
प्रददावग्निपुत्राय विन्ध्य: पारिषदावुभौ । विन्ध्य पर्वतने भी अग्निकुमारको दो पार्षद प्रदान किये, जिनके नाम थे उच्छृंग और अतिशंग। वे दोनों ही बड़े-बड़े पत्थरोंकी चट्टानोंद्वारा युद्ध करनेमें कुशल थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଇ ପାର୍ଷଦ ପ୍ରଦାନ କଲା—ଉଚ୍ଛୃଙ୍ଗ ଓ ଅତିଶୃଙ୍ଗ; ଉଭୟେ ବିଶାଳ ପାଷାଣଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାରେ କୁଶଳ। ଏବଂ ସେ ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 51
उन्मादं शड्कुकर्ण च पुष्पदन्तं तथैव च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପ୍ରଭୁ କୁମାର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଉନ୍ମାଦ, ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 52
जयं महाजयं चैव नागौ ज्वलनसूनवे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଜ୍ୱଳନପୁତ୍ର ପ୍ରଭୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ଜୟ ଓ ମହାଜୟ ନାମକ ଦୁଇ ନାଗ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେ ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
Verse 53
प्रददौ पुरुषव्यात्र वासुकि: पन्नगेश्वर: । पुरुषसिंह! नागराज वासुकिने अग्निकुमारको पार्षदरूपसे जय और महाजय नामक दो नाग भेंट किये ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ପନ୍ନଗେଶ୍ୱର ବାସୁକି ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପାର୍ଷଦରୂପେ ଜୟ ଓ ମହାଜୟ ନାମକ ଦୁଇ ନାଗ ଦାନ କଲେ। ତାପରେ ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ବସୁ ଓ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ—ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଯୁଗଳ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସହ—ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଘେରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 54
सागरा: सरितश्चैव गिरयश्न महाबला: । ददुः सेनागणाध्यक्षान् शूलपट्टिशधारिण:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସାଗର, ସରିତା ଓ ମହାବଳୀ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଶୂଳ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ଧାରଣକାରୀ ସେନାଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 55
दिव्यप्रहरणोपेतान् नानावेषविभूषितान् । इस प्रकार साध्य, रुद्र, वसु, पितृगण, समुद्र, सरिताओं और महाबली पर्वतोंने उन्हें विभिन्न सेनापति अर्पित किये, जो शूल, पट्टिश और नाना प्रकारके दिव्य आयुध धारण किये हुए थे। वे सब-के-सब भाँति-भाँतिकी वेश-भूषासे विभूषित थे | ५३-५४ $ ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ ଓ ନାନା ବେଶ-ଭୂଷାରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲେ। ଏବେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସେନିକମାନଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 56
शड्कुकर्णो निकुम्भश्न पद्म: कुमुद एव च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “(ସେଠାରେ) ଶଡ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ, ନିକୁମ୍ଭ, ପଦ୍ମ ଏବଂ କୁମୁଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।”
Verse 57
अनन्तो द्वादशभुजस्तथा कृष्णोपकृष्णकौ । प्राणश्रवा: कपिस्कन्ध: काज्चनाक्षो जलन्धम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “(ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଦ୍ୱାଦଶଭୁଜ ଅନନ୍ତ; ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ଓ ଉପକୃଷ୍ଣ; ପ୍ରାଣଶ୍ରବା; କପିସ୍କନ୍ଧ; କାଞ୍ଚନାକ୍ଷ; ଓ ଜଲନ୍ଧମ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।”
Verse 58
अक्ष: संतर्जनो राजन् कुनदीकस्तमो<न्तकृत् । एकाक्षो द्वादशाक्षश्न तथैवैकजट: प्रभु:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, (ସେଠାରେ) ଅକ୍ଷ—ଭୟଙ୍କର ଭୀତିସଞ୍ଚାରକ; କୁନଦୀକ—ଅନ୍ଧକାର-ନାଶକ; ଏବଂ ଅନ୍ତକୃତ୍—ମୃତ୍ୟୁ-କାରକ ଥିଲେ। ତଥା ଏକାକ୍ଷ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷ ଓ ସେହିପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏକଜଟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।”
Verse 59
सहख्बाहुर्विकटो व्याप्राक्ष: क्षितिकम्पन: । पुण्यनामा सुनामा च सुचक्र: प्रियदर्शन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ସହକ୍ଷବାହୁ, ବିକଟ, ବ୍ୟାପ୍ରାକ୍ଷ ଓ କ୍ଷିତିକମ୍ପନ ନାମକ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ; ଏବଂ ପୁଣ୍ୟନାମା ଓ ସୁନାମା; ତଥା ସୁଚକ୍ର ଓ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।”
Verse 60
परिश्रुत: कोकनद: प्रियमाल्यानुलेपन: । अजोदरो गजशिरा: स्कन्धाक्ष: शतलोचन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ସେ ସର୍ବତ୍ର ପରିଶ୍ରୁତ (ପ୍ରସିଦ୍ଧ) ଥିଲେ; କୋକନଦ ପଦ୍ମ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ପ୍ରିୟ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅନୁଲେପନର ରସିକ। ତାଙ୍କ ଉଦର ‘ଅଜୋଦର’—ଦୃଢ଼ ଓ ସଘନ; ଶିର ଗଜଶିରା ସଦୃଶ; ସ୍କନ୍ଧ ଓ ନୟନ ପ୍ରବଳ; ଏବଂ ସେ ‘ଶତଲୋଚନ’—ଅସାଧାରଣ, ଭୟଭକ୍ତି ଜଗାଉଥିବା ଦୀପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିଲେ।”
Verse 61
