Adhyaya 116
Śaineya’s Breakthrough and Reunion with Arjuna (शैनेयस्य समागमः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-anuyāna (Relief operations and the approach to the Jayadratha objective)
Saṃjaya reports that Sātyaki (Śaineya/Yuyudhāna), acting with urgency for Arjuna’s welfare, advances through congested combat. Trigarta archers initially contain him with chariot barriers and dense arrow volleys, yet Sātyaki defeats a large number of opponents and moves with striking speed across directions, described as almost dance-like mobility amid chariots. Additional groups—Śūrasenas and later Kaliṅgas—attempt to restrain him with sustained missile pressure, but he breaks through and reaches Arjuna. Kṛṣṇa identifies Sātyaki’s approach to Arjuna and praises his loyalty, skill, and the severity of his prior engagements, enumerating the adversaries he has harried. Arjuna, however, responds without elation: he worries about the unknown condition of Yudhiṣṭhira, since Sātyaki was a principal protector. Arjuna further notes the time pressure to neutralize Jayadratha, Sātyaki’s fatigue, and the looming threat posed by Bhūriśravas and others, framing the reunion as strategically complex rather than purely celebratory.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, संजय से युद्धभूमि का हाल पूछते हुए, अपनी ही सेना की ‘सदा पूजित’ और सुगठित व्यवस्था का स्मरण करता है—और उसी स्मरण में भय की दरारें उभर आती हैं। → संजय रणक्षेत्र का दृश्य रखता है: सहस्रों रथ, अश्व और पदाति व्यग्र होकर इधर-उधर धावमान हैं; यह भगदड़ विजय-आशा के क्षय और कौरव-पक्ष के भीतर फैलती निराशा का संकेत बनती है। → भीमसेन अपनी भुजाओं से मुक्त की हुई सर्प-सदृश भयानक शक्ति/शक्ति-आयुध को कृतवर्मा के रथ की ओर फेंकता है; वह दिशाओं को प्रकाशित करती हुई उल्का की तरह आकाश से गिरती प्रतीत होती है और युद्ध का केंद्र एक ही प्रहार पर सिमट आता है। → प्रहार के बाद रणभूमि में क्षणिक ठहराव और पुनर्संयोजन होता है; कौरव-पक्ष अपने योद्धाओं को संभालने का प्रयास करता है, और शिखण्डी को विषण्ण देखकर ‘हार्दिक्य’ (कृतवर्मा) सहित सैनिक उसका सत्कार/संरक्षण करते हैं—मानो मनोबल को वस्त्रों की तरह झाड़-पोंछ कर फिर पहनाना हो। → महाधनुर्धर महारथी (कृतवर्मा/प्रतिद्वन्द्वी) क्रोध में हँसते हुए तीन-तीन बाणों से भीम को गहरी चोट पहुँचाता है—अगला क्षण पूछता है: क्या भीम इस प्रतिघात को और उग्र प्रतिशोध में बदल देगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— ସଞ୍ଜୟ! ମୋର ସେନା ଏପରି ଅନେକ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ସମାହୃତ ବଳବତୀ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନାଠାରୁ ଏହା ଅଧିକ ପ୍ରବଳ। ଯୁଦ୍ଧଶାସ୍ତ୍ରର ନିୟମାନୁସାରେ ଏହାର ବ୍ୟୂହରଚନା ଯଥାବିଧି ହେଉଛି; ଏଭଳି ମହାଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସମୂହ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।
Verse 2
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଆମେ ସଦା ଆମ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନ କରିଆସିଛୁ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଆମ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ। ଆମ ସୈନିକମାନେ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପ୍ରୌଢ; ତାଙ୍କର ଗଠନ ଓ ଦେଖାଶୁଣା ଅଦ୍ଭୁତ। ଏହି ସେନାରେ ସେହି ପୁରୁଷମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି।
Verse 3
नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଅତିବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ, କେହି ଶିଶୁ ନୁହେଁ; କେହି ଅତିକୃଶ ନୁହେଁ, କେହି ଅତିସ୍ଥୂଳ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦେହ ହଳକା, ସୁସମ ଏବଂ ପ୍ରାୟଃ ଦୀର୍ଘକାୟ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଦୃଢ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା ନିରାମୟ—ଯୁଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ସୁସ୍ଥ।
Verse 4
आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେମାନେ ବାନ୍ଧା ହୋଇଥିବା କବଚରେ ଆବୃତ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜ୍ଜ; ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଉପକରଣର ପ୍ରଚୁରତା ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି। ଶସ୍ତ୍ରଗ୍ରହଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନେକ ବିଦ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପରିନିଷ୍ଠିତ।
Verse 5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଚଢ଼ିବା-ଓହ୍ଲାଇବା, ଦୌଡ଼ି ଓହ୍ଲାଇ ପଡ଼ିବା, କଠିନ ଭୂମିରେ ଛାଲିଛାଲି ଆଗେଇବା, ଯୁକ୍ତିରେ ସରି-ସରି ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଚାଲିବା, ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରହାର କରିବା, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇଯିବା ଏବଂ ସମୟ ଦେଖି ପଛକୁ ହଟିବା—ଏ ସବୁରେ ସେମାନେ କୋବିଦ।
Verse 6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ଏମାନଙ୍କୁ ବହୁବାର ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଛି; ଏବଂ ପରୀକ୍ଷା ପରେ ନ୍ୟାୟାନୁସାରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବେତନ ଦେଇ ସମୁଚିତ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଳନ କରାଯାଇଛି।
Verse 7
न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନ ଗୋଷ୍ଠୀର ଚାପରେ ଫୁସଲାଇ, ନ ଉପକାର କରି, ନ ଆତ୍ମୀୟତାର କାରଣରେ ମୋ ସେନା ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଡାକା ନହୋଇଥିବା କେହି ନାହିଁ; ବଳକରି ଧରି ଆଣିଥିବା କେହି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋ ସମଗ୍ର ସେନାର ଅବସ୍ଥା ଏହିପରି।
Verse 8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ କୁଳୀନ ଆର୍ୟଜନମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ; ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ, ତଥାପି ଅହଙ୍କାରଶୂନ୍ୟ। ଯଥୋଚିତ ମାନ-ସମ୍ମାନ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଉପଚାର ପାଇଥିଲେ; ସେ ଯଶସ୍ବୀ ଓ ଉଚ୍ଚମନସ୍କ ଥିଲେ।
Verse 9
इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ କୁଳୀନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟ, ଶାସନଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ମାନିତ, ଯଶସ୍ବୀ ଓ ଉଚ୍ଚମନସ୍କ। ଏବଂ ତାତ! ଆମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁ ପ୍ରମୁଖ କର୍ମଚାରୀ—ପୁଣ୍ୟକର୍ମା, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସମ ପରାକ୍ରମୀ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସଦା ଏହି ସେନାକୁ ପାଳନ ଓ ପରିଚାଳନା କରିଆସୁଛନ୍ତି।
Verse 10
बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात् सबलै: सपदानुगै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆମକୁ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଅନେକ ରାଜା ଏହି ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ କେବଳ ଇଚ୍ଛାବଶତଃ ଆମ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ନିଜ ନିଜ ବଳ ସହିତ ଏବଂ ଅନୁଚରମାନଙ୍କୁ ପାଦପଦେ ଅନୁସରଣ କରାଇ।
Verse 11
हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆମ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଅନେକ ଭୂପାଳ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ସେନା ଓ ଅନୁଚର ସହ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଆମ ପକ୍ଷକୁ ଆସିଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସତର୍କ ଅଛନ୍ତି। ଆମ ଏହି ସେନା ମହାସାଗର ପରି—ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବହିଆସୁଥିବା ନଦୀମାନେ ଯେପରି ତାହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଗଭୀର ଓ ଅପାର। ପଖ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ସଦୃଶ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଧାଉଥିବା ରଥ ଓ ଅଶ୍ୱମାନେ ଏହାକୁ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି; ଅପରାଜେୟ ବେଗରେ ଏହା ଉମ୍ମାଦିତ।
Verse 12
प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत् । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद् भागधेयत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଗଣ୍ଡସ୍ଥଳରୁ ମଦ ଝରାଉଥିବା ମହାବଳୀ ଗଜରାଜମାନେ ଯେଉଁଥିରେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ସେଇ ମୋର ବିଶାଳ ସେନା ଯଦି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାରଣ କ’ଣ ହୋଇପାରେ?
