Adhyaya 12
Bhaṅgāśvanopākhyāna — On comparative affection in strī–puruṣa union (भङ्गाश्वनोपाख्यानम्)
Upa-parva: Anuśāsana (Didactic Dialogues) — Itihāsa of Bhaṅgāśvana and Śakra (Indra)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to resolve a doubt: in the physical union of woman and man, whose “touch/affective impact” is greater. Bhīṣma responds by citing an ancient narrative about King Bhaṅgāśvana, a highly dharmic ruler who, being without heirs, performs a sacrifice for sons. Śakra (Indra), portrayed as antagonized by the king’s ritual stance, seeks an opportunity to disrupt him; during a hunting excursion the king becomes disoriented, reaches a beautiful lake, and upon bathing is transformed into a woman. Returning in this altered state, the king confronts social and political complications, installs his sons to rule, and retreats to the forest. In an āśrama context, the transformed king bears another hundred sons. Later, Śakra—disguised as a brāhmaṇa—provokes division between the two sets of sons, leading to conflict and grief. When Śakra reveals himself, he grants a boon: which sons should live, those born when the ruler was male or those born when transformed. The transformed ruler chooses the latter, asserting that a woman’s affection is greater than a man’s; Śakra, pleased, restores life broadly and offers a further choice of gender-state. The ruler elects to remain female, citing greater pleasure and satisfaction in that condition. Bhīṣma closes by deriving the general proposition: in this frame, a woman’s prīti is described as greater.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि कृतघ्नता की गति और प्रायश्चित्त के विषय में एक प्राचीन इतिहास सुनो—जहाँ स्वयं इन्द्र का वैर और एक राजर्षि का विचित्र रूपान्तरण धर्म-चर्चा को तीखा बना देता है। → अत्यन्त धर्मात्मा, पर अपुत्र, राजर्षि भंगास्वन पुत्रार्थ यज्ञ करते हैं और कालक्रम से उनके दो सौ पुत्रों का विनाश हो जाता है। शोक में डूबी अवस्था में इन्द्र प्रकट होकर कठोर वचन कहता है—पुराने अपमान/दुःख का स्मरण कराकर वैर को जाग्रत करता है और राजा के सामने असाधारण विकल्प रखता है: पुरुषत्व या स्त्रीत्व में से एक चुनो। → इन्द्र के वर-प्रस्ताव के बाद भंगास्वन का स्त्रीरूप में परिणत होना और उसी रूप में नगर में लौटना—जहाँ पुत्र, स्त्रियाँ, सेवक और प्रजा विस्मय से भर उठते हैं—कथा का शिखर है; पहचान, कर्तव्य और सामाजिक दृष्टि एक साथ टकराते हैं। → स्त्रीभूत भंगास्वन अपने जीवन के नाम-गोत्र, दार, मन्त्रियों और राज्य-व्यवस्था के बीच स्वयं को स्थापित करने का प्रयत्न करते हैं; अंततः इन्द्र के चरणों में शरण लेकर क्षमा-याचना करते हैं और वैर-प्रसंग का शमन/प्रायश्चित्त की दिशा स्पष्ट होती है। → इन्द्र की प्रसन्नता और भंगास्वन के लिए अंतिम व्यवस्था (स्थायी रूप, पुत्रों/राज्य का भविष्य) किस प्रकार निश्चित होती है—यह आगे की कथा-धारा में पूर्ण रूप से खुलती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २३ श्लोक हैं) ऑपन--#रू< बक। है २ >> द्ादशोड् ध्याय: कृतघ्नकी गति और प्रायश्षित्तका वर्णन तथा स्त्री-पुरुषके संयोगमें स्त्रीको ही अधिक सुख होनेके सम्बन्धमें भंगास्वनका उपाख्यान (युधिष्ठिर उदाच प्रायक्षित्तं कृतघ्नानां प्रतिब्रूहि पितामह । बगिलिक [ गुरूंश्वैव येडवमन्यन्ति मोहिता: ।। पूछा--पितामह! जो मोहवश माता-पिता तथा गुरुजनोंका अपमान करते