ज्वालाजिह्ठवः करालाक्ष: शितिकेशो जटी हरि: । परिश्रुत: कोकनद: कृष्णकेशो जटाधर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଉପାଧିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା— ‘ଜ୍ୱାଲାଜିହ୍ୱ’, ‘କରାଳାକ୍ଷ’, ‘ଶିତିକେଶ’, ‘ଜଟୀ’, ‘ହରି’, ‘ପରିଶ୍ରୁତ’, ‘କୋକନଦ’, ‘କୃଷ୍ଣକେଶ’ ଏବଂ ‘ଜଟାଧର’।
Verse 62
चर्तुर्वष्टोडष्टजिह्नश्व मेघनाद: पृथुश्रवा: | विद्युताक्षो धनुर्वकत्रो जाठरो मारुताशन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— (ସେଠାରେ) ମେଘନାଦ, ପୃଥୁଶ୍ରବା, ବିଦ୍ୟୁତାକ୍ଷ, ଧନୁର୍ବକ୍ତ୍ର, ଜାଠର ଏବଂ ମାରୁତାଶନ ନାମର ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ— ଯାହାଙ୍କ ନାମ ମାତ୍ରେ ଗର୍ଜନ, ବିଜୁଳି ଓ ଦହନାଗ୍ନିର ଭାବ ଜଗାଏ।
Verse 63
उदाराक्षो रथाक्षश्न वज्ञनाभो वसुप्रभ: । समुद्रवेगो राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! (ସେଠାରେ) ଉଦାରାକ୍ଷ, ରଥାକ୍ଷ, ବଜ୍ରନାଭ, ବସୁପ୍ରଭ; ଏବଂ ସମୁଦ୍ରବେଗ, ତଥା ଶୈଳକମ୍ପୀ (ନାମର ଯୋଦ୍ଧା) ଥିଲେ।
Verse 64
वृषो मेष: प्रवाहश्चन तथा नन्दोपनन्दकौ । धूम्र: श्वेत: कलिड्रश्न सिद्धार्थो वरदस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— (ସେଠାରେ) ବୃଷ, ମେଷ ଓ ପ୍ରବାହ; ତଥା ନନ୍ଦ ଓ ଉପନନ୍ଦ; ଏବଂ ଧୂମ୍ର, ଶ୍ୱେତ, କଲିଡ୍ରଶ୍ନ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ବରଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 65
प्रियकश्नैव नन्दश्न गोनन्दश्न प्रतापवान् । आनन्दश्न प्रमोदश्न स्वस्तिको ध्रुवकस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପ୍ରିୟକ, ନନ୍ଦ, ଏବଂ ପ୍ରତାପବାନ୍ ଗୋନନ୍ଦ; ଆନନ୍ଦ, ପ୍ରମୋଦ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଧ୍ରୁବକ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ) ଥିଲେ।
Verse 66
क्षेमवाह: सुवाहश्न सिद्धपात्रश्न भारत | गोव्रज: कनकापीडो महापारिषदेश्वर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ସେଠାରେ କ୍ଷେମବାହ, ସୁବାହ, ସିଦ୍ଧପାତ୍ର, ଗୋବ୍ରଜ, କନକାପୀଡ ଏବଂ ମହାପାରିଷଦେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 67
गायनो हसनश्नैव बाण: खड्गश्न वीर्यवान् वैताली गतिताली च तथा कथकवातिकौ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେଠାରେ ଗାୟନ ଓ ହସନ ଥିଲେ; ଏବଂ ବୀର୍ଯ୍ୟବାନ ବାଣ ଓ ଖଡ୍ଗ ମଧ୍ୟ; ଏହିପରି ବୈତାଳୀ ଓ ଗତିତାଳୀ, ତଥା କଥକ ଓ ବାତିକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 68
हंसज: पड्कदिग्धाड़: समुद्रोन्मादनश्न ह । रणोत्कट: प्रहासश्न श्वेतसिद्धश्ष नन्दन:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେଠାରେ ହଂସଜ, ପଙ୍କଦିଗ୍ଧ, ସମୁଦ୍ରୋନ୍ମାଦନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ରଣୋତ୍କଟ ଓ ପ୍ରହାସ; ଏବଂ ଶ୍ୱେତସିଦ୍ଧ ଓ ନନ୍ଦନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 69
कालकण्ठ: प्रभासश्न॒ तथा कुम्भाण्डकोदर: । कालकक्ष: सितश्चैव भूतानां मथनस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେଠାରେ କାଳକଣ୍ଠ, ପ୍ରଭାସ ଏବଂ କୁମ୍ଭାଣ୍ଡକୋଦର; ତଥା କାଳକକ୍ଷ ଓ ସିତ; ଏବଂ ଭୂତାନାଂମଥନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 70
यज्ञवाहः सुवाहश्च देवयाजी च सोमप: । मज्जानश्न महातेजा: क्रथक्राथौ च भारत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞବାହ ଓ ସୁବାହ, ଦେବଯାଜୀ ଓ ସୋମପ—ମହାତେଜସ୍ବୀ ଯୋଦ୍ଧା—ଏବଂ ମଜ୍ଜାନ, ତଥା କ୍ରଥ ଓ କ୍ରାଥ—ଏହି ଦୁଇ ଭ୍ରାତା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 71
तुहरश्न तुहारश्न चित्रदेवश्न वीर्यवान् मधुर: सुप्रसादश्चन॒ किरीटी च महाबल:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେଠାରେ ତୁହରଶ୍ନ, ତୁହାରଶ୍ନ ଏବଂ ବୀର୍ୟବାନ ଚିତ୍ରଦେବ ଥିଲେ; ତଥା ମଧୁର, ପ୍ରସନ୍ନ ସୁପ୍ରସାଦ ଓ ମହାବଳୀ କିରୀଟୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 72
वत्सलो मधुवर्णश्ष कलशोदर एव च | धर्मदो मन्मथकर: सूचीवक्त्रश्न वीर्यवान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ସ୍ନେହଶୀଳ, ମଧୁବର୍ଣ୍ଣ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ, କଳଶୋଦର; ଧର୍ମଦାତା, ମନ୍ମଥକର, ସୂଚୀମୁଖ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ମହାବଳୀ ଥିଲେ।
Verse 73
श्वेतवक्त्र: सुवक्त्रश्न चारुवक्त्रश्न पाण्डुर: । दण्डबाहु: सुबाहुश्चव रज: कोकिलकस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— (ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ) ନାମ ଥିଲା ଶ୍ୱେତବକ୍ତ୍ର, ସୁବକ୍ତ୍ର, ଚାରୁବକ୍ତ୍ର, ପାଣ୍ଡୁର, ଦଣ୍ଡବାହୁ, ସୁବାହୁ, ରଜଃ ଏବଂ କୋକିଲକ।
Verse 74
अचल: कनकाक्षश्न बालानामपि य: प्रभु: । संचारकः कोकनदो गृश्रपत्रश्चन जम्बुक:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ଅଚଳ; ‘କନକାକ୍ଷ’ (ସୁବର୍ଣ୍ଣନେତ୍ର); ବାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଥିବା। ସେ ସଞ୍ଚାରକ (ଦୂତସଦୃଶ ଚଳନଶୀଳ); ‘କୋକନଦ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ‘ଗୃଧ୍ରପତ୍ର’ (ଗିଧ ପଙ୍ଖ) — ଏବଂ ସେ ‘ଜମ୍ବୁକ’ (ଶିଆଳ) ନୁହେଁ।
Verse 75
लोहाजवक्त्रो जवन: कुम्भवकत्रश्न कुम्भक: | स्वर्णग्रीवश्च॒ कृष्णौजा हंसवक्त्रश्न चन्द्रभ:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— (ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଲୋହାଜବକ୍ତ୍ର, ଜବଣ, କୁମ୍ଭବକ୍ତ୍ର, କୁମ୍ଭକ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଗ୍ରୀବ, କୃଷ୍ଣୌଜା, ହଂସବକ୍ତ୍ର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଭ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 76