Verse 13
योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ମୋର ସେନା ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ପରି ଦିଶୁଛି। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାହାର ଅକ୍ଷୟ ଜଳ, ଓ ଯାନବାହନ ତାହାର ତରଙ୍ଗମାଳା। କ୍ଷେପଣୀୟ ଅସ୍ତ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ଶକ୍ତି, ବାଣ ଓ ପ୍ରାସ ଆଦି ତାହାରେ ମାଛମାନଙ୍କ ପରି ଭରିଛି।
Verse 14
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम् । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्
ଧ୍ୱଜ ଓ ଆଭୂଷଣର ଘନ ଭିଡ଼ରେ ତାହା ଠସାଠସି ଥିଲା, ରତ୍ନ-ଉପଲରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସଞ୍ଚିତ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଯାନବାହନମାନଙ୍କ ହେତୁ ବାୟୁବେଗରେ ତାହା କମ୍ପିତ ଓ ଥରଥରିତ ପରି ଦିଶୁଥିଲା।
Verse 15
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम् । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्
ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଗଭୀରତା ପରି; କୃତବର୍ମା ତାହାର ମହାହ୍ରଦ ପରି; ଜଲସନ୍ଧ (ଜୟଦ୍ରଥ) ତାହାର ବିଶାଳ ଗ୍ରାହ ପରି; ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣରୂପୀ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଦୟରେ ତାହା ସଦା ଉଦ୍ଧତ ହୋଇ ଉଦ୍ୱେଳିତ ରହେ।
Verse 16
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ସେନାରୂପ ମହାସାଗରକୁ ବେଗରେ ଭେଦି ଯେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଓ ସାତ୍ୱତବଂଶୀ ଉଦାର ମହାରଥୀ ଯୁୟୁଧାନ ମାନୋ ଏକମାତ୍ର ରଥର ସହାୟତାରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହେ ସଞ୍ଜୟ, ମୋ ସେନାର ଶେଷ ରହିବ ବୋଲି ମୁଁ କୌଣସି ଆଶା ଦେଖୁନି।
Verse 17
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय
ହେ ସଞ୍ଜୟ! ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରବେଶ କରିଗଲେ ଓ ଉଦାର ରଥଧାରୀ ସାତ୍ୱତବୀର ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ମୋ ସେନାର କୌଣସି ଶେଷ ମୁଁ ଦେଖୁନି।
Verse 18
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे
ସେଠାରେ ସେଇ ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗଶାଳୀ ବୀର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥ ଗାଣ୍ଡୀବରୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣର ଗୋଚରରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି—
Verse 19
कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे
କାଳଚୋଦିତ କୁରୁମାନେ ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ? ସେଇ ଦାରୁଣ ଏକମାର୍ଗୀ ସଂହାରକାଳରେ—ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗତି ନଥିଲା—ସେମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟ କିପରି କଲେ?
Verse 20
ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान् । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै
ତାତ! ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଏକତ୍ରିତ କୌରବମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ମନେ କରେ; କାରଣ ରଣରେ ସେମାନଙ୍କର ପରାକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପରି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
Verse 21
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित् तयोरस्तीह संजय
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଘୋର ସଂଗ୍ରାମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଅର୍ଜୁନ କୌଣସି କ୍ଷତି ନ ପାଇ ଆମ ସେନାଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏଠାରେ, ହେ ସଞ୍ଜୟ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଗୋଟିଏ ବୀର ମଧ୍ୟ ଆଗେଇ ଆସିଲା ନାହିଁ।
Verse 22
भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବହୁ ମହାରଥୀ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଆମେ ପରୀକ୍ଷା କରି ତା’ପରେ ମାତ୍ର ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛୁ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବେତନ ଦେଇ ଏବଂ ପ୍ରିୟ, ସମ୍ମାନଜନକ ବଚନ କହି ସତ୍କାର କରିଛୁ।
Verse 23
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାତ, ମୋ ସେନାରେ ଅସମ୍ମାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା କେହି ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ କର୍ମାନୁରୂପ ଭୋଜନ-ଭତ୍ତା ଓ ବେତନ ପାଉଛନ୍ତି।
Verse 24
न चायोधो5भवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାତ ସଞ୍ଜୟ, ମୋ ସେନାରେ ବେତନ ବିନା ଗୋଟିଏ ଯୋଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; ନ କେହି ଅଳ୍ପଦାନରେ ପୋଷିତ, ନ କେହି ବେତନ ଛଡ଼ା ରଖାଯାଇଥିଲା।
Verse 25
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାତ, ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ, ମାନ ଓ ଆସନ ଆଦି ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛି; ଏହିପରି ମୋ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାତି-କୁଟୁମ୍ବୀ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ସହିତ, ସେ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରିଛନ୍ତି।
Verse 26
तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद् भागधेयत:
ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସହସହି ସେମାନେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ଭାଗ୍ୟର ବିଧାନ ଛଡ଼ା ଏହାକୁ ଆଉ କ’ଣ କୁହାଯାଇପାରେ?
Verse 27
रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:
ସଞ୍ଜୟ! ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ ଓ ଯେମାନେ ରକ୍ଷକ—ରକ୍ଷ୍ୟ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସହ ଏକମାତ୍ର ସାଧାରଣ ପଥ ରହିଯାଏ: ସେମାନେ ସହେ ସହେ ଦଢ଼ ରହିବେ, ନହେଲେ ସହେ ସହେ ପତିତ ହେବେ।
Verse 28
अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम् । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?
