Adhyaya 38
अभिमन्यु-पराक्रमवर्णनम् (Abhimanyu’s Prowess and the Duḥśāsana Engagement)
Upa-parva: Abhimanyu–Duḥśāsana Ratha-yuddha Episode (Droṇa-parva context)
Chapter 38 opens with Dhṛtarāṣṭra reporting an ambivalent affect—shame and satisfaction—upon hearing that Abhimanyu (Saubhadra) checked the Kaurava forces, and he requests an expanded narration. Saṃjaya describes a severe clash in which a single chariot-warrior’s mobility and archery pressure many opponents; Abhimanyu is portrayed moving like a whirling firebrand-circle, striking across directions and repeatedly unsettling Kaurava ranks. Droṇa, pleased, addresses Kṛpa and publicly notes Abhimanyu’s forward position among the Pāṇḍavas, his capacity to hearten allies, and his apparent superiority among archers; this appraisal is then reframed by Duryodhana as evidence that Droṇa is reluctant to strike Arjuna’s son due to teacher-student ties. Duryodhana urges elite warriors to advance; Duḥśāsana declares he will neutralize Abhimanyu in view of the Pāṇḍavas and advances with a shower of arrows. Abhimanyu counters with precise shafts; the two enter a technical ratha-yuddha, circling in patterned maneuvers as the battlefield resounds with drums and horns.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र पूछते हैं—रणभूमि में उस प्रमथित संग्राम के बीच, जब भारद्वाजपुत्र द्रोण की रथसेना सुरक्षित खड़ी है, तब कुमार अभिमन्यु ने क्या अद्भुत क्रीड़ा की? संजय उत्तर देते हैं—राजन्, सुनिए, उस बालवीर का महापराक्रम जिसने रथानीक को कंपा दिया। → अभिमन्यु मद्रराज शल्य को अपने शीघ्रगामी बाणों से आहत कर देता है; यह देखकर शल्य का अनुज क्रोध से जल उठता है और बाण-वर्षा करता हुआ सौभद्र पर टूट पड़ता है। चारों ओर रथ-नेमियों की घर्घराहट, धनुष-डोरियों की टंकार, हुंकार, सिंहनाद—और अनेक योद्धा गर्जते हैं: 'अब तू जीवित न छूटेगा।' → कृष्ण-वासुदेव और धनंजय-अर्जुन से प्राप्त अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए अभिमन्यु शल्य के भाई का अंग-अंग छिन्न-भिन्न कर देता है—मस्तक, ग्रीवा, भुजाएँ, चरण, धनुष, अश्व—सब बाणों से विदीर्ण; वह वीर वायु से टूटे महाशैल की भाँति धराशायी होता है। → शल्य के भाई के वध से कौरव-पक्ष में क्षोभ फैलता है; अनेक सैनिक अपने कुल-निवास के नाम पुकारते हुए क्रुद्ध होकर विविध आयुध लिए अभिमन्यु पर धावा बोलते हैं। द्रोण की रथसेना भी इस प्रचंड प्रहार से विचलित होकर पीछे हटती/पलायन-सी करती दिखती है। → क्रुद्ध भीड़ और घेराबंदी का संकेत स्पष्ट है—अभिमन्यु के चारों ओर शत्रु-समुद्र उमड़ रहा है; आगे कौन-सा छल/संघात उसे जकड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
््-्अ ्ःः बछ। अप ऋाञ अष्टात्रिशो& ध्याय: अभिमन्युके द्वारा शल्यके भाईका वध तथा द्रोणाचार्यकी रथसेनाका पलायन धृतराष्ट उवाच तथा प्रमथमानं तं महेष्वासानजिदह्ागै: । आर्जुनिं मामका: संख्ये के त्वेने समवारयन्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ମହାଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କୁ ମଥି ଦେଉଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ମୋ ପକ୍ଷର କେଉଁ କେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା ତାଙ୍କୁ ରୋକି ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ?