हैं उन कृतघ्नोंके लिये कया प्रायश्चित्त है? यह बताइये ।। ये चाप्यन्ये परे तात कृतघ्ना निरपत्रपा: । तेषां गति महाबाहो श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। तात! महाबाहो! दूसरे भी जो निर्लज्ज एवं कृतघ्न हैं उनकी गति कैसी होती है? यह सब मैं यथार्थरूपसे सुनना चाहता हूँ ।। भीष्म उवाच कृतघ्नानां गतिस्तात नरके शाश्वती: समा: । मातापितृगुरूणां च ये न तिष्ठन्ति शासने ।। कृमिकीटपिपीलेषु जायन्ते स्थावरेषु च । दुर्लभो हि पुनस्तेषां मानुष्ये पुनरुद्भव: ।। भीष्मजीने कहा--तात! कृतघ्नोंकी एक ही गति है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ପିତାମହ! ଯେମାନେ ମୋହବଶତଃ ମାତା-ପିତା ଓ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେହି କୃତଘ୍ନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ’ଣ—ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଆଉ ହେ ତାତ, ଯେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ କୃତଘ୍ନ—ହେ ମହାବାହୋ—ତାଙ୍କର ଗତି କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । भंगास्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत् पुरा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଭଙ୍ଗାଶ୍ୱନ ସହିତ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କର ବୈର କିପରି ହୋଇଥିଲା।”
Verse 3
पुरा भंगास्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिक: । अपुत्र: पुरुषव्याघ्र पुत्रार्थ यज्ञमाहरत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ପୁରାତନ କାଳରେ ଭଙ୍ଗାଶ୍ୱନ ନାମକ ଅତିଧାର୍ମିକ ଜଣେ ରାଜର୍ଷି ଥିଲେ। ସେ ପୁତ୍ରହୀନ ଥିବାରୁ ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।”
Verse 4
अग्निष्ठृतं स राजर्षिरिन्द्रद्धिष्ट महाबल: । प्रायक्षित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामेषु चेष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସେ ମହାବଳୀ ରାଜର୍ଷି ‘ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୃତ’ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ତାହାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥାନ ନ ମିଳିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମୟରେ ଓ ପୁତ୍ରକାମନାରେ ମଧ୍ୟ ଇଷ୍ଟ ମନାଯାଏ।”
Verse 5
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञ महाभाग: सुरेश्वर: । अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ସେ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟ ଜାଣି ମହାଭାଗ ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର, ନିୟତାତ୍ମା ସେ ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ଆଚରଣରେ କୌଣସି ଦୋଷ—କୌଣସି ଛିଦ୍ର—ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।”
Verse 6
न चैवास्यान्तरं राजन् स ददर्श महात्मन: । कस्यचित्त्वय कालस्य मृगयां गतवान् नृप:
ହେ ରାଜନ୍! ବହୁତ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାତ୍ମା ନୃପତିଙ୍କର କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା କିମ୍ବା ଛିଦ୍ର ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। କିଛି କାଳ ପରେ ରାଜା ମୃଗୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲେ।
Verse 7
इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत् । एकाशथ्चैन च राजर्षि भ्रान्त इन्द्रेण मोहित:
ହେ ନରେଶ୍ୱର! “ଏହିଁ ହେଉଛି ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାର ସୁଯୋଗ” ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ରାଜାଙ୍କୁ ମୋହରେ ପକାଇଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ରାଜର୍ଷି ଭଙ୍ଗାଶ୍ୱନ ଏକମାତ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହ ଦିଗଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏଠି-ସେଠି ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଦିଗଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ। ଭୁଖ-ତିର୍ଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ପରିଶ୍ରମ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 8
