Adhyaya 168
Chapter Arc: युधिष्ठिर (धर्मराज) पितामह भीष्म से धर्म-निर्णय का मूल पूछते हैं—धर्म के विषय में प्रत्यक्ष बड़ा है या आगम (शास्त्र/परम्परा) और दोनों में कारण-निर्णायक क्या है। → भीष्म स्पष्ट करते हैं कि धर्म का क्षेत्र सूक्ष्म है; केवल इन्द्रिय-प्रत्यक्ष से उसका पूरा निर्णय नहीं होता। वे साधु-असाधु के लक्षण, शिष्टाचार, और काम-अर्थ-लोभ-मोह के पीछे चलने वाली प्रवृत्तियों से धर्म का भ्रम कैसे पैदा होता है—यह दिखाते हुए सावधान करते हैं। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन: धर्म-विषय में आगम-प्रमाण की श्रेष्ठता और शिष्ट-आचरण की कसौटी; साथ ही नैतिक मनोविज्ञान का शिखर—‘पाप को छिपाना उसे बढ़ाता है; साधुओं के सामने स्वीकार करने से शमन होता है’ तथा ‘धर्म समस्त प्राणियों का मानसी (हृदयगत) आधार है’। → अध्याय शिष्टाचार और आचरण-शुद्धि के व्यावहारिक निर्देशों में उतरता है—दम्भ-रहित देव-पूजा, कपट-रहित गुरु-सेवा, पितृ-देव-ग्रह-पूजन, और दान/यज्ञादि के शुद्ध रूप; धर्म को बाह्य प्रदर्शन नहीं, अंतःकरण की सत्यता और शास्त्र-सम्मत आचरण से जोड़कर निष्कर्ष देता है।
Shlokas
Verse 1
अफड--रू--> द्विषष्ट्याधिकशततमो< ध्याय: धर्मके विषयमें आगम-प्रमाणकी श्रेष्ठता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏପରି ଉପଦେଶବାକ୍ୟ କହି ସାରିଲେ ପରେ, ଧର୍ମବିଷୟରେ ଆଗମ-ପ୍ରମାଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଧର୍ମାଧର୍ମର ଫଳ, ସାଧୁ-ଅସାଧୁର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାରର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନଃ ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 2
निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदां वर । प्रत्यक्षमागमो वेति कि तयो: कारणं भवेत्
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ପିତାମହ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଧର୍ମବିଷୟରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ନେବା ଉଚିତ କି ଆଗମ? ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ପ୍ରଧାନ କାରଣ କେଉଁଟି?
Verse 3
भीष्म उवाच नास्त्यत्र संशय: कश्रिदिति मे वर्तते मतिः । शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक् त्वं मेडनुपृच्छसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ରାଜନ! ତୁମେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତର କହୁଛି। ମୋ ମତରେ ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 4
संशय: सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णय: । दृष्ट श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम्
ଧର୍ମବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଉଠାଇବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦୃଢ଼ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଆଗମ—ଦେଖା ଓ ଶୁଣା—ଦୁହେଁ ଅନନ୍ତ; ଏବଂ ଦୁହିଁଠାରେ ସନ୍ଦେହର ଅବସର ଦେଖାଯାଏ।
Verse 5
प्रत्यक्ष कारणं दृष्टवा हैतुका: प्राज्ञमानिन: । नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यं संशयमेव च
ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କାରଣକୁ ଦେଖି, ନିଜକୁ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଭାବୁଥିବା ହେତୁବାଦୀ ତାର୍କିକମାନେ ପରୋକ୍ଷ ବସ୍ତୁର ଅଭାବ ମାନନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହା ସତ୍ୟ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି।
Verse 6
तदसयुक्त व्यवस्यन्ति बाला: पण्डितमानिन: । अथ चेन्मन्यसे चैकं कारणं कि भवेदिति
ଯେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପରିପକ୍ୱ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ସହ ଅସଂଯୁକ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଯଦି ତୁମେ ପଚାର—‘ଏକମାତ୍ର କାରଣ କିପରି?’—ତେବେ ଜାଣ: ସେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦର୍ଶନ କେବଳ ତାହା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ସାଧନା ଓ ଅବିରତ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହିଁ ସମ୍ଭବ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
Verse 7
शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च । प्राणयात्रामनेकां च कल्पमानेन भारत
ହେ ଭାରତ! ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ଟାଚାର ସହିତ ଓ ଅପ୍ରମାଦୀ ରହି, ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ନିଜ ପ୍ରାଣଯାତ୍ରା—ଜୀବନନିର୍ବାହ—ଚାଲାଇ ପାରେ।
Verse 8
हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम्
ତର୍କ-ବିତର୍କର ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ହିଁ ବିପୁଳ ଓ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେଇ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପରମ ଜ୍ୟୋତି। ହେ ରାଜନ, କେବଳ ତର୍କରୁ ଯେ ‘ଜ୍ଞାନ’ ଜନ୍ମେ, ସେ ନିଜରେ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ତାହାକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯାହା ବେଦଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ନୁହେଁ, ସେ ଜ୍ଞାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହିଁ ଯଥୋଚିତ।
Verse 9
ज्योति: सर्वस्य लोकस्य विपुल प्रतिपद्यते । न त्वेव गमन॑ राजन् हेतुतो गमनं तथा । अग्राह्मुमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत्