Verse 2
संजय उवाच शृणु राजन् कुमारस्य रणे विक्रीडितं महत् । बिभित्सतो रथानीकं भारद्वाजेन रक्षितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ରଣଭୂମିରେ କୁମାର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ମହାନ୍ ରଣକ୍ରୀଡ଼ା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଭାରଦ୍ୱାଜ (ଦ୍ରୋଣ) ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ରଥୀମାନଙ୍କ ସଂଘଟିତ ବ୍ୟୂହକୁ ଭେଦିବାକୁ ସେ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ।
Verse 3
मद्रेशं सादितं दृष्टवा सौभद्रेणाशुगै रणे । शल्यादवरज: क्रुद्ध: किरन् बाणान् समभ्ययात्
ସୌଭଦ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ରଣରେ ତୀବ୍ରଗାମୀ ବାଣଦ୍ୱାରା ମଦ୍ରରାଜ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ଆହତ କରି ଭୂମିସାତ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ଶଲ୍ୟଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଣବର୍ଷା କରି ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲେ।
Verse 4
स विद्ध्वा दशभिर्बाणै: साश्वयन्तारमार्जुनिम् । उदक्रोशन्महाशब्दं तिष्ठ तिछ्ेति चाब्रवीत्
ସେ ଦଶଟି ବାଣରେ ଅଶ୍ୱ ଓ ସାରଥି ସହିତ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲା। ପରେ ମହାଶବ୍ଦରେ ଗର୍ଜନ କରି—“ଠିଆ ରୁହ! ଠିଆ ରୁହ!” ବୋଲି କହିଲା।
Verse 5
तस्यार्जुनि: शिरोग्रीवं पाणिपादं धनुर्हयान् । छत्र॑ ध्वजं नियन्तारं त्रिवेणुं तल्पमेव च
ତାପରେ ଶୀଘ୍ରହସ୍ତ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ନିଜ ସାୟକଦ୍ୱାରା ତାହାର ଶିର-ଗ୍ରୀବ, ହାତ-ପା, ଧନୁ, ଅଶ୍ୱ, ଛତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ସାରଥି, ତ୍ରିବେଣୁ ଏବଂ ରଥଶୟ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଟିଦେଲେ। ଅଦମ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ସେ ଯୋଦ୍ଧା ବାୟୁରେ ଭଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ମହାଶୈଳ ପରି ଛିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 6
चक्र युगं च तूणीरं हानुकर्ष च सायकै: । पताकां चक्रगोप्तारौ सर्वोपकरणानि च
ସେ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ଚକ୍ରଯୁଗ, ତୂଣୀର, ଧନୁର୍ଜ୍ୟା (ଅନୁକର୍ଷ), ସାୟକ, ପତାକା, ଚକ୍ରଗୋପ୍ତ—ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ତ ଉପକରଣକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲା।
Verse 7
लघुहस्त: प्रचिच्छेद ददृशे तं न कश्नन । स पपात क्षितौ क्षीण: प्रविद्धाभरणाम्बर:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଦ୍ରୁତ ହସ୍ତରେ ତାକୁ କାଟି ଫେଲାଇଲା; କେହି ତାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା; ତାହାର ଆଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟିକି ବିକିରିଗଲା।
Verse 8
अनुगास्तस्य वित्रस्ता: प्राद्रवन् सर्वतो दिश:,उसके सेवक भयभीत होकर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये। भारत! अर्जुनकुमारके उस अद्भुत पराक्रमको देखकर समस्त प्राणी साधुवाद देते हुए सब ओर हर्षध्वनि करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାହାର ଅନୁଗାମୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସବୁ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ହେ ଭାରତ! ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ରଙ୍କ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ସବୁଦିଗରେ ହର୍ଷଧ୍ୱନି କଲେ।
Verse 9
आर्जुने: कर्म तद् दृष्टवा सम्प्रणेदु: समनन््ततः । नादेन सर्वभूतानि साधु साध्विति भारत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସେମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଏକାସାଥି ଧ୍ୱନି କଲେ। ହେ ଭାରତ! ଉଚ୍ଚ ନାଦରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି ହର୍ଷରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲେ।