न दिशो<विन्दत नृप: क्षुत्पिपासार्दितस्तदा । इतश्रैतश्न वै राजन् श्रमतृष्णान्वितो नूप
ସେତେବେଳେ ଭୁଖ-ତିର୍ଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ରାଜା ଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ହେ ରାଜନ୍! ଶ୍ରମ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ଏଠି-ସେଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 9
सरो<पश्यत् सुरुचिरं पूर्ण परमवारिणा । सो<5वगाहा सरस्तात पाययामास वाजिनम्,तात! घूमते-घूमते उन्होंने उत्तम जलसे भरा हुआ एक सुन्दर सरोवर देखा। उन्होंने घोड़ेको उस सरोवरमें स्नान कराकर पानी पिलाया
ତାତ! ଭ୍ରମଣ କରୁ କରୁ ସେ ଉତ୍ତମ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ସରୋବର ଦେଖିଲେ। ସେ ସରୋବରରେ ଅବଗାହନ କରି ଘୋଡ଼ାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଜଳ ପିଆଇଲେ।
Verse 10
अथ पीतोदकं सोश्व॑ वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तम: । अवगाहा ततः स्नातत्तत्र स्त्रीत्वमवाप्तवान्
ଘୋଡ଼ା ଜଳ ପିଇ ସାରିଲା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପତି ତାହାକୁ ଗଛରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ନିଜେ ଜଳରେ ଅବଗାହନ କରି ସ୍ନାନ କଲେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସହିତେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 11
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें लक्ष्मी और रुक्मिणीका संवादविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्टवा व्रीडितो नृपसत्तम: । चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतन:
ନିଜକୁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଦେଖି ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଅନ୍ତଃକରଣ ଚିନ୍ତାମୟ ଭାବନାରେ ଡୁବିଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚେତନା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 12
अपनेको स्त्रीरूपमें देखकर राजाको बड़ी लज्जा हुई। उनके सारे अन्तःकरणमें भारी चिन्ता व्याप्त हो गयी। उनकी इन्द्रियाँ और चेतना व्याकुल हो उठीं ।।
ସ୍ତ୍ରୀରୂପରେ ନିଜକୁ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ଭାରି ଲଜ୍ଜା ହେଲା। ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ମନରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା ବ୍ୟାପିଗଲା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚେତନା ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଉଠିଲା। ସେ ଭାବିଲେ—“ଏବେ ମୁଁ କିପରି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିବି? କିପରି ନଗରକୁ ଯିବି? ମୁଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୁତ ଯଜ୍ଞ କରିଛି; ତାହାର ଫଳରେ ମୋ ନିଜ ଦେହଜ ଶତ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ର ପାଇଛି—ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କ’ଣ କହିବି? ମୋ ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ନଗର ଓ ଜନପଦର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କିପରି ଯିବି?”
Verse 13
जात॑ महाबलानां मे तान् प्रवक्ष्यामि कि त्वहम् दारेषु चात्मकीयेषु पौरजानपदेषु च
“ମୋର ମହାବଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି—ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବି? ଏବଂ ମୋ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ନଗର ଓ ଜନପଦର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କିପରି ଫେରିବି?”