ସମରରେ ସୈନ୍ଧବର ସମ୍ମୁଖରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦେଖି ମୋ ପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା; ସେ କେଉଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କଲା?
Verse 29
सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन््तम भीतवत् । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?
ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ସାତ୍ୟକି ନିର୍ଭୟଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେହି ସଙ୍କଟକାଳରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ କେଉଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଉଚିତ ମନେ କଲା?
Verse 30
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:
ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ରଥିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାତ୍ୟକି ଓ ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ମୋ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ପକ୍ଷ ଯୁଦ୍ଧରେ କେମିତି ଧୃତି ଧାରଣ କଲା?
Verse 31
दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ରଥରେ ସ୍ଥିତ ଦାଶାର୍ହ ବୀର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଓ ଶିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 32
दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ସାତ୍ୟକି ଓ ଅର୍ଜୁନ ସେନାକୁ ଲାଘି ଭେଦି ଆଗେଇଯାଉଥିବାକୁ ଏବଂ କୁରୁମାନେ ରଣଭୂମିରୁ ପଳାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 33
विद्रुतान् रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान् द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ଶତ୍ରୁଜୟ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହହୀନ ହୋଇ ରଥୀମାନେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଉଥିବାକୁ, ଏବଂ ପଳାୟନରେ ହିଁ ଯେନ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 34
शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ସାତ୍ୟକି ଓ ଅର୍ଜୁନ ରଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୂନ୍ୟ କରି ଯୋଧାମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିଛନ୍ତି—ଏହା ଦେଖି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିବେ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 35
व्यश्वनागरथान् दृष्टवा तत्र वीरान् सहस्रश: । धावमानान् रणे व्यग्रान् मन््ये शोचन्ति पुत्रका:
ସେଠାରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବୀର ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ରଥ ବିନା ରଣଭୂମିରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଦୌଡ଼ୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୋ ପୁଅମାନେ ଶୋକ ଓ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 36
महानागान् विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान् । पतितान् पततक्चान्यान् मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣରେ ଆହତ ମହାଗଜମାନେ ଭୟରେ ପଳାଉଥିବା, ପଡ଼ୁଥିବା ଓ ପୂର୍ବରୁ ପତିତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 37
विहीनांश्व॒ कृतानश्चान् विरथांश्व कृतान् नरान् । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ ସାତ୍ୟକି ଓ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସୱାରହୀନ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ରଥହୀନ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ଏହା ଦେଖି-ଶୁଣି ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶୋକରେ ଡୁବୁଛନ୍ତି।
Verse 38
हयौघान् निहतान् दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ମାଧବ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଏଦିକ-ସେଦିକ ପଳାଉଥିବା ଅଶ୍ୱସମୂହକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶୋକଦଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି।
Verse 39
पत्तिसंघान् रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ପଦାତି ସେନାଦଳମାନେ ସବୁଦିଗକୁ ଧାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ବିଜୟରୁ ନିରାଶ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି।
Verse 40
द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କାହାରୁ ଅପରାଜିତ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର—ଅର୍ଜୁନ ଓ ସାତ୍ୟକି—କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଜେୟ ସେନାବ୍ୟୂହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି।
Verse 41
सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାତ! ସାତ୍ୟକି ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ଆମ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିମୂଢ଼ ହୋଇପଡ଼ିଛି; ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତ—ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ କେବେ ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 42
तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶିନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରବୀର ସାତ୍ୟକି ଉତ୍ତମ ରଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭୋଜ ସେନାଦଳକୁ ଭେଦି କୌରବ ପୃତନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତେବେ କୌରବମାନେ କ’ଣ କଲେ?
Verse 43
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत् तत्र तनन््ममाचक्ष्व संजय
ସଞ୍ଜୟ! ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ରୋକି ଦମନ କରିଦେଲା ପରେ ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ହେଲା? ସବୁ ମୋତେ କୁହ।
Verse 44
द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन् कथं रणे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦ୍ରୋଣ ନିଶ୍ଚୟ ବଳବାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧମଦରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ; ତେବେ ରଣରେ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ସେହି ମହାଧନୁର୍ଧରଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରତିଘାତ କଲେ?
Verse 45
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन््मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।
ତାପରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈର ବାନ୍ଧି, ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ବିଜୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହରେ ସମରକୁ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ଦ୍ରୋଣ ଦୃଢ଼ବୈରୀ ମହାରଥୀ ଭାବେ ଅଚଳ ରହିଲେ।
Verse 46
अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସିନ୍ଧୁରାଜ (ଜୟଦ୍ରଥ) ବଧ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଯାହା ଯାହା କରିଥିଲା, ସେ ସବୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହ। ସଞ୍ଜୟ, ସବୁ କହ—ତୁମେ କୁଶଳ ତ?