पाणिकूर्चश्न॒ शम्बूक: पञ्चवक्त्रश्न शिक्षक: | चाषवक्त्रश्न जम्बूक: शाकवक्त्रश्न कुडउजल:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ସେଠାରେ ପାଣିକୂର୍ଚ୍ଚ, ଶମ୍ବୂକ, ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷକ, ଚାଷବକ୍ତ୍ର ଜମ୍ବୂକ ଏବଂ ଶାକବକ୍ତ୍ର କୁଡୂଜଳ—ଏମିତି ନାମର ଅଦ୍ଭୁତ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଥିଲେ।”
Verse 77
शंकुकर्ण, निकुम्भ, पद्म, कुमुद, अनन्त, द्वादशभुज, कृष्ण, उपकृष्ण, प्राणश्रवा, कपिस्कन्ध, कांचनाक्ष, जलन्धम, अक्ष, संतर्जन, कुनदीक, तमो<न्तकृत, एकाक्ष, द्वादशाक्ष, एकजट, प्रभु, सहसख्रबाहु, विकट, व्याप्राक्ष, क्षतिकम्पन, पुण्यनामा, सुनामा, सुचक्र, प्रियदर्शन, परिश्रुत, कोकनद, प्रियमाल्यानुलेपन, अजोदर, गजशिरा, स्कन्धाक्ष, शतलोचन, ज्वालाजिह्न, करालाक्ष, शितिकेश, जटी, हरि, परिश्रुत, कोकनद, कृष्णकेश, जटाधर, चतुर्दष्ट, अष्टजिह्न, मेघनाद, पृथुश्रवा, विद्युताक्ष, धनुर्वक्त्र, जाठर, मारुताशन, उदाराक्ष, रथाक्ष, वज्नाभ, वसुप्रभ, समुद्रवेग, शैलकम्पी, वृष, मेष, प्रवाह, नन््द, उपनन्द, धूम्र, श्वेत, कलिंग, सिद्धार्थ, वरद, प्रियक, नन्द, प्रतापी गोनन्द, आनन्द, प्रमोद, स्वस्तिक, ध्रुवक, क्षेमवाह, सुवाह, सिद्धपात्र, गोव्रज, कनकापीड, महापरिषदेश्वर, गायन, हसन, बाण, पराक्रमी, खड्ग, वैताली, गतितली, कथक, वातिक, हंसज, पंकदिग्धांग, समुद्रोन्मादन, रणोत्कट, प्रहास, श्वेतसिद्ध, नन्दन, कालकण्ठ, प्रभास, कुम्भाण्डकोदर, कालकक्ष, सित, भूतमथन, यज्ञवाह, सुवाह, देवयाजी, सोमप, मज्जान, महातेजा, क्रथ, क्राथ, तुहर, तुहार, पराक्रमी चित्रदेव, मधुर, सुप्रसाद, किरीटी, महाबल, वत्सल, मधुवर्ण, कलशोदर, धर्मद, मनन््मथकर, शक्तिशाली सूचीवक्त्र, श्वेतवक्त्र, सुवक्त्र, चारुवक्त्र, पाण्डुर, दण्डबाहु, सुबाहु, रज, कोकिलक, अचल, कनकाक्ष, बालस्वामी, संचारक, कोकनद, गृध्रपत्र, जम्बुक, लोहवक्त्र, अजवक्त्र, जवन, कुम्भवक्त्र, कुम्भक, स्वर्णग्रीव, कृष्णौजा, हंसवक्त्र, चन्द्रभ, पाणिकूर्च, शम्बूक, पंचवक्त्र, शिक्षक, चापवकत्र, जम्बूक, शाकवक्त और कुंजल ।। ५६-- ७६ || योगयुक्ता महात्मान: सतत ब्राह्मणप्रिया: । पैतामहा महात्मानो महापारिषदाक्ष ये,जनमेजय! ये सब पार्षद योगयुक्त, महामना तथा निरन्तर ब्राह्मणोंसे प्रेम रखनेवाले हैं। इनके सिवा, पितामह ब्रह्माजीके दिये हुए जो महामना महापार्षद हैं, वे तथा दूसरे बालक, तरुण एवं वृद्ध सहस्रों पार्षद कुमारकी सेवामें उपस्थित हुए
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ଜନମେଜୟ! କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ)ଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ଏକ ବିଶାଳ ଦଳ ସେଠାକୁ ଆସିଲା; ତାଙ୍କ ନାମ ଦୀର୍ଘ କ୍ରମରେ ପଠିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ଯୋଗଯୁକ୍ତ, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ। ତଦୁପରି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ମହାତ୍ମ ମହାପାର୍ଷଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ବାଳକ, ଯୁବକ ଓ ବୃଦ୍ଧ—ସହସ୍ର ସହସ୍ର—କୁମାରଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।”
Verse 78
यौवनस्थाश्न बालाश्न वृद्धाश्ष जनमेजय । सहस््रश: पारिषदा: कुमारमवतस्थिरे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ଜନମେଜୟ! ବାଳକ, ଯୁବକ ଓ ବୃଦ୍ଧ—ସହସ୍ର ସହସ୍ର ପାର୍ଷଦ—କୁମାରଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।”
Verse 79
वक्त्रैर्ननाविधैयें तु शूणु ताउज्जनमेजय । कूर्मकुक्कुटवकत्रा श्नव शशोलूकमुखास्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ଜନମେଜୟ! ନାନାପ୍ରକାର ମୁଖ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଶୁଣ—କେହି କୂର୍ମ ଓ କୁକ୍କୁଟ ମୁଖବାନ; ଆଉ କେହି ଶ୍ୱାନ, ଶଶ ଓ ଉଲୂକ ମୁଖବାନ ଥିଲେ।”
Verse 80
मार्जारशशवत्त्राश्न दीर्घवक्त्राक्ष भारत,भारत! बहुतोंके मुख बिल्ली और खरगोशके समान थे। किन्हींके मुख बहुत बड़े थे और किन्हींके नेवले, उल्लू, कौए, चूहे, बश्वु तथा मयूरके मुखोंके समान थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ହେ ଭାରତ! ଅନେକଙ୍କର ମୁଖ ବିଲେଇ ଓ ଶଶ ପରି ଥିଲା; କେହିଙ୍କର ମୁଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଓ ବିଶାଳ ଥିଲା; ଆଉ କେହିଙ୍କର ମୁଖ ନକୁଳ, ଉଲୂକ, କାକ, ମୂଷିକ, ବୃଷଭ ଓ ମୟୂର ପରି ଥିଲା।”
Verse 81
नकुलोलूकवकत्राश्न काकवक्त्रास्तथा परे | आखुबश्रुकवक्त्राश्चन मयूरवदनास्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ନକୁଳ ଓ ପେଚା ପରି, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ କାଉ ପରି ଥିଲା। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ମୂଷା ପରି, କେତେକଙ୍କ ବଭ୍ରୁ (ଇକ୍ନ୍ୟୁମନ) ପରି, ଏବଂ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ମୟୂର ପରି ଥିଲା।
Verse 82
मत्स्यमेषाननाक्षान्ये अजाविमहिषानना: । ऋक्षशार्दूलवक्त्राश्न दीपिसिंहाननास्तथा,किन्हीं-किन्हींके मुख मछली, मेढे, बकरी, भेड़, भैंसे, रीछ, व्याप्र, भेड़िये तथा सिंहोंके समान थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ମାଛ ଓ ମେଷ ପରି, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଛାଗ, ଭେଡ଼ା ଓ ମହିଷ ପରି ଥିଲା। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଭାଲୁ ଓ ବାଘ ପରି, ଏବଂ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଦୀପ୍ତ ସିଂହ ପରି ଥିଲା।
