Adhyaya 6
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः (Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort)
Upa-parva: Daiva–Puruṣakāra-vicāra (Discourse on Fate and Human Effort)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma which is superior—daiva (destiny) or puruṣakāra (human effort). Bhīṣma responds by citing an ancient dialogue: Vasiṣṭha once questioned Brahmā on the same issue. Brahmā answers through a causality model using agricultural imagery: the ‘field’ is human effort and the ‘seed’ is daiva; only their conjunction yields fruition, yet without effort the seed cannot produce results. The chapter then develops a consistent karmic logic: the agent experiences the fruit of action; good action yields well-being, harmful action yields distress, and what is not done does not generate enjoyments. Multiple illustrations reinforce that prosperity, reputation, and even divine attainments are linked to exertion, discipline, and merit rather than inert reliance on fate. The discourse warns against fatalistic passivity, arguing that daiva ‘follows’ established effort and declines when action is depleted, like a lamp fading when oil is exhausted. The chapter closes by recommending purposeful initiative and regulated action as the practical route toward auspicious aims, including the ‘path to heaven’ as framed within epic ethics.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से तीखा, शाश्वत प्रश्न पूछते हैं—दैव (भाग्य) और पुरुषार्थ (स्वयं का प्रयत्न) में श्रेष्ठ कौन है? → भीष्म उत्तर को केवल मत-रूप में नहीं रखते; वे प्राचीन संवाद का आश्रय लेते हैं—वसिष्ठ द्वारा ब्रह्मा से पूछा गया वही प्रश्न। तर्क के साथ दृष्टान्त जुड़ते हैं: शुभ कर्म से सुख, पाप से दुःख; जो किया है वही फलता है, जो नहीं किया वह कहीं भोगा नहीं जाता। → संवाद का निर्णायक निष्कर्ष उभरता है—देवता भी किसी के कर्म का ‘व्यापार’ नहीं करते; विकर्म फलता नहीं, और दैव को सर्वशक्तिमान मानकर मनुष्य विमार्ग पर नहीं जा सकता। पुरुषार्थ ही संचित कर्म-शक्ति बनकर दैव-सा प्रतीत होता है और फल को वहाँ-वहाँ ले जाता है। → भीष्म वसिष्ठ-ब्रह्मा संवाद के सार को युधिष्ठिर के लिए स्थिर करते हैं—पुरुषार्थ का फल प्रत्यक्ष है; विधिपूर्वक आरम्भ किया गया कर्म स्वर्गमार्ग तक ले जा सकता है।
Shlokas
Verse 1
/ अपन ह< बक। है २ >> षष्ठो5 ध्याय: दैवकी अपेक्षा पुरुषार्थकी श्रेष्ठताका वर्णन युधिछिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । दैवे पुरुषकारे च किंस्वित् श्रेष्ठतरं भवेत्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ପିତାମହ! ଆପଣ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଶାସ୍ତ୍ରବିଶାରଦ; ଦୈବ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ—ଏ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ?
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्न॒ युधिष्ठिर,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें वसिष्ठ और ब्रह्माजीके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहण दिया जाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 3
दैवमानुषयो: किंस्वित् कर्मणो: श्रेष्ठमित्युत । पुरा वसिष्ठो भगवान् पितामहमपृच्छत,प्राचीन कालकी बात है, भगवान् वसिष्ठने लोकपितामह ब्रह्माजीसे पूछा--'प्रभो! दैव और पुरुषार्थमें कौन श्रेष्ठ है?