Verse 14
मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च । स्त्रीगुणा ऋषिश्ि: प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभि:,“धर्मके तत्त्वको देखने और जाननेवाले ऋषियोंने मृदुता, कृशता और व्याकुलता--ये सत्रीके गुण बताये हैं
“ମୃଦୁତ୍ୱ, ତନୁତ୍ୱ (କୃଶତା), ଏବଂ ବିକଳତା—ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରିଥିବା ଋଷିମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତ୍ରୀଗୁଣ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।”
Verse 15
व्यायामे कर्कशत्वं च वीर्य च पुरुषे गुणा: । पौरुषं विप्रणष्टं वै स्त्रीत्वं केनापि मे5भवत्
“ପରିଶ୍ରମରେ କଠୋରତା ଏବଂ ଶକ୍ତି-ପରାକ୍ରମ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପୁରୁଷର ଗୁଣ। କିନ୍ତୁ ମୋର ପୌରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; କୌଣସି ଅଜ୍ଞାତ କାରଣରୁ ମୋ ଭିତରେ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।”
Verse 16
स्त्रीभावात् पुनरश्चं तं कथमारोदुमुत्सहे । महता त्वथ यत्नेन आरुद्माश्वं नराधिप:
ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀଭାବ ହେତୁ ମୁଁ ପୁଣି ସେ ଅଶ୍ୱରେ କିପରି ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ସାହସ କରିବି? ତଥାପି ମହା ପ୍ରୟାସରେ ଶେଷରେ ସେ ନରାଧିପ ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କଲେ।
Verse 17
पुत्रा दाराश्न भृत्याश्न पौरजानपदाश्न ते
ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ, ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ତୁମ ଭୃତ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ନଗର-ଜନପଦର ପ୍ରଜାମାନେ—ଏ ସମସ୍ତେ ତୁମ ଦାୟିତ୍ୱର ଅଧୀନ।
Verse 18
अथोवाच स राजर्षि: स्त्रीभूतो वदतां वर:
ତେବେ ସେ ରାଜର୍ଷି—ସ୍ତ୍ରୀଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—କହିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପଧାରୀ ରାଜର୍ଷି ଭଙ୍ଗାସ୍ୱନ କହିଲେ—“ମୁଁ ନିଜ ସେନାରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ମୃଗୟାକୁ ବାହାରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଦୈବ ପ୍ରେରଣାରେ ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏକ ଘୋର ଅଟବୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲି।”
Verse 19
मृगयामस्मि निर्यातो बलै: परिवृतो दृढम् । उदशभ्रान्त: प्राविशं घोरामटवीं दैवचोदित:
ମୁଁ ଦୃଢଭାବେ ନିଜ ସେନାରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ମୃଗୟାକୁ ବାହାରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଦୈବଚୋଦନାରେ ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏକ ଘୋର ଅଟବୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲି।
Verse 20
अटबव्यां च सुघोरायां तृष्णातों नष्टचेतन: । सर: सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिवृतम्,उस घोर वनमें प्याससे पीड़ित एवं अचेत-सा होकर मैंने एक सरोवर देखा, जो पक्षियोंसे घिर हुआ और मनोहर शोभासे सम्पन्न था
ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଅଟବୀରେ ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ଓ ପ୍ରାୟ ଚେତନାହୀନ ହୋଇ ମୁଁ ଗୋଟିଏ ସରୋବର ଦେଖିଲି—ମନୋହର ଶୋଭାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଯାହା ପକ୍ଷୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
Verse 21
उस सरोवरमें उतरकर स्नान करते ही दैवने मुझे स्त्री बना दिया। अपनी स्त्रियों और मन्त्रियोंके नाम-गोत्र बताकर उन स्त्रीरूपधारी श्रेष्ठ नरेशने अपने पुत्रोंसे कहा--'पुत्रो! तुमलोग आपसमें प्रेमपूर्वक्क रहकर राज्यका उपभोग करो। अब मैं वनको चला जाऊँगा'
ସେହି ସରୋବରରେ ଅବତରି ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରେ ଦୈବ ମୋତେ ସ୍ତ୍ରୀ କରିଦେଲା। ତାପରେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପଧାରୀ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରେଶ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ନାମ-ଗୋତ୍ର କହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପୁତ୍ରମାନେ! ପରସ୍ପର ପ୍ରେମରେ ଏକତ୍ର ରହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର। ମୁଁ ଏବେ ବନକୁ ଯାଉଛି।”
Verse 22
आह पुत्रांस्ततः सो5थ स्त्रीभूत: पार्थिवोत्तम: । सम्प्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାପରେ ସ୍ତ୍ରୀଭୂତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରେମରେ ରହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର; ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି, ପୁତ୍ରମାନେ।”
Verse 23
एवमुक््त्वा पुत्रशतं वनमेव जगाम ह | गत्वा चैवाश्रमं सा तु तापसं प्रत्यपद्यत,अपने सौ पुत्रोंसे ऐसा कहकर राजा वनको चले गये। वह स्त्री किसी आश्रममें जाकर एक तापसके आश्रयमें रहने लगी