Verse 83
भीमा गजाननाश्रैव तथा नक्रमुखाश्न ये । गरुडानना: कड़्कमुखा वृककाकमुखास्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ଭୟଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱ ଥିଲେ: କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ହାତୀ ପରି, କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ନକ୍ର (ମଗର) ପରି। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଗରୁଡ ପରି, କେତେକଙ୍କ ଚଞ୍ଚୁ କଙ୍କ (ବକ) ପରି, ଏବଂ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଭେଡ଼ିଆ ଓ କାଉ ପରି ଥିଲା।
Verse 84
किन्हींके मुख हाथीके समान थे, इसलिये वे बड़े भयानक जान पड़ते थे। कुछ पार्षदोंके मुख मगर, गरुड़, कंक भेड़ियों और कौओंके समान जान पड़ते थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! କେତେକ ପାର୍ଷଦଙ୍କ ମୁହଁ ଗାଈ, ଗଧା ଓ ଉଠ ପରି; କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ କୁକୁର ପରି; ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ବୃଷଦଂଶ (ବଳଦକୁ କାମୁଡ଼ୁଥିବା) ପଶୁ ପରି ଥିଲା। ଅନେକଙ୍କ ଉଦର, ପାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅତିବିଶାଳ ଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆଖି ତାରା ପରି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 85
पारावतमुखाश्चान्ये तथा वृषमुखा: परे । कोकिलाभाननाश्षान्ये श्येनतित्तिरिकानना:,कुछ पार्षदोंके मुख कबूतर, बैल, कोयल, बाज और तीतरोंके समान थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେତେକ ପାର୍ଷଦଙ୍କ ମୁହଁ ପାରାବତ (କବୁତର) ପରି, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ବୃଷ (ବଳଦ) ପରି ଥିଲା। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ କୋକିଳ ପରି, ଏବଂ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଶ୍ୟେନ (ବାଜ) ଓ ତିତ୍ତିରି (ତୀତର) ପରି ଥିଲା।
Verse 86
कृकलासमुखाश्वैव विरजो<म्बरधारिण: । व्यालवक्त्रा: शूलमुखाश्षण्डवक्त्रा: शुभानना:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଗୋଧିକା ପରି ଥିଲା; କେତେକ ନିର୍ମଳ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ସର୍ପ ପରି, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଶୂଳର ଅଗ୍ର ପରି। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁରୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଝରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁରେ ସୌମ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶାନ୍ତି ଛାଇଥିଲା।
Verse 87
आशीविषाश्षीरधरा गोनासावदनास्तथा । स्थूलोदरा: कृशाज्श्च स्थूलाड्राश्न कृुशोदरा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେଠାରେ ଫଣ ଉଠାଇଥିବା ବିଷଧର ସର୍ପ ଥିଲେ, ଏବଂ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଗୋନାସ (ଏକ ପ୍ରକାର ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ) ପରି ଥିଲା। କେତେକ ଥିଲେ ଥୁଲ ଉଦର, କେତେକ କୃଶ; କେତେକ ମହାକାୟ ଓ ଦୀର୍ଘଦେହୀ, ଆଉ କେତେକ କୃଶୋଦର।
Verse 88
कुछ विषधर सर्पोंके समान जान पड़ते थे। कोई चीर धारण करते थे और किन्हीं- किन्हींके मुख गायके नथुनोंके समान प्रतीत होते थे। किन्हींके पेट बहुत मोटे थे और किन्हींके अत्यन्त कृश। कोई शरीरसे बहुत दुबले-पतले थे तो कोई महास्थूलकाय दिखायी देते थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କେତେକ ବିଷଧର ସର୍ପ ପରି, କେତେକ ଛିଣ୍ଡା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଗାଈର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ପରି ଲାଗୁଥିଲା। କେତେକଙ୍କ ପେଟ ବହୁତ ମୋଟ, କେତେକଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃଶ; କେତେକ ଦେହରେ ଅତି ଦୁବଳା, ଆଉ କେତେକ ମହାସ୍ଥୂଳକାୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗଳା ଛୋଟ, କାନ ବଡ଼; ନାନା ପ୍ରକାର ସର୍ପକୁ ଆଭୂଷଣ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। କେତେକ ହାତୀର ଚର୍ମ ଓଢ଼ିଥିଲେ, ଆଉ କେତେକ କୃଷ୍ଣମୃଗ ଚର୍ମ (କୃଷ୍ଣାଜିନ) ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
Verse 89
स्कन्धेमुखा महाराज तथाप्युदरतोमुखा: । पृष्ठेमुखा हनुमुखास्तथा जड्घामुखा अपि,महाराज! किन्हींके मुख कंधोंपर थे तो किन्हींके पेटमें। कोई पीठमें, कोई दाढ़ीमें और कोई जाँघोंमें ही मुख धारण करते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ମହାରାଜ! କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ କାନ୍ଧରେ ଥିଲା, କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ପେଟରେ। କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ପିଠିରେ, କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଠୋଡ଼/ଜହ୍ନରେ, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମୁହଁ ଜଂଘାରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
Verse 90
पार्शाननाश्व बहवो नानादेशमुखास्तथा । तथा कीटपतड्डानां सदृशास्या गणेश्वरा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅନେକଙ୍କ ମୁହଁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକଙ୍କ ମୁହଁ ନାନା ଦେଶ-ଜାତିର ପରି ବିଚିତ୍ର ଥିଲା। ଏହିପରି କେତେକ ଗଣନାୟକଙ୍କ ମୁହଁ କୀଟ ଓ ପତଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା।
Verse 91