Verse 10
शल्यश्रातर्यथारुग्णे बहुशस्तस्य सैनिका: । कुलाधिवासनामानि श्रावयन्तो<र्जुनात्मजम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଆହତ ରୋଗୀଙ୍କୁ ପରିଚାରକମାନେ ନାମ ଧରି ଡାକନ୍ତି, ସେପରି ସେନାମାନେ ନିଜ ନିଜ କୁଳ ଓ ବଂଶପରମ୍ପରାର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକୁଥିଲେ।
Verse 11
कितने ही वीर रथ, घोड़े और हाथीपर सवार होकर आये। दूसरे बहुत-से प्रचण्ड बलशाली योद्धा पैदल ही दौड़ पड़े। बाणोंकी सनसनाहट, रथके पहियोंकी जोर-जोरसे होनेवाली घर्घराहट, हुंकार, कोलाहल, ललकार, सिंहनाद, गर्जना, धनुषकी टंकार तथा हस्तत्राणके चट-चट शब्दके साथ गर्जन-तर्जन करते हुए अन्यान्य बहुत-से योद्धा अर्जुनकुमार अभिमन्युपर यह कहते हुए टूट पड़े, “अब तू हमारे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। तुझे जीवनसे ही हाथ धोना पड़ेगा”
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅନେକ ବୀର ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଆରୋହଣ କରି ଆସିଲେ; ଆଉ ଅନେକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବଳଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା ପଦାତି ହୋଇ ଦୌଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ। ବାଣର ସନସନାହଟ, ରଥଚକ୍ରର ଘର୍ଘର ଗର୍ଜନ, ହୁଂକାର, କୋଳାହଳ, ଲଲକାର, ସିଂହନାଦ, ଗର୍ଜନା, ଧନୁଷର ଟଂକାର ଓ ହସ୍ତତ୍ରାଣର ଚଟଚଟ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ—ଗର୍ଜି ତର୍ଜି ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଉପରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି କହିଲେ, “ଆଜି ତୁ ଆମ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ଛୁଟିପାରିବୁ ନାହିଁ; ପ୍ରାଣ ହିଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।”
Verse 12
बाणशब्देन महता रथनेमिस्वनेन च । हुंकारै: क्ष्वेडितोत्क्रुष्टे: सिंहनादैः सगर्जिते:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବାଣର ଭୟଙ୍କର ସିଁ ସିଁ ଶବ୍ଦ, ରଥଚକ୍ରର ଗର୍ଜନ, ହୁଙ୍କାର, କୋଳାହଳ, ଲଲକାର, ସିଂହନାଦ ଓ ଘନ ଗର୍ଜନରେ ରଣଭୂମି କମ୍ପି ଉଠିଲା। ଅସ୍ତ୍ରର ସେହି ଭୀଷଣ ନାଦ ଓ ତର୍ଜନା ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ି—“ଏବେ ତୁ ଆମ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ଛୁଟିପାରିବୁ ନାହିଁ; ତୋର ପ୍ରାଣ ଯିବା ନିଶ୍ଚିତ!” ବୋଲି ଗର୍ଜିଲେ।
Verse 13
रथैरश्लैगगजैश्नान्ये पद्धिश्षान्ये बलोत्कटा:
କେହି ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ଆସିଲେ; ଆଉ କେହି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବଳଶାଳୀ ପଦାତି ହୋଇ ଦୌଡ଼ି ପଡ଼ିଲେ। ଧନୁଷ୍ୟଜ୍ୟାର ଟଙ୍କାର ଓ ସଜସଜ୍ଜାର ଖଡ଼ଖଡ଼ ଶବ୍ଦ ସହ ଗର୍ଜି ଉଠି ସେମାନେ ଅର୍ଜୁନନନ୍ଦନ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଉପରେ ଧାଇ ଆସି କହିଲେ—“ତୁ ଆମ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ଛୁଟିବୁ ନାହିଁ; ତୋର ଜୀବନ ନିଶ୍ଚୟ ହରାଯିବ।”
Verse 14
तांस्तथा ब्रुवतो दृष्टवा सौभद्र: प्रहसन्निव । यो योअस्मै प्राहरत् पूर्व त॑ तं विव्याध पत्रिभि:
ସେମାନେ ଏଭଳି କହୁଥିବା ଦେଖି ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ଯେନେ ହସି ଉଠିଲା; ଯେ-ଯେ ଯୋଦ୍ଧା ପ୍ରଥମେ ତା’ଉପରେ ପ୍ରହାର କଲା, ସେ-ସେକୁ ସେ ନିଜ ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରି ଆହତ କଲା।
Verse 15
संदर्शयिष्यन्नस्त्राणि विचित्राणि लघूनि च | आर्जुनि: समरे शूरो मृदुपूर्वमयुध्यत,शूरवीर अर्जुनकुमारने समरांगणमें अपने विचित्र एवं शीघ्रगामी अस्त्रोंका प्रदर्शन करते हुए पहले मृदुभावसे ही युद्ध किया
ନିଜର ବିଚିତ୍ର ଓ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ବୀର ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ସମରରେ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁତା ଓ ସଂଯମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲା।