ସେଇ ବିପୁଳ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ହେ ରାଜନ, କେବଳ ତର୍କରୁ ଯେ ‘ପହଞ୍ଚ’ ମିଳେ, ସେ ସତ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରି ସେଇପରି ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଗତି ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଯାହା ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ ଓ ଯାହା ଆଧାରହୀନ, ତାହାକୁ ବାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
युधिछिर उवाच प्रत्यक्ष लोकतः सिद्धिलोकश्नागमपूर्वक: । शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରମାଣ ଅଛି— ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧ କଥା, ଆଗମ-ସମର୍ଥିତ ଅନୁମାନ, ଏବଂ ଶିଷ୍ଟଜନଙ୍କ ନାନାବିଧ ଆଚାର। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ସବୁଠାରୁ ବଳବାନ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 11
भीष्म उवाच धर्मस्य द्वियमाणस्य बलवद्/िद्दुरात्मभि: । संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବତ୍ସ! ଯେତେବେଳେ ବଳବାନ ଦୁରାତ୍ମାମାନେ ଧର୍ମକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ଗଢ଼ିଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ।
Verse 12
अधर्मो धर्मरूपेण तृणै:ः कूप इवावृत: । ततसस््तैर्भिद्यते वृत्तं शूणु चैव युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅଧର୍ମ ଧର୍ମର ରୂପ ଧରି ଏମିତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଘାସ-ପତ୍ରରେ ଢାକା କୂଆ। ପରେ ସେଇ ଢାକଣାର ଆଡ଼ରେ ସଦାଚାରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।
Verse 13
अवृत्ता ये तु भिन्दन्ति श्रुतित्यागपरायणा: । धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେମାନେ ଆଚାରହୀନ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଶ୍ରୁତି (ବେଦବାଣୀ) ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ, ଧର୍ମଦ୍ୱେଷୀ ଓ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି— ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ କୁହାଯାଇଛି। ସେମାନେ ସଜ୍ଜନମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ଧର୍ମ ଓ ଆଚାରର ସୀମା ଲଂଘନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 14
अतृप्यन्तस्तु साधूनां य एवागमबुद्धय: । परमित्येव संतुष्टास्तानुपास्व च पूच्छ च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେମାନେ ସାଧୁସଙ୍ଗରେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଆଗମ-ପ୍ରମାଣକୁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନେ, ଯେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ପରମ ଭାବନ୍ତି— ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କର; ସେମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରୁହି ନିଜ ସନ୍ଦେହ ପଚାର।
Verse 15
कामार्थो पृष्ठत: कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ । धर्म इत्येव सम्बुद्धास्तानुपास्व च पृच्छ च
ଲୋଭ ଓ ମୋହକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା କାମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ପଛେ ରଖି, ଧର୍ମକୁ ମାତ୍ର ପରମ ଶ୍ରେୟ ଭାବେ ଜାଣ। ଯେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସତ୍ସଙ୍ଗ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ, ତାହାରେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଗମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରମାଣ ମାନନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ସେବାରେ ରୁହ; ସେମାନଙ୍କୁ ସେବି ନିଜ ସନ୍ଦେହ ପଚାରି ନିବାରଣ କର।
Verse 16
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञा: स्वाध्यायकर्म च । आचार: कारणं चैव धर्मश्वैकस्त्रयं पुन:
ଏପରି ସନ୍ତମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଜୀବନବୃତ୍ତ କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ବାଧା ପଡ଼େ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଚାର, ତାହାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଧର୍ମ—ଏ ତିନିଟି ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ; ଏକ ଐକ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 17
युधिछिर उवाच पुनरेव हि मे बुद्धि: संशये परिमुहति । अपारे मार्गमाणस्य परं तीरमपश्यत:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ମୋର ବୁଦ୍ଧି ପୁଣିଥରେ ସନ୍ଦେହରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି। ଏହି ଅପାର ବିସ୍ତାରରେ ପଥ ଖୋଜି ମୁଁ ପାର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି; କିନ୍ତୁ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତାହାର ଦୂର ତୀର ଦିଶୁନାହିଁ।
Verse 18
वेद: प्रत्यक्षमाचार: प्रमाणं तत्त्रयं यदि । पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैकस्त्रयं कथम्
ଯଦି ବେଦ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଏବଂ ଶିଷ୍ଟାଚାର—ଏ ତିନିଟିକୁ ପ୍ରମାଣ ମାନାଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ତ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଲଭ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଏକ। ତେଣୁ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଏ ତିନିଟି କିପରି (ସମାନ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ) ହେବ?