बहुत-से ऐसे भी थे, जिनके मुख पार्श्चभागमें स्थित थे। शरीरके विभिन्न प्रदेशोंमें मुख धारण करनेवाले पार्षदोंकी संख्या भी कम नहीं थी। भिन्न-भिन्न गणोंके अधिपति कीट- पतंगोंके समान मुख धारण करते थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେହି କେହି ନାନାପ୍ରକାର ସର୍ପମୁଖ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; କେହିଙ୍କର ଅନେକ ଭୁଜା ଓ ଅନେକ ଶିର ଥିଲା। କେହିଙ୍କର ଭୁଜା ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷଶାଖା ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ଆଉ କେହିଙ୍କର ମସ୍ତକ କଟିପ୍ରଦେଶରେ ହିଁ ଥିଲା।
Verse 92
किन्हींके अनेक और सर्पाकार मुख थे। किन्हीं-किन्हींके बहुत-सी भुजाएँ और गर्दनें थीं। किन्हींकी बहुसंख्यक भुजाएँ नाना प्रकारके वृक्षोंके समान जान पड़ती थीं। किन्हीं- किन्हींके मस्तक उनके कटि-प्रदेशमें ही दिखायी देते थे ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେହିଙ୍କର ମୁଖ ସର୍ପାକାର, ଭୁଜାଗୁଡ଼ିକ ଭୁଜଙ୍ଗର ଭୋଗ ପରି କୁଣ୍ଡଳିତ ଲାଗୁଥିଲା। କେହି ନାନାପ୍ରକାର ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ପରି, ଉଦ୍ଭିଦରେ ଆବୃତ ଓ ଗୁପ୍ତ ଦିଶୁଥିଲେ। କେହି ଚୀରବସ୍ତ୍ରରେ ମାତ୍ର ଦେହ ଢାକିଥିଲେ, ଆଉ କେହି ନାନାପ୍ରକାର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
Verse 93
नानावेषधराश्चवैव नानामाल्यानुलेपना: । नानावस्त्रधराश्चैव चर्मवासस एव च,वे नाना प्रकारके वेश, भाँति-भाँतिकी माला और चन्दन तथा अनेक प्रकारके वस्त्र धारण करते थे। कोई-कोई चमड़ेका ही वस्त्र पहनते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେମାନେ ନାନାପ୍ରକାର ବେଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ନାନା ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଅନୁଲେପନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ନାନାପ୍ରକାର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ; କେହି କେହି ତ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ମାତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 94
उष्णीषिणो मुकुटिन: सुग्रीवाश्च॒ सुवर्चस: । किरीटिन: पञठचशिखास्तथा काज्चनमूर्धजा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେହି ଉଷ୍ଣୀଷ (ପଗଡ଼ି) ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କେହି ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। କେହିଙ୍କର ଗ୍ରୀବା ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ଦେହକାନ୍ତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। କେହି କିରୀଟଧାରୀ, କେହି ମସ୍ତକରେ ପାଞ୍ଚ ଶିଖା ରଖିଥିଲେ; ଆଉ କେହିଙ୍କର କେଶ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 95
त्रिशिखा द्विशिखाश्षैव तथा सप्तशिखा: परे | शिखण्डिनो मुकुटिनो मुण्डाश्व जटिलास्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେହିଙ୍କର ତିନି ଶିଖା, କେହିଙ୍କର ଦୁଇ, ଆଉ କେହିଙ୍କର ସାତ ଶିଖା ଥିଲା। କେହି ଶିଖଣ୍ଡ (କଲଗି/ପଙ୍ଖ) ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କେହି ମୁକୁଟଧାରୀ। କେହି ମୁଣ୍ଡିତ, ଆଉ କେହି ଜଟାଧାରୀ ଥିଲେ।
Verse 96
चित्रमालाधरा: केचित् केचिद् रोमाननास्तथा । विग्रहैकरसा नित्यमजेया: सुरसत्तमै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଆଉ କେହିଙ୍କ ମୁହଁ ଘନ ରୋମରେ ଢାକା ଥିଲା। ସେମାନେ ସଦା ଯୁଦ୍ଧ-କଳହରେ ହିଁ ରସ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଜେୟ ଥିଲେ।
Verse 97
कृष्णा निर्मासवक्त्राश्च दीर्घपृष्ठास्तनूदरा: । स्थूलपृष्ठा हस्वपृष्ठा: प्रलम्बोदरमेहना:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେହି କଳା ଥିଲେ; କେହିଙ୍କ ମୁହଁରେ ମାଂସ ନଥିଲା, କେବଳ ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେହିଙ୍କ ପିଠ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଓ ପେଟ ଭିତରକୁ ଧସିଥିଲା; କେହି ମୋଟାପିଠ, କେହି ଛୋଟପିଠ; ଆଉ କେହିଙ୍କ ପେଟ ଓ ମୂତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉଭୟ ବଡ଼ ଥିଲା।
Verse 98
महाभुजा हस्वभुजा हस्वगात्राश्व॒ वामना: । कुब्जाश्न॒ हस्वजड्घाश्न हस्तिकर्णशिरोधरा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେହିଙ୍କ ଭୁଜା ବିଶାଳ, କେହିଙ୍କ ଅତି ଛୋଟ। କେହି ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଙ୍ଗବିଶିଷ୍ଟ ବାମନ; କେହି କୁବ୍ଜ; କେହିଙ୍କ ଜଂଘା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ; ଆଉ କେହି ହାତୀ ସଦୃଶ କାନ ଓ ଶିର ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
Verse 99
हस्तिनासा: कूर्मनासा वृकनासास्तथा परे । दीर्घोच्छवासा दीर्घजड़्घा विकराला हाधोमुखा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେହିଙ୍କ ନାକ ହାତୀ ସଦୃଶ, କେହିଙ୍କ କଛପ ସଦୃଶ, ଆଉ କେହିଙ୍କ ଭେଡ଼ିଆ ସଦୃଶ ଥିଲା। କେହି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; କେହିଙ୍କ ଜଂଘା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଥିଲା; ଆଉ କେହି ବିକରାଳ, ଅଧୋମୁଖ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 100
महादंष्टा: हस्वदंष्टा श्षतुर्दष्टास्तथा परे । वारणेन्द्रनिभाश्चान्ये भीमा राजन् सहस्रश:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କେହିଙ୍କ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ବହୁତ ବଡ଼, କେହିଙ୍କ ଛୋଟ, ଆଉ କେହିଙ୍କ ଚାରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଥିଲା। ହେ ରାଜନ୍! ଆଉ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଷଦ ମଧ୍ୟ ଗଜରାଜ ସଦୃଶ ବିଶାଳକାୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ।