Verse 16
वासुदेवादुपात्तं यदस्त्रं यच्च धनंजयात् | अदर्शयत तत् कार्ष्णि: कृष्णाभ्यामविशेषवत्
ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କଠାରୁ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଯେ-ଯେ ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଥିଲା, ସେ ସବୁକୁ କାର୍ଷ୍ଣି (ଅଭିମନ୍ୟୁ) ରଣଭୂମିରେ କୌଣସି ଭେଦ ନ ରଖି ସେହିପରି ଦେଖାଇଲା—ଯେନେ ସେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମାନ।
Verse 17
दूरमस्य गुरु भारं साध्वसं च पुन: पुनः । संदधद् विसजंश्रेषून् निर्विशेषमदृश्यत,भारी भार और भय उससे दूर हो गया था। वह बारंबार बाणोंका संधान करता और छोड़ता हुआ एक-सा दिखायी देता था
ତାହା ପାଇଁ ଭାରୀ ଭାର ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଉଠୁଥିବା ଭୟ ଦୂରେ ହଟିଗଲା। ସେ ବାରମ୍ବାର ବାଣ ସନ୍ଧାନ କରି ଛାଡ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଭଙ୍ଗୀରେ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା—ଅଡ଼ିଗ ଓ ନିର୍ବିକାର।
Verse 18
चापमण्डलमेवास्य विस्फुरद् दिक्ष्वदृश्यत । सुदीप्तस्य शरत्काले सवितुर्मण्डलं यथा
ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟମଣ୍ଡଳମାତ୍ର ଝଲମଲ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଶରତ୍କାଳରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ପରି।
Verse 19
ज्याशब्द: शुश्रुवे तस्य तलशब्दश्न दारुण: । महाशनिमुच: काले पयोदस्येव नि:स्वनः,उसके धनुषकी प्रत्यंचा और हथेलीका शब्द वर्षाकालमें महान् वज्र गिरानेवाले मेघकी गर्जनाके समान भयंकर सुनायी पड़ता था
ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟଜ୍ୟାର ଶବ୍ଦ ଓ ତଳହାତର ଦାରୁଣ ଠପ୍ପା ଶୁଣାଗଲା—ବର୍ଷାକାଳରେ ମହାବଜ୍ର ଝାଡ଼ୁଥିବା ମେଘର ଗର୍ଜନା ପରି ଭୟଙ୍କର।
Verse 20
ह्वीमानमर्षी सौभद्रो मानकृत् प्रियदर्शन: । सम्मिमानयिषुर्वीरानिष्वस्त्रै श्चाप्पयुध्यत
ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ଅନ୍ୟାୟ ସହିନଥିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାନ ଦେଉଥିବା ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରିୟ ସୁଭଦ୍ରାପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ—ବିପକ୍ଷ ବୀରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ—ଧନୁଷ୍ୟ-ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ କରିଚାଲିଲା।
Verse 21
मृदुर्भूत्वा महाराज दारुण: समपद्यत । वर्षाभ्यतीतो भगवाञ्छरदीव दिवाकर:
ମହାରାଜ! ବର୍ଷାକାଳ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ ଶରତ୍କାଳରେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ତୀବ୍ର ହୋଇଉଠନ୍ତି, ସେପରି ଅଭିମନ୍ୟୁ ପ୍ରଥମେ ମୃଦୁ ହୋଇ ପରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 22
शरान् विचित्रान् सुबहून् रुक्मपुड्खाज्छिलाशितान् | मुमोच शतश:ः क्रुद्धो गभस्तीनिव भास्कर:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଅଭିମନ୍ୟୁ ଶାଣପଥରେ ଧାର ଦିଆ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଙ୍ଖଯୁକ୍ତ, ବିଚିତ୍ର ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣ ଶତଶଃ ମୁକ୍ତ କଲା। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣ ସବୁଦିଗକୁ ଛଡ଼ାଏ, ସେପରି ସେ ରଣଭୂମିରେ ସର୍ବତ୍ର ବାଣବର୍ଷା କଲା।
Verse 23
क्षुपप्रैर्वत्सदन्तैश्व विपाठैश्व महायशा: । नाराचैरर्थचन्द्रा भैर्भल्लैररजलिकैरपि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ବୀର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ରଥସେନା ଉପରେ କ୍ଷୁରପ୍ର, ବତ୍ସଦନ୍ତ, ବିପାଠ, ନାରାଚ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ବାଣ, ଭଲ୍ଲ ଓ ଅଞ୍ଜଲିକ ଆଦି ନାନା ପ୍ରକାର ବାଣର ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ କଲା। ସେହି ବାଣରେ ପୀଡିତ ସେନା ଯୁଦ୍ଧବିମୁଖ ହୋଇ ପଳାଇଗଲା।
Verse 24