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୈବ ଓ ମାନବ ପ୍ରୟାସ—ଏ ଦୁଇ କର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଭଗବାନ ବସିଷ୍ଠ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।
Verse 4
ततः पद्मोद्भवो राजन् देवदेव: पितामह: । उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्,राजन्! तब कमलजन्मा देवाधिदेव पितामहने मधुर स्वरमें युक्तियुक्त सार्थक वचन कहा--
ତେବେ, ହେ ରାଜନ୍, ପଦ୍ମଜ ପିତାମହ—ଦେବଦେବ ବ୍ରହ୍ମା—ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଅର୍ଥବତୀ ଓ ଯୁକ୍ତିସଂଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें शुक और इन्द्रका संवादविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,ब्रह्मोवाच (बीजतो हाड्कुरोत्पत्तिरड्कुरात् पर्णसम्भव: । पर्णान्नाला: प्रसूयन्ते नालात् स्कन्ध: प्रवर्तते ।।
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନି! ବୀଜରୁ ଅଙ୍କୁର ଜନ୍ମେ; ଅଙ୍କୁରରୁ ପତ୍ର ହୁଏ। ପତ୍ରରୁ ଡାଣ୍ଡା; ଡାଣ୍ଡାରୁ କାଣ୍ଡ ବଢ଼େ। କାଣ୍ଡରୁ ପୁଷ୍ପ ଫୁଟେ; ପୁଷ୍ପରୁ ଫଳ ହୁଏ; ଫଳରୁ ପୁଣି ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହିପରି ବୀଜକୁ କେବେ ନିଷ୍ଫଳ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ବୀଜ ବିନା କିଛି ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; ବୀଜ ବିନା ଫଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବୀଜରୁ ବୀଜ ହୁଏ, ଏବଂ ବୀଜରୁ ହିଁ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 6
यादृशं वपते बीज क्षेत्रमासाद्य कर्षक: । सुकृते दुष्कृते वापि तादृश॑ लभते फलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୃଷକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ ଯେପରି ବୀଜ ବୁଣେ, ସେପରି ଫସଲ ଲାଭ କରେ; ସେହିପରି ମଣିଷ ପୁଣ୍ୟ ହେଉ କି ପାପ—ଯେପରି କର୍ମ କରେ, ସେପରି ଫଳ ପାଏ।
Verse 7
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् | तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति,जैसे बीज खेतमें बोये बिना फल नहीं दे सकता, उसी प्रकार दैव (प्रारब्ध) भी पुरुषार्थके बिना नहीं सिद्ध होता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୀଜ ବିନା କ୍ଷେତ୍ର (ଯେତେ ଚାଷ-ଯତ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ) ନିଷ୍ଫଳ ରହେ; ସେହିପରି ପୁରୁଷକାର ବିନା ଦୈବ (ପ୍ରାରବ୍ଧ) ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 8
क्षेत्र पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहतम् । क्षेत्रत्रीणसमायोगात् ततः सस्यं समृद्ध्यते,पुरुषार्थ खेत है और दैवको बीज बताया गया है। खेत और बीजके संयोगसे ही अनाज पैदा होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୁରୁଷକାରକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଦୈବକୁ ବୀଜ ବୋଲି ଉଦାହୃତ କରାଯାଇଛି। କ୍ଷେତ୍ର ଓ ବୀଜର ସମ୍ମିଳନରୁ ହିଁ ଶସ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 9
कर्मण: फलनिर्वत्ति स्वयमश्नाति कारक: । प्रत्यक्ष दृश्यते लोके कृतस्यापकृतस्य च,कर्म करनेवाला मनुष्य अपने भले या बुरे कर्मका फल स्वयं ही भोगता है। यह बात संसारमें प्रत्यक्ष दिखायी देती है
କର୍ମର ଫଳ ପକ୍କ ହେଲେ କର୍ତ୍ତା ନିଜେ ତାହା ଭୋଗ କରେ। ଲୋକରେ ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ—କୃତ ଓ ଅକୃତ, ଉଭୟର ଫଳରେ।
Verse 10
शुभेन कर्मणा सौख्यं दु:ःखं पापेन कर्मणा । कृतं फलति सर्वत्र नाकृतं भुज्यते क्वचित्
ଶୁଭ କର୍ମରୁ ସୁଖ ଏବଂ ପାପ କର୍ମରୁ ଦୁଃଖ ମିଳେ। କୃତ କର୍ମ ସର୍ବତ୍ର ଫଳ ଦିଏ; ଅକୃତ କର୍ମର ଫଳ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 11
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यसंयुताम् । अकृती लभते भ्रष्ट: क्षते क्षारावसेचनम्
କୃତୀ ଓ ପରିଶ୍ରମୀ ପୁରୁଷ ଭାଗ୍ୟସହିତ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲଭେ; କିନ୍ତୁ ଅକୃତୀ ମାନରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ଘାଉ ଉପରେ ଲୁଣ ଛିଟାଇବା ପରି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଏ।
Verse 12
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च । प्राप्पते कर्मणा सर्व न दैवादकृतात्मना