Verse 101
सुविभक्तशरीराश्व दीप्तिमन्त: स्वलंकृता: । पिड़ाक्षा: शड्कुकर्णाश्न रक्तनासाश्न भारत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ସେମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଶରୀର ସୁସମ ଓ ସୁବିଭକ୍ତ ଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଗଢ଼ା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସଜା-ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପିଙ୍ଗଳ, କାନ ଶଙ୍କୁ ସଦୃଶ, ଏବଂ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ରକ୍ତିମ ଥିଲା।
Verse 102
पृथुदंष्टा महादंष्टा: स्थूलौष्ठा हरिमूर्थजा: । नानापादौष्टदंष्टाश्न नानाहस्तशिरोधरा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେହିଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଚଉଡ଼ା, କେହିଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼; କେହିଙ୍କର ଓଠ ମୋଟା, ଏବଂ କେହିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର କେଶ ହରିତ-ନୀଳ ଛାୟାର ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ପାଦ, ଓଠ, ଦାନ୍ତ, ହାତ ଓ ଗଳା ନାନା ପ୍ରକାର ଓ ବହୁବିଧ ଥିଲା।
Verse 103
नानाचर्मभिराच्छन्ना नानाभाषाश्न भारत | कुशला देशभाषासु जल्पन्तो<न्योन्यमी श्व॒रा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! କେହି କେହି ନାନା ପ୍ରକାର ଚର୍ମବସ୍ତ୍ରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲେ ଏବଂ ନାନା ଭାଷା କହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେଶଭାଷାମାନଙ୍କରେ କୁଶଳ ଥିଲେ ଓ ପରସ୍ପର ନିର୍ଭୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ।
Verse 104
हृष्टा: परिपतन्ति सम महापारिषदास्तथा । दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरो भुजा:,वे महापार्षदगण हर्षमें भरकर चारों ओरसे दौड़े चले आ रहे थे। उनकी ग्रीवा, मस्तक, हाथ, पैर और नख सभी बड़े-बड़े थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇ ସେଇ ମହାପାର୍ଷଦମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୌଡ଼ି ଆସୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଗଳା ଦୀର୍ଘ, ନଖ ଦୀର୍ଘ; ଏବଂ ପାଦ, ଶିର, ଭୁଜା ମଧ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ବଡ଼ ଥିଲା।
Verse 105
पिड़ाक्षा नीलकण्ठाश्न लम्बकर्णाक्ष भारत । वृकोदरनिभाश्चैव केचिदज्जनसंनिभा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! କେହିଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପିଙ୍ଗଳ-ଭୂରି, କେହିଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ନୀଳ ଚିହ୍ନ, ଏବଂ କେହିଙ୍କ କାନ ଦୀର୍ଘ ଓ ଝୁଲନ୍ତା ଥିଲା। କେହିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ଭେଡ଼ିଆର ଉଦରବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ, ଆଉ କେହି ଅଞ୍ଜନ ପରି କଳା ଥିଲେ।
Verse 106
श्वेताक्षा लोहितग्रीवा: पिड़ाक्षाश्ष॒ तथा परे । कल्माषा बहवो राजंश्षित्रवर्णाक्ष भारत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେତେକଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଶ୍ୱେତ ଥିଲା ଓ ଗ୍ରୀବା ଲୋହିତ; ଅନ୍ୟ କେତେକଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ହେ ଭରତବଂଶୀ ରାଜନ, ଅନେକ ପାର୍ଷଦ ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚିତକବରା ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁମାନେ ମଧ୍ୟ ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
Verse 107
चामरापीडकनिभा: श्वेतलोहितराजय: । नानावर्णा: सवर्णाश्व मयूरसदृशप्रभा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେତେକ ପାର୍ଷଦ ଚାମର ଓ ପୁଷ୍ପମୁକୁଟ ସଦୃଶ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କେତେକଙ୍କ ଦେହରେ ଶ୍ୱେତ ଓ ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣର ଧାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିଲା। କେତେକ ନାନାବର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ସମବର୍ଣ୍ଣ; ଆଉ କେତେକଙ୍କର କାନ୍ତି ମୟୂର ସମାନ ଥିଲା।
Verse 108
पुन: प्रहरणान्येषां कीर्त्यमानानि मे शृणु । शेषै: कृत: पारिषदैरायुधानां परिग्रह:,अब शेष पार्षदोंने जिन आयुधोंको ग्रहण किया था, उनके नाम बता रहा हूँ, सुनो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପୁନର୍ବାର ଶୁଣ; ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରହରଣ (ଶସ୍ତ୍ର) ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହୁଛି। ଶେଷ ପାର୍ଷଦମାନେ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଆୟୁଧ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 109
पाशोद्यतकरा: केचिद् व्यादितास्या: खरानना: | पृष्ठाक्षा नीलकण्ठाश्न तथा परिघबाहव:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କେତେକ ପାର୍ଷଦ ହାତରେ ପାଶ ଉଠାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; କେତେକ ମୁହଁ ଫାଟି ରହିଥିଲେ। କେତେକଙ୍କର ମୁଖ ଗଧା ସଦୃଶ; କେତେକଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ପିଠିରେ; କେତେକଙ୍କର କଣ୍ଠରେ ନୀଳଚିହ୍ନ; ଏବଂ ଅନେକଙ୍କର ଭୁଜା ପରିଘ ସମାନ ଭାରୀ ଓ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ଥିଲା।
Verse 110