Verse 19
भीष्म उवाच धर्मस्य द्वियमाणस्य बलवद्/िद्दुरात्मभि: । यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ପ୍ରବଳ ଦୁରାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ଧର୍ମ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତେଣୁ ଧର୍ମବିଚାର ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ—ଯଦି ତୁମେ ଏପରି ଭାବୁଛ, ତେବେ ସେ ମତ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ। ପ୍ରକୃତରେ ଧର୍ମ ଏକ; ତାହାକୁ ତିନି ଉପାୟରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ—ବେଦ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର—ଏ ତିନି ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସମୀକ୍ଷା ହୁଏ।
Verse 20
एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम् | पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा
ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ—ଧର୍ମ ଏକଟି ମାତ୍ର। ତିନି ପ୍ରମାଣରେ ତାହାର ତ୍ରିବିଧ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରମାଣ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଓ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରେ ବୋଲି ମୁଁ ମାନେ ନାହିଁ।
Verse 21
उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर । जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात्
ତିନି ପ୍ରମାଣରେ ଯେ ଧର୍ମମୟ ପଥ କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଯଥାବତ୍ ଆଚରଣ କର। କେବଳ ତର୍କ-ବିତର୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଧର୍ମକୁ ‘ଖୋଜିବା’ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 22
सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते5भूदत्र संशय: । अन्धो जड इवाशड्की यद् ब्रवीमि तदाचर
ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏଥିରେ ତୁମର କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ହେଉ ନାହିଁ। ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ତାହାକୁ ଅନ୍ଧ ଓ ଜଡ ପରି ନିଃଶଙ୍କ ମାନି ସେହିପରି ଆଚରଣ କର।
Verse 23
अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् । अजातकशत्रो सेवस्व धर्म एब सनातन:,अजातशत्रो! अंहिसा, सत्य, अक्रोध और दान--इन चारोंका सदा सेवन करो। यह सनातन धर्म है
ଅଜାତଶତ୍ରୁ! ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅକ୍ରୋଧ ଓ ଦାନ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ସଦା ସେବନ କର। ଏହାହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ।
Verse 24
ब्राह्मणेषु च वृत्तिया पितृपैतामहोचिता । तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिका:
ମହାବାହୋ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ପିତା-ପିତାମହମାନେ ଯେ ପୁରାତନ ଆଚରଣ କରିଆସିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କର; କାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମର ଉପଦେଶକ ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ।
Verse 25
प्रमाणमप्रमाणं वै यः: कुर्यादबुधो जन: । नस प्रमाणतामहों विवादजननो हि स:,जो मूर्ख मनुष्य प्रमाणको भी अप्रमाण बनाता है, उसकी बातको प्रामाणिक नहीं मानना चाहिये; क्योंकि वह केवल विवाद करनेवाला है
ଯେ ମୂର୍ଖ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରମାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରମାଣ କରିଦିଏ, ତାହାର କଥାକୁ ପ୍ରାମାଣିକ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ନୁହେଁ, କେବଳ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ।
Verse 26
ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमन्य च । एतेष्वेव त्विमे लोका: कृत्स्ना इति निबोध तान्
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସେବା କର—ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର କରି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ। ଭଲଭାବେ ଜାଣ: ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ଅଛି।
Verse 27
युधिछिर उवाच ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते । ब्रवीतु मे भवानेतत् क्व ते गच्छन्ति तादृूशा:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଆଚରଣ କରି ସେବନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 28
भीष्म उवाच रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतस: । नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो जना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସେହି କାରଣରୁ ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 29
ये तु धर्म महाराज सततं पर्युपासते । सत्यार्जवपरा: सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नरा:,महाराज! जो सत्य और सरलतामें तत्पर होकर सदा धर्मका पालन करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गलोकका सुख भोगते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଯେ ସଜ୍ଜନମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ସରଳତାରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 30