ତପସ୍ୟାରେ ରୂପ-ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ମିଳେ। କର୍ମଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଲଭ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମସଂଯମ ବିନା କେବଳ ଦୈବ ଭରସାରେ ବସିଥିବା ଲୋକ କିଛି ମଧ୍ୟ ପାଉନାହିଁ।
Verse 13
तथा स्वर्गक्ष भोगश्न निष्ठा या च मनीषिता । सर्व पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते,इस जगतमें पुरुषार्थ करनेसे स्वर्ग, भोग, धर्ममें निष्ठा और बुद्धिमत्ता--इन सबकी उपलब्धि होती है
ତଥା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ତାହାର ଭୋଗ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଜ୍ଞା—ଏ ସବୁ ଏହି ଲୋକରେ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 14
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्षन्द्रार्कमारुता: । सर्व पुरुषकारेण मानुष्याद् देवतां गता:,नक्षत्र, देवता, नाग, यक्ष, चन्द्रमा, सूर्य और वायु आदि सभी पुरुषार्थ करके ही मनुष्यलोकसे देवलोकको गये हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନକ୍ଷତ୍ର, ଦେବତା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ—ଏ ସମସ୍ତେ ପୁରୁଷାର୍ଥର ବଳରେ ମାନବ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 15
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्य वा कुलान्वितम् । श्रीक्षापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभि:,जो पुरुषार्थ नहीं करते वे धन, मित्रवर्ग, ऐश्वर्य, उत्तम कुल तथा दुर्लभ लक्ष्मीका भी उपभोग नहीं कर सकते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ପୁରୁଷାର୍ଥ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଧନ, ମିତ୍ରବର୍ଗ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରୂପେ ଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 16
शौचेन लभते विे्र: क्षत्रियो विक्रमेण तु । वैश्य: पुरुषकारेण शूद्र: शुश्रूषया श्रियम्,ब्राह्मण शौचाचारसे, क्षत्रिय पराक्रमसे, वैश्य उद्योगसे तथा शूद्र तीनों वर्णोकी सेवासे सम्पत्ति पाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପରାକ୍ରମରେ, ବୈଶ୍ୟ ଉଦ୍ୟୋଗ-ପୁରୁଷାର୍ଥରେ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ସେବାଭାବରେ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପଦ ପାଏ।
Verse 17
नादातांर भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧନ ଦାନ ନ କରୁଥିବା କଞ୍ଜୁସକୁ ଭଜେ ନାହିଁ; ନ ନପୁଂସକକୁ, ନ ନିଷ୍କ୍ରିୟକୁ; ନ କର୍ମବିମୁଖକୁ, ନ ଶୌର୍ଯ୍ୟହୀନକୁ; ଏବଂ ତପସ୍ୟାହୀନକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 18
येन लोकास्त्रय: सृष्टा दैत्या: सर्वाश्व देवता: । स एष भगवान् विष्णु: समुद्रे तप्पते तप:
ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ, ଦୈତ୍ୟଗଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି—ସେଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସମୁଦ୍ରରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
Verse 19
स्वं चेत् कर्मफलं न स्यात् सर्वमेवाफलं भवेत् । लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेन्ननु
ଯଦି ନିଜ କର୍ମର ଯଥାଯଥ ଫଳ ନ ମିଳେ, ତେବେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯିବ। ତାହାହେଲେ ଲୋକେ ଦୈବକୁ ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଭାବି, ନିଶ୍ଚୟ ଉଦାସୀନ ହୋଇ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଛାଡ଼ିଦେବେ।
Verse 20
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते । वृथा श्राम्यति सम्प्राप्पय पतिं क्लीबमिवाड़ना
ମାନବୋଚିତ କର୍ମ ନ କରି ଯେ କେବଳ ଦୈବକୁ ଅନୁସରେ, ସେ ଦୈବାଶ୍ରୟ ନେଇ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଶ୍ରମ କରେ। ଯେପରି ନପୁଂସକ ପତିକୁ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
Verse 21
न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभे । तथा त्रिदशलोके हि भयमल्पेन जायते,इस मनुष्यलोकमें शुभाशुभ कर्मोंसे उतना भय नहीं प्राप्त होता, जितना कि देवलोकमें थोड़े ही पापसे भय होता है
ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମରୁ ସେପରି ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦେବଲୋକରେ ଅଳ୍ପ ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଭୟ ଜନ୍ମେ।
Verse 22
कृत: पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते । न दैवमकृते किंचित् कस्यचिद् दातुमहति,किया हुआ पुरुषार्थ ही दैवका अनुसरण करता है; परंतु पुरुषार्थ न करनेपर दैव किसीको कुछ नहीं दे सकता
କରାଯାଇଥିବା ପୁରୁଷାର୍ଥ ହିଁ ଦୈବକୁ ଅନୁସରଣ କରାଏ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷାର୍ଥ ନଥିଲେ ଦୈବ କାହାକୁ କିଛି ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 23
यथा स्थानान्यनित्यानि दूृश्यन्ते दैवतेष्वपि । कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यति
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଙ୍କ ପଦ ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ତେବେ କର୍ମ ବିନା ଦୈବ କିପରି ସ୍ଥିର ରହିବ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ଥିର କରିପାରିବ?
Verse 24
न दैवतानि लोके5स्मिन् व्यापारं यान्ति कस्यचित् । व्यासडूं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशड्कया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଦେବତାମାନେ କାହାର କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟବହାରରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପରମ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଦେବେ ବୋଲି ଆଶଙ୍କା କରି, ସେମାନେ ତାହାର ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମାନ୍ତି; ଯାହାରେ ତାହାର ଧର୍ମାଚରଣରେ ବିଘ୍ନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 25
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रह: । कस्य वाचा हादैवं स्याद् यतो दैवं प्रवर्तते,ऋषियों और देवताओंमें सदा कलह होता रहता है (देवता ऋषियोंकी तपस्यामें विघ्न डालते हैं तथा ऋषि अपने तपोबलसे देवताओंको स्थानभ्रष्ट कर देते हैं।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ବିଗ୍ରହ ରହେ। ଦୈବ ବିନା କେବଳ କଥାମାତ୍ରେ କାହାର ସୁଖ କି ଦୁଃଖର କାରଣ ହେବ? କାରଣ ଘଟଣାର ପ୍ରବାହକୁ ଚାଲାଏ ଦୈବ ହିଁ।
Verse 26
कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते । एवं त्रिदशलोके<पि प्राप्यन्ते बहवो गुणा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଚାଲାଏ ଦୈବ ହିଁ, ତେବେ ଦୈବରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ପୁରୁଷାର୍ଥ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ଏହିପରି ତ୍ରିଦଶଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଦୈବବଶେ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ସାଧନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 27
आत्मैव ह्ात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: । आत्मैव हाात्मन: साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च,आत्मा ही अपना बन्धु है, आत्मा ही अपना शत्रु है तथा आत्मा ही अपने कर्म और अकर्मका साक्षी है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆତ୍ମା ହିଁ ନିଜର ବନ୍ଧୁ, ଆତ୍ମା ହିଁ ନିଜର ଶତ୍ରୁ। କରାଯାଇଥିବା ଓ ନ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ହିଁ।
Verse 28
कृतं चाप्यकृतं किंचित् कृते कर्मणि सिद्ध्यति | सुकृतं दुष्कृतं कर्म न यथार्थ प्रपद्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ପ୍ରବଳ ପୁରୁଷାର୍ଥ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅଂଶରେ ଯେନେ ନ କରାଯାଇଥିବା ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରବଳ ପ୍ରୟାସ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଫଳ ଦିଏ। ଏହିପରି ପୁଣ୍ୟ କି ପାପ—କର୍ମ ସବୁବେଳେ ନିଜ ଫଳକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 29
देवानां शरणं पुण्य॑ सर्व पुण्यैरवाप्यते । पुण्यशील नर प्राप्य कि दैवं प्रकरिष्यति,देवताओंका आश्रय पुण्य ही है। पुण्यसे ही सब कुछ प्राप्त होता है। पुण्यात्मा पुरुषको पाकर दैव क्या करेगा?
ଦେବମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଶରଣ ପୁଣ୍ୟ ହିଁ; ପୁଣ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଓ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ନରକୁ ପାଇଲେ ଦୈବ ତାହାର କ’ଣ କରିପାରିବ?
Verse 30
पुरा ययातिर्वि भ्रष्टक्ष्यावित: पतित: क्षितौ । पुनरारोपित: स्वर्ग दौहित्रै: पुण्यकर्मभि:
ପୂର୍ବକାଳରେ ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହେଲାପରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ। ପରେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ଦୌହିତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଉଠାଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲେ।
Verse 31
पुरूरवाश्च राजर्षिद्विजैरभिहित: पुरा । ऐल इत्यभिविख्यात: स्वर्ग प्राप्तो महीपति:,इसी तरह पूर्वकालमें ऐल नामसे विख्यात राजर्षि पुरूरवा ब्राह्मणोंके आशीर्वाद देनेपर स्वर्गलोकको प्राप्त हुए थे
ଏହିପରି ପୂର୍ବକାଳରେ ‘ଐଲ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ରାଜର୍ଷି ପୁରୂରବା, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ପ୍ରଶଂସା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ମହୀପତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 32
अश्वमेधादिभिर्यज्ञै: सत्कृत: कोसलाधिप: । महर्षिशापात् सौदास: पुरुषादत्वमागत:
(ଏହାର ବିପରୀତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ) ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କୋସଲାଧିପ ସୌଦାସ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଶାପରୁ ନରଭକ୍ଷୀ ରାକ୍ଷସଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 33
अश्व॒त्थामा च रामश्न मुनिपुत्रौ धनुर्थरौ । न गच्छत: स्वर्गलोक॑ सुकृतेनेह कर्मणा
ଏହିପରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଓ ରାମ (ପରଶୁରାମ)—ଏ ଦୁହେଁ ମୁନିପୁତ୍ର ଏବଂ ଧନୁର୍ଧର ବୀର। ଏଠାରେ ସୁକୃତ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ସେହି କର୍ମବଳରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଇନଥିଲେ।
Verse 34
वसुर्यज्ञशतैरिष्टवा द्वितीय इव वासव: । मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गत:,द्वितीय इन्द्रके समान सौ यज्ञोंका अनुष्ठान करके भी राजा वसु एक ही मिथ्या भाषणके दोषसे रसातलको चले गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜା ବସୁ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକମାତ୍ର ମିଥ୍ୟାବାକ୍ୟର ଦୋଷରେ ରସାତଳର ଗଭୀର ତଳକୁ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 35
बलिदवीैरोचनिर्बद्धों धर्मपाशेन दैवतै: । विष्णो: पुरुषकारेण पातालसदन: कृत:,विरोचनकुमार बलिको देवताओंने धर्मपाशसे बाँध लिया और भगवान् विष्णुके पुरुषार्थसे वे पातालवासी बना दिये गये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳିକୁ ଦେବତାମାନେ ଧର୍ମପାଶରେ ବାନ୍ଧିଲେ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରୁଷକାରରେ ସେ ପାତାଳବାସୀ କରାଗଲା।
Verse 36
शक्रस्योद्गम्य चरणं प्रस्थितो जनमेजय: । द्विजस्त्रीणां वध कृत्वा कि दैवेन न वारित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ରାଜା ଜନମେଜୟ ଶକ୍ରଙ୍କ ଚରଣ ଆଶ୍ରୟ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ସେତେବେଳେ ଦୈବ କାହିଁକି ଆସି ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲା ନାହିଁ?