ଏପରି କହି ରାଜା ନିଜ ଶତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ଏକ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଏକ ତାପସଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲା।
Verse 24
तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेष्वभवच्छतम् । अथ सा<55दाय तानू् सर्वान् पूर्वपुत्रानभाषत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେ ତାପସଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ତାଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲେ। ତାପରେ ରାଣୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ପୂର୍ବପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲା— “ପୁତ୍ରମାନେ! ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପୁରୁଷରୂପରେ ଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋର ଶତ ପୁତ୍ର; ଏବେ ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପକୁ ଆସିଛି, ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶତ ପୁତ୍ର। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଭ୍ରାତୃଭାବରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ପାଳନ କର।”
Verse 25
पुरुषत्वे सुता यूय॑ स्त्रीत्वे चेमे शतं सुता: । एकत्र भूज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ପୁରୁଷରୂପରେ ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର; ସ୍ତ୍ରୀରୂପରେ ଏମାନେ ମୋର ଶତ ପୁତ୍ର। ତେଣୁ ପୁତ୍ରମାନେ, ଭ୍ରାତୃଭାବରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର।”
Verse 26
सहिता भ्रातरस्ते5थ राज्यं बुभुजिरे तदा । तान् दृष्टवा भ्रातृभावेन भुज्जानान् राज्यमुत्तमम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ଭାଇମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ଭୋଗ କରିବା ସହ ଶାସନ କରିଲେ। ଭ୍ରାତୃଭାବରେ ଏକସାଥି ରହି ସେଇ ଉତ୍ତମ ରାଜ୍ୟକୁ ସମେତେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖି ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପରିପ୍ଲୁତ ହୋଇ ମନେ ଭାବିଲେ—‘ମୁଁ ତ ଏହି ରାଜର୍ଷିଙ୍କୁ ଉପକାର ହିଁ କରିଛି; କୌଣସି ଅପକାର କରିନାହିଁ।’
Verse 27
चिन्तयामास देदवेन्द्रो मन्युनाथ परिप्लुत: । उपकारोअस्य राजर्षे: कृतो नापकृतं मया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ମୁଁ ଏହି ରାଜର୍ଷିଙ୍କୁ ଉପକାର ହିଁ କରିଛି; କୌଣସି ଅପକାର କରିନାହିଁ।’
Verse 28
ततो ब्राह्मणरूपेण देवराज: शतक्रतुः । भेदयामास तान् गत्वा नगरं वै नृपात्मजान्,तब देवराज इन्द्रने ब्राह्मणका रूप धारण करके उस नगरमें जाकर उन राजकुमारोंमें फूट डाल दी
ତାପରେ ଦେବରାଜ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧାରଣ କରି ନଗରକୁ ଯାଇ ସେଇ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଟ ପକାଇଲେ।
Verse 29
भ्रातृणां नास्ति सौक्षात्रं येष्वेकस्य पितु: सुताः । राज्यहेतोर्विवदिता: कश्यपस्य सुरासुरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକେ ପିତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାୟଃ ସତ୍ୟ ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହ ମିଳେ ନାହିଁ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ପରସ୍ପର ସଦା ବିବାଦ କରୁଥାନ୍ତି।
Verse 30
यूयं भड्भास्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुता: । कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्च सुतास्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—‘ତୁମେ ଭଡ୍ଭାସ୍ୱନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ଜଣେ ତାପସଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏପରି ଭିନ୍ନ ଉତ୍ପତ୍ତି ଥିଲେ ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ସ୍ନେହ କିପରି ଦୃଢ଼ ରହିବ? କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ; ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ଓ ଏକତା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।’
Verse 31
युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजै: । इन्द्रेण भेदितास्ते तु युद्धेउन्योन्यमपातयन्
“ତୁମମାନଙ୍କର ପୈତୃକ ରାଜ୍ୟକୁ ତାପସଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଆସି ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।” ଇନ୍ଦ୍ର ଫୁଟ ପକାଇଦେବାରୁ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କରି ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ପତନ କରାଇ ନିହତ କଲେ।
Verse 32
तच्छुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह । ब्राह्मणच्छटझनाभ्येत्य तामिन्द्रो5थान्वपृच्छत
ସେ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ତାପସୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଫୁଟିଫୁଟି କାନ୍ଦିଲା। ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛଦ୍ମବେଶ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ପଚାରିଲେ।