धर्म एव गतिस्तेषामाचार्योपासनाद् भवेत् | देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्म पर्युपासते,आचार्यकी सेवा करनेसे मनुष्योंको एकमात्र धर्मका ही सहारा रहता है और जो धर्मकी उपासना करते हैं, वे देवलोकमें जाते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ସେବା କରିଲେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗତି ହୁଏ। ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 31
मनुष्या यदि वा देवा: शरीरमुपताप्य वै | धर्मिण: सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिता:,मनुष्य हों या देवता, जो शरीरको कष्ट देकर भी धर्माचरणमें लगे रहते हैं तथा लोभ और द्वेषका त्याग कर देते हैं, वे सुखी होते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ କି ଦେବତା, ତପ ଓ ସଂୟମରେ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ଧର୍ମାଚରଣରେ ଲଗ୍ନ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଲୋଭ-ଦ୍ୱେଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁଖ ଓ କଲ୍ୟାଣରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
Verse 32
प्रथमं ब्रह्मण: पुत्र धर्ममाहुर्मनीषिण: । धर्मिण: पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୀଷୀମାନେ ଧର୍ମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମଜ ପୁତ୍ର ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେପରି ଭୋକ୍ତାର ମନ ପକ୍କା ଫଳକୁ ଅଧିକ ଚାହେ, ସେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନେ ପରିପକ୍ୱ ଓ ଫଳଦାୟକ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 33
युधिछ्िर उवाच असतां कीदृशं रूपं साधव: किं च कुर्वते । ब्रवीतु मे भवानेतत् सनन््तो5सन्तश्न॒ कीदृशा:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଅସାଧୁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ରୂପ କିପରି? ସାଧୁମାନେ କେଉଁ କର୍ମ କରନ୍ତି? ସନ୍ତ ଓ ଅସନ୍ତଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ଦୟାକରି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।
Verse 34
भीष्म उवाच दुराचाराश्र दुर्धर्षा दुर्मुखा श्वाप्पसाधव: । साधव: शीलसम्पन्ना: शिष्टाचारस्य लक्षणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୁରାଚାରୀ, କ୍ରୂର, ଦମନ କରିବାକୁ କଠିନ ଏବଂ କଟୁବଚନୀ—ଶ୍ୱାପଦ ସଦୃଶ। କିନ୍ତୁ ସାଧୁମାନେ ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ। ଏବେ ମୁଁ ଶିଷ୍ଟାଚାରର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି।
Verse 35
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च धर्मिण: । नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्ग मूत्रपुरीषयो:,धर्मात्मा पुरुष सड़कपर, गौओंके बीचमें तथा खेतमें लगे हुए धान्यके भीतर मल- मूत्रका त्याग नहीं करते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଧର୍ମିକ ଲୋକେ ରାଜମାର୍ଗରେ, ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଓ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଧାନ୍ୟମଧ୍ୟରେ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ପୁରୀଷ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ସଂଯମ ଲୋକମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଜୀବଦୟା ଓ ଅନ୍ୟର ଜୀବିକା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 36
पञज्चानामशनं दत्त्वा शेषमश्नन्ति साधव: । न जल्पन्ति च भुज्जाना न निद्रान्त्याद्रपाणय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସାଧୁଜନ ପ୍ରଥମେ ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ପରେ ଶେଷ ଅନ୍ନ ନିଜେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି—ଦେବତା, ପିତୃ, ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀ, ଅତିଥି ଓ ନିଜ ପରିବାର। ଭୋଜନ ସମୟରେ ଅନର୍ଥକ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଭିଜା ହାତ ନେଇ ଶୋଇନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ନିତ୍ୟାଚାରର ମର୍ଯ୍ୟାଦା।
Verse 37
चित्रभानुमनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम् । ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्ध ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଅଗ୍ନି (ଚିତ୍ରଭାନୁ), ବୃଷଭ, ଦେବତା, ଗୋଶାଳା, ଚତୁଷ୍ପଥ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧାର୍ମିକ ପୁରୁଷ ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରି ଦକ୍ଷିଣଦିଗ ଧରି ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ସତ୍ପୁରୁଷ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହା ହିଁ ବିନୟରୂପ ଧର୍ମାଚରଣ।
Verse 38
वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां चक्रधरस्य च । ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ, ଭାରବହନରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ, ଚକ୍ରଧାରୀକୁ (ରଥ/ଗାଡ଼ି ଚାଳକକୁ), ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୋ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ପଥ ଦେଇଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ବିନୀତ ସାଧୁ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ; ଲୋକାଚାର ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଅଟେ।
Verse 39
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात् स्वागतप्रद:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସତ୍ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଅତିଥି, ସେବକ, ସ୍ୱଜନ ଓ ଶରଣ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ହେଉ ଏବଂ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କରୁ; ଯେ ପରାଶ୍ରିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେଇ ଧର୍ମାତ୍ମା।
Verse 40
सायंप्रातर्मनुष्पयाणामशन देवनिर्मितम् । नान्तरा भोजन दृष्टमुपवासविधिहिं स:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ଭୋଜନର ବିଧି କେବଳ ଦୁଇ ସମୟରେ—ପ୍ରାତଃକାଳ ଓ ସାୟଂକାଳ—ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ଭୋଜନ କରିବାର କୌଣସି ବିଧି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ସଂଯମ ପାଳନ କଲେ ଉପବାସର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ନୀତିରେ ଶିଷ୍ଟ ଗୃହସ୍ଥ ଅତିଥି, ସେବକ, ସ୍ୱଜନ ଓ ଶରଣାଗତ—ସମସ୍ତଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଓ ସ୍ୱାଗତକର୍ତ୍ତା ହେବା ଉଚିତ, ଯେପରି ନିଜ ସଂଯମ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
Verse 41
होमकाले यथा वदह्नलि: कालमेव प्रतीक्षते । ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते,जैसे होमकालमें अग्निदेव होमकी ही प्रतीक्षा करते हैं, उसी प्रकार ऋतुकालमें स्त्री ऋतुकी ही प्रतीक्षा करती है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହୋମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳରେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସେହି ଯଥାଯଥ ସମୟକୁ ମାତ୍ର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଋତୁକାଳରେ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଋତୁକୁ ମାତ୍ର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରେ। ଏହି କଥା କାମ ଓ ସଂଯୋଗକୁ ଯଥାକାଳ-ଯଥାକ୍ରମ ଶାସନରେ ରଖେ; ସଂଯମ ଓ ଶୀଳକୁ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 42
नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्य च तत् स्मृतम् । अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत् त्रयमेकत: । तस्माद् गोब्राद्मणं नित्यमर्चयेत यथाविधि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଋତୁକାଳ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମୟରେ ଯେ ନାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ତାହାର ସେହି ଆଚରଣକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅମୃତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋ—ଏହି ତିନିଟି ଏକେ ଉତ୍ସରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତେଣୁ ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସଦା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत् । कर्म वै सफल कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସ୍ୱଦେଶରେ ହେଉ କି ପରଦେଶରେ, କୌଣସି ଅତିଥିକୁ ଭୁଖା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଗୁରୁଜନ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଜ୍ଞା କରିଥାନ୍ତି, ତାହା ସଫଳଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।
Verse 44
गुरुभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च । गुरुम भ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୁରୁ ଆସିଲେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କରି, ବସିବା ପାଇଁ ଆସନ ଦେବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଆର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ଆୟୁ, ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।
Verse 45
वृद्धान् नाभिभवेज्जातु न चैतान् प्रेषयेदिति । नासीन: स्यात् स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ କେବେ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାମ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏଠି-ସେଠି ପଠାଇବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ଦାଁଡିଥିଲେ ନିଜେ ବସି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ଆଚରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 46
न नग्नामीक्षते नारीं न नग्नान् पुरुषानपि | मैथुनं सततं गुप्तमाहारं च समाचरेत्,नंगी स्त्रीकी ओर न देखे, नग्न पुरुषोंकी ओर भी दृष्टिपात न करे। मैथुन और भोजन सदा एकान्त स्थानमें ही करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ନଗ୍ନା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନଗ୍ନ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୈଥୁନ ଓ ଭୋଜନ ସଦା ଏକାନ୍ତରେ, ଲୋକଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁପ୍ତ ରଖି କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 47