Verse 37
अज्ञानाद् ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टोे बालवधेन च | वैशम्पायनविप्रर्षि: कि दैवेन न वारित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବଧ କରି, ଶିଶୁବଧର ପାପରେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ସତ୍ତ୍ୱେ, ବିପ୍ରଋଷି ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ଦୈବ କାହିଁକି ରୋକିଲା ନାହିଁ?
Verse 38
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे । पुरा नृगश्न राजर्षि: कूकलासत्वमागत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ରାଜର୍ଷି ନୃଗ ମହାଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଗୋଦାନ କରିବାବେଳେ ଏକ ଭୁଲ (ମିଥ୍ୟା-ପ୍ରଦାନ) କରିଥିଲେ; ସେହି କାରଣରୁ ସେ କୂକଲାସ (ଗିରଗିଟ) ଯୋନିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 39
धुन्धुमारश्न राजर्षि: सत्रेष्वेव जरां गत: । प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ଧୁନ୍ଧୁମାରଶ୍ନ ସତ୍ରଯଜ୍ଞରେ ଲଗି ଲଗି ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ; ପ୍ରୀତିଦାୟକ ଓ ସୁଖଦ ବସ୍ତୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଗିରିବ୍ରଜ ଆଶ୍ରମରେ ଶୟନ କଲେ।
Verse 40
राजर्षि धुन्धुमार यज्ञ करते-करते बूढ़े हो गये तथापि देवताओंके प्रसन्नतापूर्वक दिये हुए वरदानको त्यागकर गिरिवत्रजमें सो गये (यज्ञका फल नहीं पा सके) ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷି ଧୁନ୍ଧୁମାର ଯଜ୍ଞ କରି କରି ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେଇଥିବା ବରଦାନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଗିରିବ୍ରଜରେ ଶୟନ କଲେ—ଏହିପରି ଯଜ୍ଞଫଳ ଲଭିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ରାଜ୍ୟକୁ ମହାବଳୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନେ ହରଣ କରିଥିଲେ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦୈବର ଭରସାରେ ନୁହେଁ, ନିଜ ବାହୁବଳର ଆଶ୍ରୟରେ ତାହା ପୁନଃ ଫେରାଇ ନେଲେ।
Verse 41
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रता: । कि ते दैवबलात् शापमुत्सृजन्ते न कर्मणा,तप और नियममें संयुक्त रहकर कठोर व्रतका पालन करनेवाले मुनि क्या दैवबलसे ही किसीको शाप देते हैं, पुरुषार्थके बलसे नहीं?
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତପ ଓ ନିୟମରେ ସଂଯୁକ୍ତ, କଠୋର ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ କ’ଣ କେବଳ ଦୈବବଳରେ ଶାପ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ନିଜ କର୍ମ-ପ୍ରୟାସରେ ନୁହେଁ?
Verse 42
पापमुत्सृजते लोके सर्व प्राप्य सुदुर्लभम् । लोभमोहसमापन्न न दैवं त्रायते नरम्
ଏହି ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୁର୍ଲଭ ସବୁକିଛି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଯେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ, ତାକୁ ଦୈବ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ।
Verse 43
संसारमें समस्त सुदुर्लभ सुख-भोग किसी पापीको प्राप्त हो जाय तो भी वह उसके पास टिकता नहीं, शीघ्र ही उसे छोड़कर चल देता है। जो मनुष्य लोभ और मोहमें डूबा हुआ है उसे दैव भी संकटसे नहीं बचा सकता ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଂସାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଦୁର୍ଲଭ ସୁଖ-ଭୋଗ କୌଣସି ପାପୀକୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ପାଖରେ ଟିକେ ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ରେ ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଯାଏ। ଯେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଡୁବିଛି, ତାକୁ ଦୈବ ମଧ୍ୟ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ପବନର ସହାୟତା ପାଇଲେ ମହାଦାହ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ସତ୍କର୍ମ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଦୈବବଳ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 44
यथा तैलक्षयाद् दीप: प्रह्यासमुपगच्छति । तथा कर्मक्षयाद् दैवं प्रहासमुपगच्छति,जैसे तेल समाप्त हो जानेसे दीपक बुझ जाता है, उसी प्रकार कर्मके क्षीण हो जानेपर दैव भी नष्ट हो जाता है
ଯେପରି ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଦୀପ ନିଭିଯାଏ, ସେପରି କର୍ମ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଦୈବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ହରାଇ ଅନ୍ତ ପାଏ।