Verse 33
केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने । ब्राह्मणं तं ततो दृष्टवा सा स्त्री करुणमब्रवीत्,'सुमुखि! तुम किस दुःखसे संतप्त होकर रो रही हो?” उस ब्राह्मणको देखकर वह स्त्री करुणस्वरमें बोली--
“ସୁମୁଖୀ! କେଉଁ ଦୁଃଖରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ?” ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ସ୍ତ୍ରୀ କରୁଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲା।
Verse 34
पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन् कालेन विनिपातिते । अहूं राजाभवं विप्र तत्र पूर्व शतं मम
“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! କାଳର ଆଘାତରେ ମୋର ଦୁଇଶେ ପୁଅ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ବିପ୍ରବର! ମୁଁ ପୂର୍ବେ ରାଜା ଥିଲି; ସେ ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋର ଶେ ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ।”
Verse 35
समुत्पन्नं स्वरूपाणां पुत्राणां ब्राह्मणोत्तम | कदाचिन्मृगयां यात उद्भ्रान्तो गहने वने
“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମ! ସେ ପୁଅମାନେ ମୋର ନିଜ ରୂପସଦୃଶ ଥିଲେ। ଏକଦା ମୁଁ ମୃଗୟାକୁ ଯାଇ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ପଥ ହରାଇଲି।”
Verse 36
अवगादश्न सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम । पुत्रान् राज्ये प्रतिष्ठाप्प वनमस्मि ततो गत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମ! ଏକ ସରୋବରରେ ଅବଗାହନ କରି ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରେ ମୁଁ ପୁରୁଷରୁ ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଗଲି। ପରେ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ମୁଁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲି।
Verse 37
स्त्रियाश्न मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना । आश्रमे जनितं ब्रह्मन् नीतं तन्नगरं मया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରିବା ପରେ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ମୋଠାରୁ ଶତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କରାଇଲେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଗରକୁ ନେଇ ରାଜ୍ୟାଧିକାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଲି।
Verse 38
तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज । एतत् शोचाम्यहं ब्रह्मन् दैवेन समभिप्लुता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! କାଳଯୋଗରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୈର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଦୈବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 39
इन्द्रस्तां दु:खितां दृष्टवा अब्रवीत् परुषं वच: । पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम्,इन्द्रने उसे दु:खी देख कठोर वाणीमें कहा--भद्रे! जब पहले तुम राजा थीं, तब तुमने भी मुझे दुःसह दुःख दिया था
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାକୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର କଠୋର ବାଣୀରେ କହିଲେ— ‘ଭଦ୍ରେ! ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲ।’
Verse 40
इन्द्रद्ध्रिन यजता मामनाहूय घिष्ठितम् । इन्द्रोडहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते पातितं मया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— ‘ଇନ୍ଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ଯଜ୍ଞ ତୁମେ କଲ; କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଆହ୍ୱାନ ନକରି ସେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରିଦେଲ। ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ମୁଁ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର; ତୁମ ବୈରର ପ୍ରତିକାର ମୁଁ ହିଁ କରିଛି।’
Verse 41
इन्द्रं दृष्टवा तु राजर्षि: पादयो: शिरसा गत: । प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜର୍ଷି ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପୁତ୍ରକାମନାରେ ସେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା କ୍ରତୁ ବିନୟରେ କହିଲେ—“ହେ ତ୍ରିଦଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।”
Verse 42
प्रणिपातेन तस्येन्द्र: परितुष्टो वरं ददौ
ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଣିପାତରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ରାଜନ! ତୁମର କେଉଁ ପୁତ୍ରମାନେ ଜୀବିତ ହେଉନ୍ତୁ? ସ୍ତ୍ରୀଭାବରେ ତୁମଠାରୁ ଯେମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ସେମାନେ, କିମ୍ବା ପୁରୁଷଭାବରେ ତୁମଠାରୁ ଯେମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ସେମାନେ?”