Verse 47
संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିପତ୍ତି ତୁମ ନିଜ ଅପରାଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ହେ ବୀର, ଏହା ପାଇ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଶୋକ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 48
पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान् राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ବିଦୁର ଆଦି ପ୍ରାଜ୍ଞ ହିତକାମୀ ସୁହୃଦମାନେ ‘ରାଜନ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରନି’ ବୋଲି କହିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲ ନାହିଁ।
Verse 49
सुहृदां हितकामानां वाक््यं यो न शूणोति ह । स महद् व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେ ହିତକାମୀ ସୁହୃଦମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣେ ନାହିଁ, ସେ ମହା ବିପତ୍ତିରେ ପଡ଼ି ତୁମ ପରି ଶୋକ କରେ।
Verse 50
याचितो<सि पुरा राजन् दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान् काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ପୂର୍ବେ ଦାଶାର୍ହ ବଂଶଜ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 51
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେତେବେଳେ ତୁମ ଗୁଣହୀନତା, ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପକ୍ଷପାତ, ଧର୍ମବିଷୟରେ ଦ୍ୱିଧା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟା ଜାଣିଲେ, ସେତେବେଳେ କୌରବ–ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଘଟାଇଲେ।
Verse 52
तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜାଧିପସତ୍ତମ! ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ହଠୀ ଅଭିପ୍ରାୟ ଓ ତୁମ ଅନେକ ଆର୍ତ୍ତ ପ୍ରଲାପ ଜାଣି, ସର୍ବଲୋକତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚିହ୍ନିଲେ ଯେ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣହୀନ—ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପକ୍ଷପାତୀ, ଧର୍ମବିଷୟରେ ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଦହୁଥିବା, ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୁଟିଳ ଯୋଜନା ଗଢ଼ୁଥିବା ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ବ୍ୟର୍ଥ ଅନେକ କଥା କହୁଥିବା। ତେଣୁ ସେ କୌରବ–ପାଣ୍ଡବ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଘଟାଇଲେ।
Verse 53
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତେବେ ସର୍ବଲୋକର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ବାସୁଦେବ କୁରୁମାନଙ୍କ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଘଟାଇଲେ।
Verse 54
आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान् जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମାନଦ! ତୁମ ନିଜ ଅପରାଧରୁ ହିଁ ତୁମ ଉପରେ ଏହି ଅତିମହାନ୍ ଓ ବ୍ୟାପକ ବିନାଶ ଆସିପଡ଼ିଛି। ଏହି ଦୋଷ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଉପରେ ମଢ଼ିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 55
न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଆରମ୍ଭରେ, ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ—ତୁମର କୌଣସି ସୁକୃତ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ପରାଜୟର ମୂଳ ତୁମେ ହିଁ।
Verse 56
तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्
ଏହେତୁ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଲୋକର ନିଶ୍ଚିତ ନିୟତିକୁ ଜାଣି, ଦେବାସୁର-ସଂଗ୍ରାମ ସମ ଘୋର ଏହି ଯୁଦ୍ଧର ଯଥାବୃତ୍ତ ସତ୍ୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ।
Verse 57
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया
ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ଶୈନେୟ ସାତ୍ୟକି ତୁମ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ଭୀମସେନ ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ ପାର୍ଥମାନେ ତୁମ ବିଶାଳ ବାହିନୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 58
आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् । दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका
ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ସହସା ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ରଣଭୂମିରେ ଏକାକୀ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ଧାରଣ କଲେ।
Verse 59
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्
ଯେପରି ତଟଭୂମି ଉଦ୍ବେଳିତ ସମୁଦ୍ରଜଳକୁ ରୋକେ, ସେପରି ସଂଖ୍ୟେ ହାର୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମା ପାଣ୍ଡୁସେନାକୁ ଅଟକାଇଲେ।
Verse 60
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके
ସେଠାରେ ଆମେ ହାର୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ଦେଖିଲୁ—ପାର୍ଥମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରଣରେ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 61
ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन् सर्वपाण्डवान्,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया
ତେବେ ମହାବାହୁ ଭୀମ ତୀବ୍ର ତିନିଟି ବାଣରେ କୃତବର୍ମାକୁ ବିଦ୍ଧ କରି, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଇ ଶଙ୍ଖନାଦ କଲେ।
Verse 62
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला
ସହଦେବ ବିଶଟି ବାଣରେ, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ, ଏବଂ ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ଶତ ବାଣରେ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 63
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी
ଦ୍ରୌପଦେୟମାନେ ତ୍ରିସପ୍ତତି (୭୩) ବାଣରେ, ଘଟୋତ୍କଚ ସାତ ବାଣରେ, ଏବଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ତିନି ବାଣରେ କୃତବର୍ମାକୁ ଅଧିକ ଆର୍ଦ୍ଦୟତ୍ (ଆଘାତ) କଲେ।
Verse 64
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:
ବିରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ ଓ ଯାଜ୍ଞସେନି—ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପାଞ୍ଚଟି ତୀବ୍ର ବାଣରେ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଶିଖଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ରୁତ ବାଣରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 65
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट
ତାପରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ ହସୁଥିବା ପରି ଦିଶି, ବିଶଟି ବାଣରେ ତାକୁ ପୁନର୍ବାର ବିଦ୍ଧ କଲେ। ତଦନନ୍ତରେ, ରାଜନ, କୃତବର୍ମା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଣ ଛାଡ଼ି ସେହି ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା ଏବଂ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସାତ ବାଣରେ ଆହତ କଲା। ପରେ ସେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ଧ୍ୱଜ କାଟି ରଥରୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରାଇଦେଲା।
Verse 66
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद् भूमावपातयत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— କୃତବର୍ମା ସେହି ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି କରି ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କରି, ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସାତଟି ଶରରେ ଆଘାତ କଲା। ପରେ, ହେ ରାଜନ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୀମଙ୍କ ଧନୁ ଓ ଧ୍ୱଜ କାଟି ରଥରୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରାଇଲା।
Verse 67
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया
ତାପରେ ଧନୁ କଟି ନିରସ୍ତ ହୋଇଥିବା ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ତ୍ୱରାରେ ସତରିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଘୋର ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 68
स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:
ହାର୍ଦିକ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଢ଼ ଭାବେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବଳବାନ୍ ଭୀମସେନ ରଥମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଭୂକମ୍ପ ସମୟରେ କମ୍ପୁଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଥରଥର କମ୍ପିଲେ।
Verse 69
भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान् राजन् कृतवर्माणमार्दयन्,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी
ହେ ରାଜନ, ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଧର୍ମରାଜ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ଆଦି ମହାରଥୀମାନେ ଶରବର୍ଷା କରି କୃତବର୍ମାକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡ଼ିତ କଲେ।
Verse 70
त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे
ହେ ମାନ୍ୟ ନରେଶ, ପାଣ୍ଡବ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇ ମାରୁତିନନ୍ଦନ ଭୀମସେନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରଥମାଳାର ଆବରଣରେ କୃତବର୍ମାକୁ ମାନୋ କୋଠରୀଭିତରେ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ; ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ନିଜେମାନଙ୍କ ଚୟିତ ଶରଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 71
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली
ତାପରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରିଆସି ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ରଣଭୂମିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦଣ୍ଡରେ ଭୂଷିତ ଲୋହାର ଶକ୍ତି ହାତରେ ଧରିଲେ।
Verse 72
चिक्षेप च रथात् तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा
ତା’ପରେ ସେ ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ରଥ ଦିଗକୁ ତାହା ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଭୀମଙ୍କ ଭୁଜାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶକ୍ତି କାଞ୍ଚୁଳି ଛାଡ଼ିଥିବା ସର୍ପ ପରି ଧାଉଥିଲା।
Verse 73
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्
ସେଇ ଶକ୍ତି ହଠାତ୍ ଧାଇଆସିଲା—ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 74
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।
ତେବେ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା) ଦୁଇଟି ବାଣରେ ଆଘାତ କରି ତାହାକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ସେଇ ଶକ୍ତି ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 75
शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्
ନିଜ ଶକ୍ତି ନିହତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଭୀମସେନ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ। ସେ ଭାରି ଟଙ୍କାର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ବେଗଶାଳୀ ଧନୁ ହାତରେ ନେଇ, କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ କୃତବର୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 76
ततोअन्यद् धनुरादाय वेगवत् सुमहास्वनम् । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्
ତେବେ ଭୀମସେନ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଧନୁ ଧରିଲେ—ଅତି ବେଗବାନ ଓ ମହା ଟଙ୍କାରଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ। ରଣଭୂମିରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ହାର୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଅଟକାଇଲେ।
Verse 77
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे
ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ବଳଶାଳୀ ଭୀମ ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣ ମାରିଲେ। ରାଜନ, ଏହା ମଧ୍ୟ ତୁମ ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରଣାର ଫଳ।
Verse 78
भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे
ମାନ୍ୟ ନରେଶ! ଭୋଜବଂଶୀୟ କୃତବର୍ମା ଭୀମସେନଙ୍କ ବାଣରେ ସର୍ବାଙ୍ଗ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହୋଇ, ରଣଭୂମିରେ ରକ୍ତରେ ଲଥପଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍ପିତ ରକ୍ତାଶୋକ ବୃକ୍ଷ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
Verse 79