Verse 45
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान् स्त्रियो वा पुरुष इह न शक्त: कर्महीनो हि भोक्तुम् । सुनिहितमपि चार्थ दैवतै रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्तुते नित्ययुक्त:
ବିପୁଳ ଧନରାଶି, ଭୋଗବିଲାସ ଓ ସ୍ତ୍ରୀସୁଖ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉଦ୍ୟୋଗ-କର୍ମହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ତାହା ଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେ ମହାତ୍ମା ସଦା ସଂଯମୀ ଓ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସରତ, ସେ ଦେବତାମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଓ ଗୁପ୍ତରେ ପୋତା ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 46
व्ययगुणमपि साधु कर्मणा संश्रयन्ते भवति मनुजलोकाद् देवलोको विशिष्ट: । बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम्
ଦାନ କରି କରି ଯେ ସତ୍ପୁରୁଷ ଦରିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ସତ୍କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି; ଏହିପରି ତାଙ୍କ ଘର ମନୁଷ୍ୟଲୋକଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଲୋକ ସଦୃଶ ହୋଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଦାନ ନାହିଁ, ସେଠାର ଘର ଯେତେ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ ଦିଶେ।
Verse 47
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्ग नास्ति दैवे प्रभुत्वम् | गुरुमिव कृतमग्रयं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकार: संचितस्तत्र तत्र
ଏହି ଜୀବଜଗତରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଉଦ୍ୟୋଗହୀନ, ସେ କେବେ ଫଳେ-ଫୁଲେ ନାହିଁ। ଦୈବର ଏତେ ସ୍ୱାଧୀନ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ସେ ଆଳସୀକୁ କୁମାର୍ଗରୁ ହଟାଇ ସନ୍ମାର୍ଗରେ ଲଗାଇଦେବ। ଶିଷ୍ୟ ଯେପରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଚାଲେ, ସେପରି ଦୈବ ପୁରୁଷାର୍ଥର ପଛେ ପଛେ ଚାଲେ; ସଞ୍ଚିତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ହିଁ ଦୈବକୁ ଯେଉଁଠି ଚାହେ ସେଉଁଠି ନେଇଯାଏ।
Verse 48
एतत् ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम | फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः,मुनिश्रेष्ठ! मैंने सदा पुरुषार्थके ही फलको प्रत्यक्ष देखकर यथार्थरूपसे ये सारी बातें तुम्हें बतायी हैं
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ କହିଦେଲି। ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳକୁ ମୁଁ ସଦା ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି, ଯଥାର୍ଥରୂପେ ଏହା ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି।
Verse 49
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा । विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्लुयात्,मनुष्य दैवके उत्थानसे आरम्भ किये हुए पुरुषार्थसे उत्तम विधि और शास्त्रोक्त सत्कर्मसे ही स्वर्गलोकका मार्ग पा सकता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୃଢ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଉଠି, ଦୈବବିଧିର ଅନୁକୂଳରେ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏବଂ ବିଧି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ ସତ୍କର୍ମ କରିଲେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
The tension is between moral responsibility and fatalism: whether one should attribute outcomes to daiva or treat oneself as accountable through puruṣakāra and karma, especially in contexts where consequences appear unequal or unpredictable.
It instructs that intentional, regulated action is causally primary for outcomes; daiva is portrayed as effective when aligned with effort, while passive reliance on fate is criticized as practically and ethically disabling.
Rather than a formal phalaśruti, it ends with a pragmatic prescription: by initiative (abhyutthāna), commenced and properly performed action (vidhinā karmaṇā), one attains auspicious goals, framed here as access to the ‘svarga-mārga’ (path to heaven).