शतघ्नीचक्रहस्ताश्व तथा मुसलपाणय: । असिमुद्गरहस्ताश्न दण्डहस्ताश्व भारत,भरतनन्दन! किन्हींके हाथोंमें शतघ्नी थी तो किन्हींके चक्र। कोई हाथमें मुसल लिये हुए थे तो कोई तलवार, मुद्गर और डंडे लेकर खड़े थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ, ଭରତକୁଳାନନ୍ଦ! କେତେକଙ୍କ ହାତରେ ଶତଘ୍ନୀ, କେତେକଙ୍କ ହାତରେ ଚକ୍ରାୟୁଧ ଥିଲା। କେତେକ ମୁସଳ ଧରିଥିଲେ; କେତେକ ତଳୱାର, ମୁଦ୍ଗର ଓ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 111
गदाभुशुण्डिहस्ताश्व॒ तथा तोमरपाणय: । आयुर्धर्विविधैघोरिर्महात्मानो महाजवा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ମହାତ୍ମା, ମହାବେଗଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ହାତରେ ଗଦା ଓ ଭୁଶୁଣ୍ଡି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଆଉ କେତେକ ତୋମର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ନାନାପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଥିଲେ॥
Verse 112
महाबला महावेगा महापारिषदास्तथा | अभिषेक कुमारस्य दृष्टवा हृष्टा रणप्रिया:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେମାନେ ମହାବଳୀ, ମହାବେଗଶାଳୀ ଏବଂ ମହାପାରିଷଦ; ରଣପ୍ରିୟ ସେମାନେ କୁମାରଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖି ହର୍ଷିତ ହେଲେ॥
Verse 113
उनका बल और वेग महान् था। वे युद्धप्रेमी महा-पार्षदयगण कुमारका अभिषेक देखकर बड़े प्रसन्न हुए ।। घण्टाजालपिनद्धाज्ा ननृतुस्ते महौजस: । एते चान्ये च बहवो महापारिषदा नृप
ଘଣ୍ଟାଜାଲରେ ସୁଶୋଭିତ ଧ୍ୱଜ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ମହୌଜସ୍ବୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ହେ ନୃପ! ଏମାନେ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମହାପାରିଷଦ କୁମାରଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖି—ତାଙ୍କର ମହାବଳ ଓ ମହାବେଗ ଜାଣି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ॥
Verse 114
दिव्याश्षाप्यान्तरिक्षाश्ष पार्थिवाश्ञानिलोपमा:
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଦିବ୍ୟ, କେତେକ ଅନ୍ତରିକ୍ଷଚାରୀ, ଆଉ କେତେକ ପାର୍ଥିବ—ପବନ ସମ ବେଗବାନ୍ ଓ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ॥
Verse 115
तादृशानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अभिषिक्तं महात्मान॑ परिवार्योपतस्थिरे,ऐसे-ऐसे सहस्रों, लाखों और अरबों पार्षद अभिषेकके पश्चात् महात्मा स्कन्दको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये
ଏପରି ଲୋକ ସହସ୍ର, ପ୍ରୟୁତ ଓ ଅର୍ବୁଦ ସଂଖ୍ୟାରେ ସମବେତ ହେଲେ। ଅଭିଷେକ ପରେ ସେମାନେ ମହାତ୍ମା ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ଘେରି ଉପସ୍ଥିତ ରହି ସେବା କଲେ॥
Verse 416
सुदर्शनीयौ वरदौ त्रिषु लोकेषु विश्लुतौ । भगवान् मित्रने महात्मा कुमारको सुव्रत और सत्यसंध नामक दो सेवक प्रदान किये। वे दोनों ही तप और विद्या धारण करनेवाले तथा महामनस्वी थे। इतना ही नहीं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ମହାତ୍ମା ମିତ୍ରଙ୍କୁ କୁମାରକ ଓ ସୁବ୍ରତ ନାମକ, ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଦୁଇ ସେବକ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେମାନେ ତପ ଓ ବିଦ୍ୟାଧାରୀ, ମହାମନସ୍ବୀ ଥିଲେ। ଦେଖିବାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ବର ଦେବାରେ ସମର୍ଥ ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ ଥିଲେ।
Verse 426
कार्तिकेयाय सम्प्रादाद् विधाता लोकविश्रुतौ । विधाताने कार्तिकेयको महामना सुव्रत और सुकर्मा--ये दो लोकविख्यात सेवक प्रदान किये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ବିଧାତା କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ସୁବ୍ରତ ଓ ସୁକର୍ମା—ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା, ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେବକ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 436
पूषा च पार्षदौ प्रादात् कार्तिकेयाय भारत । भरतनन्दन! पूषाने कार्तिकेयको पाणीतक और कालिक नामक दो पार्षद प्रदान किये। वे दोनों ही बड़े भारी मायावी थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ପୂଷା ମଧ୍ୟ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ପାଣୀତକ ଓ କାଳିକ ନାମକ ଦୁଇ ପାର୍ଷଦ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେମାନେ ଉଭୟେ ମହା ମାୟାବୀ ଥିଲେ।
Verse 453
प्रददौ कार्तिकेियाय वरुण: सत्यसड्गर: । सत्यप्रतिज्ञ वरुणने कृत्तिकानन्दन स्कन्दको यम और अतियम नामक दो महाबली पार्षद दिये, जिनके मुख तिमि नामक महामत्स्यके समान थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ ବରୁଣ କୃତ୍ତିକାନନ୍ଦନ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଯମ ଓ ଅତିଯମ ନାମକ ଦୁଇ ମହାବଳୀ ପାର୍ଷଦ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମୁଖ ‘ତିମି’ ନାମକ ମହାମତ୍ସ୍ୟର ମୁଖ ସଦୃଶ ଥିଲା।
Verse 466
हिमवान् प्रददौ राजन् हुताशनसुताय वै । राजन! हिमवानने अग्निकुमारको महामना सुवर्चा और अतिवर्चा नामक दो पार्षद प्रदान किये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ହିମବାନ୍ ହୁତାଶନପୁତ୍ର (ଅଗ୍ନିକୁମାର)ଙ୍କୁ ସୁବର୍ଚ୍ଚା ଓ ଅତିବର୍ଚ୍ଚା ନାମକ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ପାର୍ଷଦ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 476