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत
ତାପରେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି, ତିନିଟି ବାଣରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରହାର କରି ସେ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିଦେଲା।
Verse 80
तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ତାକୁ ସାତ-ସାତଟି ବାଣରେ ଭେଦିଲେ। ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା, ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି, ରଣଭୂମିରେ ଗୋଟିଏ କ୍ଷୁରପ୍ର ବାଣରେ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ଧନୁ କାଟିଦେଲା।
Verse 81
शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:
ତେବେ କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ରଣଭୂମିରେ ଉପହାସମୟ ହସି କ୍ଷୁରପ୍ର ବାଣରେ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଲା।
Verse 82
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्
ଧନୁଷ କାଟିଯିବା ସହିତ ଶିଖଣ୍ଡୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ରଣଭୂମିରେ ଖଡ୍ଗ ଧରିଲେ ଏବଂ ଶତଚନ୍ଦ୍ର-ଚିହ୍ନିତ ଦୀପ୍ତ ଢାଳ ମଧ୍ୟ ନେଲେ।
Verse 83
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी
ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଭୂଷିତ ବିଶାଳ ଢାଳକୁ ଘୁମାଇ ସେ ନିଜ ଖଡ୍ଗକୁ କୃତବର୍ମଙ୍କ ରଥ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 84
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन् महानसि: । अभ्यगाद् धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्,राजन! वह महान् खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया
ରାଜନ! ସେଇ ମହା ଖଡ୍ଗ ବାଣସହିତ କୃତବର୍ମଙ୍କ ଧନୁଷକୁ କାଟିଦେଇ, ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ତାରା ପରି ଧରାକୁ ଆସିପଡ଼ିଲା।
Verse 85
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ କୃତବର୍ମାଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବ ମହାରଥୀମାନେ ବାଣବର୍ଷାରେ ଭାରି ଭାବେ ବିଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 86
अथान्यद् धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद् धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा
ତତ୍ପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପରବୀରହନ୍ତା ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସେଇ ମହାଧନୁଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ହାତେ ଧରିଲା। ଯୁଦ୍ଧର ଘୋର ଚାପରେ ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ତିନି-ତିନି ବାଣରେ ଆହତ କଲା ଏବଂ ଶିଖଣ୍ଡୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଶରରେ ବିଦ୍ଧ କରିଦେଲା।
Verse 87
विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କୃତବର୍ମା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ତିନି-ତିନି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲା। ଶିଖଣ୍ଡୀକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ତିନି ବାଣରେ, ପୁଣି ପାଞ୍ଚ ବାଣରେ ଆହତ କଲା।
Verse 88
धनुरन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन् कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्,तत्पश्चात् महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया
ତାପରେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଶିଖଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଧନୁଷ ଧରି, କୂର୍ମନଖ ସଦୃଶ ଧାରାଳ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ଦ୍ରୁତ ବାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିକାତ୍ମଜ କୃତବର୍ମାକୁ ଅବରୋଧ କଲା।
Verse 89
ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତାପରେ ରଣରେ କ୍ରୋଧିତ ହୃଦିକପୁତ୍ର କୃତବର୍ମା ମହାରଥୀ ଯାଜ୍ଞସେନି ଶିଖଣ୍ଡୀ ଉପରେ ମହାବେଗରେ ଧାଇଁଗଲା।
Verse 90
भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन् बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्
ରାଜନ୍! ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ହେତୁ ଭାବେ ପରିଚିତ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଉପରେ ସେ ଶୂର ନିଜ ବଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ଯେପରି ଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ ହାତୀ ଉପରେ ଝପଟେ, ସେପରି ଝପଟି ପଡ଼ିଲା।
Verse 91
तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ପରି ବିଶାଳ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ସେଇ ଦୁଇ ଶତ୍ରୁଦମନ ବୀର ପରସ୍ପର ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ଘନ ଶରବର୍ଷାରେ ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 92
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान् | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଦୁଇ ଭାସ୍ୱର ବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷକୁ କମ୍ପାଇ, ବାଣକୁ ଡୋରିରେ ସନ୍ଧାନ କରି, ଶତଶଃ ଶର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ କିରଣମାଳା ପରି।
Verse 93
जैसे दो सूर्य पृथक्ू-पृथक् अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେପରି ଦୁଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିଜ କିରଣ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ସେପରି ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ହଲାଇ ଶତଶଃ ବାଣ ସନ୍ଧାନ କରି ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ପରସ୍ପରକୁ ତାପିତ କରି, ସେଇ ଦୁଇ ମହାରଥୀ ୟୁଗାନ୍ତର ଦୁଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 94
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମରରେ କୃତବର୍ମା ମହାରଥୀ ଯାଜ୍ଞସେନି ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ତ୍ରିସପ୍ତତି (୭୩) ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କଲେ, ପୁଣି ଆଉ ସାତ ବାଣରେ ଆବାର ଛେଦିଲେ।
Verse 95