तीर्थानां गुरवस्तीर्थ चोक्षाणां हृदयं शुचि । दर्शनानां परं ज्ञानं संतोष: परमं॑ सुखम्
ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ହେଲେ ଗୁରୁଜନ; ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର। ଦର୍ଶନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମାର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ସନ୍ତୋଷ ହିଁ ପରମ ସୁଖ।
Verse 48
सायं प्रातश्न वृद्धानां शृणुयात् पुष्कला गिर: । श्रुतमाप्रोति हि नर: सततं वृद्धसेवया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଓ ପ୍ରାତଃକାଳରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ କହୁଥିବା ପ୍ରଚୁର ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍। କାରଣ ବୃଦ୍ଧସେବା ନିରନ୍ତର କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରୁତ—ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ—ପ୍ରକୃତରେ ପାଏ।
Verse 49
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् | यच्छेद्वाड्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च,स्वाध्याय और भोजनके समय दाहिना हाथ उठाना चाहिये तथा मन, वाणी और इन्द्रियोंको सदा अपने अधीन रखना चहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଭୋଜନ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ହାତକୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏବଂ ବାଣୀ ଓ ମନକୁ ସଦା ସଂଯମରେ ରଖିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
Verse 50
संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कूसरं हवि: । अष्टका: पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିତ୍ୟ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାୟସ (ଖିର), ଯବାଗୂ (ଜାଉ/ଖିଚୁଡ଼ି), କୂସର (ହଲୁଆ ସଦୃଶ) ଓ ହବିଷ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଅଷ୍ଟକା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନବଗ୍ରହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 51
श्मश्रुकर्मणि मड़ल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् । व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଛ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟିବା/ସଜାଇବା ସମୟରେ ମଙ୍ଗଳସୂଚକ ବଚନ କହିବା ଉଚିତ। ଯେ କେହି ଛିଙ୍କେ, ତାକୁ ‘ଶତଞ୍ଜୀବୀ ହେଉ’ ଇତ୍ୟାଦି କହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁର ଶୁଭକାମନା ସହ ଅଭିନନ୍ଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 52
न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नो5पि महत्तरम् | त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେତେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସୁ ନାହିଁ, କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ‘ତୁମେ’ ବୋଲି ଅସମ୍ମାନରେ ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମତରେ ‘ତ୍ୱଂ’ କହି ଅପମାନ କରିବା ଓ ହତ୍ୟା କରିବା—ଏ ଦୁଇଟିରେ ବିଶେଷ ଭେଦ ନାହିଁ।
Verse 53
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत् । पापमाचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅବର, ସମାନ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ‘ତୁମେ’ ବୋଲି ଅନୌପଚାରିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଦୋଷ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପାପକର୍ମୀ ପୁରୁଷର ହୃଦୟ ହିଁ ନିତ୍ୟ ତାହାର ପାପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦିଏ।
Verse 54
ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते हासाधव: । ज्ञानपूर्व विनश्यन्ति गूहमाना महाजने
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅସାଧୁମାନେ ଜାଣିଶୁଣି କରା ପାପକର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହାଜନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାହାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ଚେଷ୍ଟା କରି କରି ସେମାନେ ଶେଷେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 55
नमां मनुष्या: पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवता: । पापेनापिहित: पाप: पापमेवाभिजायते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ମୁଁ ପାପ କରୁଥିବାବେଳେ ମୋତେ ନ ମନୁଷ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ନ ଦେବତା ଦେଖନ୍ତି।” ଏଭଳି ଭାବି ପାପରେ ଆବୃତ ପାପାତ୍ମା ପୁନଃପୁନଃ ପାପ ହିଁ କରେ ଏବଂ ଶେଷେ ପାପଯୋନିରେ ହିଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 56
यथा वार्धुषिको वृद्धि दिनभेदे प्रतीक्षते । धर्मेण पिहित॑ पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत्
