Shloka 4

दैव–पुरुषकार-प्रश्नः

Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort

Devanagari script

ततः पद्मोद्भवो राजन्‌ देवदेव: पितामह: । उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्‌,राजन्‌! तब कमलजन्मा देवाधिदेव पितामहने मधुर स्वरमें युक्तियुक्त सार्थक वचन कहा--

Transliteration

tataḥ padmodbhavo rājan devadevaḥ pitāmahaḥ | uvāca madhuraṃ vākyam arthavad hetubhūṣitam, rājan ||

Translation

ତେବେ, ହେ ରାଜନ୍, ପଦ୍ମଜ ପିତାମହ—ଦେବଦେବ ବ୍ରହ୍ମା—ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଅର୍ଥବତୀ ଓ ଯୁକ୍ତିସଂଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
• Form: अव्यय

• पद्मोद्भवः: the lotus-born (Brahmā)
• पद्मोद्भवः: Karta
• Type: Noun
• Root: उद्भव (प्रातिपदिक) / पद्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• राजन्: O king
• राजन्: Sampradana
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• देवदेवः: god of gods
• देवदेवः: Karta
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पितामहः: the grandsire (Brahmā)
• पितामहः: Karta
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said, spoke
• उवाच: Karta
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्शभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुष, एकवचन

• मधुरम्: sweet (pleasant)
• मधुरम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: मधुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वाक्यम्: speech, words
• वाक्यम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अर्थवत्: meaningful, significant
• अर्थवत्: Karma
• Type: Adjective
• Root: अर्थवत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (वाक्यम् इति विशेषणम्)

• हेतुभूषितम्: adorned with reasons (well-reasoned)
• हेतुभूषितम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: भूषित (कृदन्त-प्रातिपदिक, √भूष्) / हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (वाक्यम् इति विशेषणम्)

• राजन्: O king
• राजन्: Sampradana
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• rājan (the king being addressed)
• Padmodbhava (Brahmā)
• Devadeva
• Pitāmaha

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights an ethical ideal of discourse: authoritative instruction should be gentle in tone (madhuram) yet substantial (arthavat) and grounded in clear reasoning (hetubhūṣitam).

What is happening in the narrative?

Bhīṣma reports that Brahmā—the Lotus-born Grandfather—begins speaking to the king, introducing a didactic passage where divine authority delivers reasoned guidance.