ददावनुचरो मेरुरग्निपुत्राय भारत । भारत! मेरुने अग्निपुत्र स्कन््दको महामना कांचन और मेघमाली नामक दो अनुचर अर्पित किये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ମେରୁ ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ମହାମନା ମେରୁ କାଞ୍ଚନ ଓ ମେଘମାଳୀ ନାମକ ଦୁଇ ଅନୁଚର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କଲେ।
Verse 483
महात्मा त्वग्निपुत्राय महाबलपराक्रमौ । महामना मेरुने ही अग्निपुत्र कार्तिकेयको स्थिर और अतिस्थिर नामक दो पार्षद और दिये। वे दोनों महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ମେରୁ ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ସ୍ଥିର ଓ ଅତିସ୍ଥିର ନାମକ ଦୁଇ ପାର୍ଷଦ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ସେ ଦୁହେଁ ମହାବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।
Verse 506
प्रददावग्निपुत्राय महापारिषदावुभौ । समुद्रने भी अग्निपुत्रको दो गदाधारी महापार्षद दिये, जिनके नाम थे--संग्रह और विग्रह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗଦାଧାରୀ ଦୁଇ ମହାପାର୍ଷଦ ଦେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନାମ ସଂଗ୍ରହ ଓ ବିଗ୍ରହ ଥିଲା।
Verse 513
प्रददावग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना । शुभदर्शना पार्वती देवीने अग्निपुत्रको तीन पार्षद दिये--उन्माद, शंकुकर्ण तथा पुष्पदन्त
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶୁଭଦର୍ଶନା ପାର୍ବତୀ ଦେବୀ ଅଗ୍ନିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତିନି ପାର୍ଷଦ ଦେଲେ—ଉନ୍ମାଦ, ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ।
Verse 793
खरोष्टमवदनाश्षान्ये वराहवदनास्तथा । जनमेजय! उन सबके नाना प्रकारके मुख थे। किनके कैसे मुख थे? यह बताता हूँ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାନା ପ୍ରକାର ମୁହଁ ଥିଲା। କାହାର କେମିତି ମୁହଁ ଥିଲା, ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ। କେତେକ ପାର୍ଷଦଙ୍କର ମୁହଁ କଛପ ଓ କୁକୁଡ଼ା ପରି ଥିଲା; ଆଉ କେତେକଙ୍କର ମୁହଁ ଖରଗୋଶ, ପେଚା, ଗଧା, ଉଁଟ ଓ ବରାହ ପରି ଥିଲା।
Verse 1133
उपतस्थुर्महात्मानं कार्तिकेयं यशस्विनम् | वे अपने अंगोंमें छोटी-छोटी घंटियोंसे युक्त जालीदार वस्त्र पहने हुए थे। उनमें महान् ओज भरा था। नरेश्वर! वे हर्षमें भरकर नृत्य कर रहे थे। ये तथा और भी बहुत-से महापार्षदगण यशस्वी महात्मा कार्तिकेयकी सेवामें उपस्थित हुए थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯଶସ୍ବୀ ମହାତ୍ମା କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସେବାରେ ଅନେକ ଅନୁଚର ଓ ମହାପାର୍ଷଦ ଆଗେଇ ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଛୋଟଛୋଟ ଘଣ୍ଟି ଲାଗିଥିବା ଜାଲିଦାର ବସ୍ତ୍ର; ସେମାନେ ମହାଓଜସ୍ବୀ। ହେ ନରେଶ! ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 1146
व्यादिष्टा दैवतै: शूरा: स्कन्दस्यानुचराभवन् । देवताओंकी आज्ञा पाकर देवलोक, अन्तरिक्षलरोक तथा भूलोकके वायुतुल्य वेगशाली शूरवीर पार्षद स्कन्दके अनुचर हुए थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବାୟୁତୁଲ୍ୟ ବେଗଶାଳୀ ସେଇ ଶୂରବୀରମାନେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଅନୁଚର ହେଲେ। ଦେବଲୋକ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଓ ଭୂଲୋକରେ ଦେବାଜ୍ଞା ପାଇ ସେମାନେ ପାର୍ଷଦ-ଯୋଦ୍ଧା ଭାବେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପରିଷଦରେ ନିୟତ ହୋଇ ରହିଲେ।
Verse 2236
कश्यपश्च महातेजा ये चान्ये लोककीर्तिता: । महाराज! जैसे पूर्वकालमें जलके स्वामी वरुणका अभिषेक किया गया था
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ମହାତେଜସ୍ବୀ କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ମହର୍ଷିମାନେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ଜଳାଧିପତି ବରୁଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଯେପରି ହୋଇଥିଲା, ସେହିପରି ସର୍ବଲୋକପିତାମହ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ମିଶି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଅଭିଷେକ କଲେ।
Verse 5536
विविधायुधसम्पन्नाश्चित्राभरणभूषिता: । स्कन्दके जो नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न और विचित्र आभूषणोंसे विभूषित अन्य सैनिक थे, उनके नाम सुनो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସେନାନୀମାନେ ନାନାପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ବିଚିତ୍ର ଆଭୂଷଣରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between force and legitimacy: martial power is depicted as effective only when ritually authorized and embedded within a sanctioned moral-cosmological order (abhiṣeka and divine bestowal).
Authority is not merely personal capacity; it is institutional and sacral: leadership becomes stable when supported by consecration, disciplined attendants, and responsibility toward collective protection.
Rather than a formal phalaśruti formula, the chapter provides meta-framing by naming the tīrtha (Aujasa) and emphasizing consecration and worship there, implicitly marking the account as purifying sacred history tied to ritual practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.