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଗଭୀର ଭାବେ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଶିଖଣ୍ଡୀ ବ୍ୟଥିତ ଓ ମୂର୍ଛାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ସଶର ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି ରଥର ଆସନ ଉପରେ ବସି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 96
तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे
ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ବିଷଣ୍ଣ ଦେଖି, ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ତୁମ ସେନାମାନେ ହାର୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା)ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ହଲାଇଲେ।
Verse 97
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम् । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया
ହାର୍ଦିକ୍ୟ (କୃତବର୍ମା)ଙ୍କ ବାଣବର୍ଷରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡିତ ବୋଲି ଜାଣି, ସାରଥି ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ସେଇ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା।
Verse 98
सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम् । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे
ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ରଥର ପଛଭାଗରେ ଅଚେତନ ପରି ବସିଥିବା ଦେଖି, ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ରଥଦ୍ୱାରା କୃତବର୍ମାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରିନେଲେ।
Verse 99
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान् वारयामास सानुगान्
ସେଠାରେ ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ—ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାନୁଗ ସହିତ ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ (ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ) ରଣଭୂମିରେ ରୋକିଦେଲେ।
Verse 100
पार्थान् जित्वाजयच्चेदीन् पज्चालान् सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान् कृतवर्मा महारथ:
ମହାରଥୀ କୃତବର୍ମା ପାର୍ଥମାନଙ୍କୁ (ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ) ଜୟ କରି ଚେଦିମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କଲେ; ପରେ ପାଞ୍ଚାଳ, ସୃଞ୍ଜୟ ଏବଂ ମହାବୀର କେକୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେଲେ।
Verse 101
ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके
ସମରାଙ୍ଗଣରେ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ବାଣପ୍ରହାରରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଦିଗ୍ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଧାଉଥିଲା। ବାଣବୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ରଣଭୂମିରେ ଧୈର୍ୟ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗିଗଲା।
Verse 102
जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद् विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମସେନ ଅଗ୍ରଣୀ ଥିବା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମା ସେହି ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 103
ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया
ସମରରେ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖେଦାଯାଇ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେହି ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଯୁଦ୍ଧରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ପଛକୁ ହଟିଲେ।
Verse 114
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଦ୍ରୋଣପର୍ବରେ, ଜୟଦ୍ରଥବଧପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ, ସାତ୍ୟକି-ପ୍ରବେଶ ଓ କୃତବର୍ମା-ପରାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନାକାରୀ ଏକଶେ ଚୌଦ୍ଦତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 723
कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୀମସେନଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ରଥରୁ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ରଥ ଦିଗକୁ ଧାଇଗଲା। କେଞ୍ଚୁଳ ଛାଡ଼ି ବାହାରୁଥିବା ସର୍ପ ପରି ସେ ଘୋର ଶକ୍ତି କୃତବର୍ମାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଇ ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 743
द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ସେଇ ଶକ୍ତି କଟିଯାଇ, ଆକାଶରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ମହା ଉଲ୍କା ପରି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 796
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान् महारथान् । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ମହାଧନୁର୍ଧର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ହସୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ବାଣରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଘାତ କଲା। ତାପରେ ବିଜୟାର୍ଥେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯତ୍ନରତ ସେଇ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତିନି-ତିନି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ କରିଦେଲା।
Frequently Asked Questions
Arjuna confronts competing duties: pursuing the urgent Jayadratha objective while ensuring Yudhiṣṭhira’s protection; Sātyaki’s arrival signals success in reinforcement but also implies potential exposure of the king to Droṇa’s capture strategy.
Excellence in action and loyalty do not dissolve ethical complexity: even a successful relief operation must be evaluated against systemic risk, uncertainty, and the hierarchy of obligations within a dharmic polity.
No explicit phalaśruti is presented in this unit; the chapter functions as embedded strategic-ethical commentary through dialogue (Kṛṣṇa’s framing and Arjuna’s assessment) rather than as a standalone didactic closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.