Verse 43
पुत्रास्ते कतमे राजन् जीवन्त्वेतत् प्रचक्ष्व मे । स्त्रीभूतस्य हि ये जाता: पुरुषस्याथ येडभवन्
“ରାଜନ! ମୋତେ କୁହ—ତୁମର କେଉଁ ପୁତ୍ରମାନେ ଜୀବିତ ହେଉନ୍ତୁ? ସ୍ତ୍ରୀଭାବରେ ତୁମଠାରୁ ଯେମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, କିମ୍ବା ପୁରୁଷଭାବରେ ତୁମଠାରୁ ଯେମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ?”
Verse 44
तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताउ्जलि: । स्त्रीभूतस्य हि ये पुत्रास्ते मे जीवन्तु वासव
ତାପରେ ସେଇ ତାପସୀ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବାସବ! ସ୍ତ୍ରୀଭାବରେ ମୋଠାରୁ ଯେ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ଜୀବିତ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 45
इन्द्रस्तु विस्मितो दृष्ट्वा स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः । पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्या: सुतास्तव
ଇନ୍ଦ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପଚାରିଲେ—“ତୁମେ ପୁରୁଷରୂପରେ ଯେ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲ, ସେମାନେ କିପରି ତୁମ ଦ୍ୱେଷର ପାତ୍ର ହେଲେ?”
Verse 46
स्त्रीभूतस्य हि ये जाता: स्नेहस्तेभ्योडथधिक: कथम् | कारण श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहाहसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବାବେଳେ ଯେମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ସ୍ନେହ କାହିଁକି ଅଧିକ? ମୁଁ ଏହାର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ ତାହା କହିବା ଉଚିତ।”
Verse 47
रूयुवाच स्त्रियास्त्वभ्यधिक: स्नेहो न तथा पुरुषस्य वै | तस्मात् ते शक्र जीवन्तु ये जाता: स्त्रीकृतस्य वै
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା— “ହେ ଶକ୍ର! ସ୍ତ୍ରୀର ସ୍ନେହ ନିଶ୍ଚୟ ଅଧିକ; ପୁରୁଷର ସେପରି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପେ ଥିବାବେଳେ ଯେମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ସେମାନେ ହିଁ ଜୀବିତ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 48
भीष्म उवाच एवमुक्तस्ततस्त्विन्द्र: प्रीतो वाक्यमुवाच ह । सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସେପରି କହିବା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ— “ହେ ସତ୍ୟବାଦିନୀ! ଏଠାରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଜୀବିତ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 49
वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत । पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाडुक्षते
“ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ହେ ସୁବ୍ରତ! ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବର ବାଛ। ତୁମେ ପୁଣି ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ କି, ନା ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଯାହା ଅଭିଲାଷ କର, ମୋ ପାଖରୁ ମାଗ।”
Verse 50
रूयुवाच स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र पुंस्त्वं नेच्छामि वासव । एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह
ସ୍ତ୍ରୀ କହିଲା— “ହେ ଶକ୍ର! ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱକୁ ହିଁ ବରଣ କରୁଛି; ହେ ବାସବ! ମୁଁ ଏବେ ପୁରୁଷ ହେବାକୁ ଚାହୁଁନି।” ସେପରି କହିବା ପରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 51
पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं चोदयसे विभो | एवमुक्त: प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ହେ ବିଭୋ! ପୁରୁଷତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ କାହିଁକି ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଛ?” ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ସେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 52