अवाकिरद् रथानीकं भारद्वाजस्य पश्यत: । ततस्तत्सैन्यमभवद् विमुखं शरपीडितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ରଥବିଭାଗକୁ ବାଣରେ ଆବୃତ କରିଦେଲା। ସେହି ବାଣରେ ପୀଡିତ ସେନା ଯୁଦ୍ଧବିମୁଖ ହୋଇ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 37
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिगन्युवधपर्वमें आभिमन्युपराक्रमविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବରେ ଅଭିମନ୍ୟୁ-ପରାକ୍ରମବର୍ଣ୍ଣନ ବିଷୟକ ସାଇଁତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 38
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे आष्टात्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें आभिमन्यु-पराक्रमविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଅଭିମନ୍ୟୁବଧପର୍ବରେ ଅଭିମନ୍ୟୁ-ପରାକ୍ରମବିଷୟକ ଅଠତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 76
वायुनेव महाशैल: सम्भग्नोडमिततेजसा । तब शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अर्जुनकुमारने अपने सायकोंद्वारा शल्यके भाईके मस्तक
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ବାୟୁବେଗରେ ଏକ ମହାପର୍ବତ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ, ସେପରି ଅମିତତେଜସ୍ବୀ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ ଶଲ୍ୟରାଜଙ୍କ ଭାଇ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା। ତାପରେ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁ ବିଜୁଳିବେଗରେ ହାତ ଚଳାଇ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାର ମସ୍ତକ, ଗ୍ରୀବା, ହାତ, ପାଦ, ଧନୁଷ, ଅଶ୍ୱ, ଛତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ସାରଥି, ତ୍ରିବେଣୁ, ରଥଶୟ୍ୟା, ଚକ୍ର, ଯୁଗ, ତୂଣୀର, ରଶ୍ମି/ଅନୁକର୍ଷ, ପତାକା, ଚକ୍ରରକ୍ଷକ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ କାଟିଦେଲେ। ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ବାୟୁବଳରେ ପର୍ବତ ଧସିପଡ଼ିବା ପରି, ଶଲ୍ୟଙ୍କ ସେ ଭାଇ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା; ତାହାର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ ଟୁକୁଡ଼ା ଟୁକୁଡ଼ା ହୋଇଗଲା।
Verse 103
अभ्यधावन्त संक़्रुद्धा विविधायुधपाणय: । शल्यके भाईके मारे जानेपर उसके बहुत-से सैनिक अपने कुल और निवासस्थानके नाम सुनाते हुए कुपित हो हाथोंमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये अर्जुनकुमार अभिमन्युकी ओर दौड़े
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶଲ୍ୟଙ୍କ ଭାଇ ନିହତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ଅନେକ ଯୋଧା କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲେ। ସେମାନେ ହାତରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି, ନିଜ ନିଜ କୁଳ ଓ ନିବାସସ୍ଥାନର ନାମ ଘୋଷଣା କରି କରି, ରୋଷରେ ଅର୍ଜୁନପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଲେ।
Frequently Asked Questions
The text implies a tension between impartial military necessity and the expectations attached to pedagogical lineage: Duryodhana interprets Droṇa’s conduct through the lens of ācārya–śiṣya affiliation, raising the problem of perceived bias within a command role.
It illustrates how tactical agility, disciplined archery, and morale effects can allow a single agent to impose disproportionate pressure on a larger force—while also showing that such advantage triggers rapid counter-mobilization by centralized command.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as narrative reportage and character-positioning within the war chronicle rather than as a self-contained merit statement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.