ଯେପରି ସୁଦଖୋର ଦିନେଦିନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ସୁଦକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ପାପ ମଧ୍ୟ କାଳ ସହିତ ବଢ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେହି ପାପକୁ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଢାକି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ତାହା ଧର୍ମକୁ ହିଁ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
Verse 57
यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते । प्रायश्षित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति,जैसे नमककी डली जलमें डालनेसे गल जाती है, उसी प्रकार प्रायश्चित्त करनेसे तत्काल पापका नाश हो जाता है
ଯେପରି ଲୁଣର ଡଳି ପାଣିରେ ପକାଇଲେ ଗଳିଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ପାପ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 58
तस्मात् पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धयेत् । कृत्वा तत् साधुष्वाख्येयं ते तत् प्रशमयन्त्युत
ଏହିପରି ହେତୁ ପାପକୁ ଲୁଚାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୁଚାଇଥିବା ପାପ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯଦି କେବେ ପାପ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତାହା ସାଧୁଜନଙ୍କୁ କହିଦେବା ଉଚିତ୍; ସେମାନେ ତାହାର ଶାନ୍ତି କରନ୍ତି।
Verse 59
आशगया संचितं द्रव्यं कालेनैवोपभुज्यते । अन््ये चैतत् प्रपद्यन्ते वियोगे तस्य देहिन:
ଆଶାରେ ସଞ୍ଚିତ ଧନକୁ ପ୍ରକୃତରେ କାଳ ହିଁ ଭୋଗ କରେ; ଦେହୀର ଦେହ ସହିତ ବିୟୋଗ ହେଲେ ସେହି ଧନ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଯାନ୍ତି।
Verse 60
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिण: । तस्मात् सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते,मनीषी पुरुष धर्मको समस्त प्राणियोंका हृदय कहते हैं। अतः समस्त प्राणियोंको धर्मका ही आश्रय लेना चाहिये
ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଧର୍ମ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମନ ଓ ଅନ୍ତଃସାର। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଧର୍ମକୁ ମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରୁ—ଚିନ୍ତା, ଚୟନ ଓ ଆଚରଣର ଭିତ୍ତି ଭାବେ।
Verse 61
एक एव चरेद् धर्म न धर्मध्वजिको भवेत् | धर्मवाणिजका होते ये धर्ममुपभुज्जते
ମଣିଷ ଏକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାଚରଣ କରୁ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଧ୍ୱଜୀ—ଧର୍ମକୁ ପତାକା କରି ଦେଖାଦେଖି କରୁଥିବା—ନ ହେଉ। ଯେମାନେ ଲାଭ ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ‘ଭୋଗ’ କରନ୍ତି, ଧର୍ମର ନାମରେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମର ବ୍ୟାପାରୀ ମାତ୍ର।
Verse 62
अर्चेद् देवानदम्भेन सेवेतामायया गुरून् । निर्धि निदध्यात् पारत्र्यं यात्रार्थ दानशब्दितम्
ଦମ୍ଭ ବିନା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁ; ଛଳ-କପଟ ଛାଡ଼ି ଗୁରୁଜନ ଓ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେବା କରୁ। ଏବଂ ପରଲୋକ-ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ‘ଦାନ’ ନାମକ ନିଧି ସଞ୍ଚୟ କରୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ପାରଲୌକିକ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉଦାର ଭାବେ ଦାନ କରୁ।
Verse 73
तत्परेणैव नान्येन शक््यं होतस्य दर्शनम् । किंतु वे बालक हैं। अहंकारवश अपनेको पण्डित मानते हैं। अतः वे जो पूर्वोक्त निश्चय करते हैं
ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଦର୍ଶନ ତାହାରେ ଏକାଗ୍ର ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ ମାତ୍ର ସମ୍ଭବ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷର ଭରସାରେ ସତ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସବୁଠାରେ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଆକାଶର ନୀଳିମା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଇ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ମିଥ୍ୟା ଠାରେ। ତେଣୁ ଧର୍ମ, ଈଶ୍ୱର ଓ ପରଲୋକ ଆଦି ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର-ପ୍ରମାଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ; କାରଣ ଅନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ। ଏବଂ ‘ବ୍ରହ୍ମ ଏକା ଜଗତର କାରଣ କିପରି?’ ବୋଲି ପଚାରିଲେ—ଆଳସ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କର, ତତ୍ତ୍ୱ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସୀ ରୁହ, ଏବଂ ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରି ଆଗେଇ ଚାଲ; ଏମିତି ଅବିରତ ଯତ୍ନଶୀଳ ପୁରୁଷ ହିଁ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିପାରେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।
Verse 162
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रमाणकथने द्विषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଧର୍ମ-ପ୍ରମାଣକଥନ ବିଷୟକ ଏକଶ ଷଷ୍ଠିଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।