स्त्रिया: पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा । एतस्मात् कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्पहम्
“ହେ ଶକ୍ର, ଦେବେନ୍ଦ୍ର! ପୁରୁଷସହ ସଂଯୋଗରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସଦା ଅଧିକ ପ୍ରୀତି (ବିଷୟସୁଖ) ମିଳେ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ୱକୁ ହିଁ ବରଣ କରୁଛି।”
Verse 53
रमिताभ्यधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम । स्त्रीभावेन हि तुष्यामि गम्यतां त्रिदशाधिप
“ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ସ୍ତ୍ରୀଭାବରେ ମୁଁ ଅଧିକ ରତି-ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଛି; ତେଣୁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପରେ ହିଁ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ହେ ତ୍ରିଦଶାଧିପ, ଆପଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ।”
Verse 54
एवमस्त्विति चोक््त्वा तामापृच्छ त्रिदिवं गत: । एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते
“ଏବମସ୍ତୁ (ଏମିତି ହେଉ)” ବୋଲି କହି ଇନ୍ଦ୍ର ସେ ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ) କୁ ଗଲେ। ଏହିପରି, ହେ ମହାରାଜ, ବିଷୟ-ଭୋଗରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପୁରୁଷଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 163
पुनरायात् पुरं तात स्त्रीकृतो नृपसत्तम: । “अब स्त्रीभाव आ जानेसे उस अश्वपर कैसे चढ़ सकूँगी?” तात! किसी-किसी तरह महान् प्रयत्न करके वे स्त्रीरूपधारी नरेश घोड़ेपर चढ़कर अपने नगरमें आये
ତାପରେ, ହେ ତାତ, ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ ସେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁନର୍ବାର ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ— “ଏବେ ସ୍ତ୍ରୀଭାବ ଆସିଗଲା, ମୁଁ ସେ ଘୋଡ଼ାରେ କିପରି ଚଢ଼ିବି?” ତଥାପି ମହା ପ୍ରୟାସରେ, ଯେମିତି-ସେମିତି, ସ୍ତ୍ରୀରୂପରେ ହିଁ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ନିଜ ରାଜଧାନୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 173
किंच्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गता: । राजाके पुत्र, स्त्रियाँ, सेवक तथा नगर और जनपदके लोग, “यह क्या हुआ?'--ऐसी जिज्ञासा करते हुए बड़े आश्वर्यमें पड़ गये
“ଏହା ସତ୍ୟସତ୍ୟ କ’ଣ?” ଏମିତି ଜାଣି ସେମାନେ ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେବକମାନେ ଏବଂ ନଗର-ଜନପଦର ଲୋକମାନେ—ସମସ୍ତେ “କ’ଣ ହେଲା?” ବୋଲି ପଚାରି ପଚାରି ମହା ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ।
Verse 231
तत्रावगाढ: स्त्रीभूतो दैवेनाहं कृत: पुरा । नामगोत्राणि चाभाष्य दाराणां मन्त्रिणां तथा
ସେଠାରେ ମୁଁ ସେଇ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗଭୀରଭାବେ ଫସିଗଲି; ଦୈବବଶେ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏବଂ ମୁଁ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କର ଓ ସେହିପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଦେଲି।
Verse 413
इष्टस्त्रिदशशार्टूल तत्र मे क्षन्तुमरहसि । इन्द्रको देखकर वे स्त्रीरूपधारी राजर्षि उनके चरणोंमें सिर रखकर बोले--'सुरश्रेष्ठ आप प्रसन्न हों। मैंने पुत्रकी इच्छासे वह यज्ञ किया था। देवेश्वर! उसके लिये आप मुझे क्षमा करें!
ହେ ତ୍ରିଦଶଶାର୍ଦୂଳ! ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ପୁତ୍ରକାମନାରେ ମୁଁ ସେଇ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲି; ହେ ଦେବେଶ୍ୱର! ତେଣୁ ମୋତେ କ୍ଷମା କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks whose experience is ‘greater’ in strī–puruṣa union—framed as the comparative predominance of touch/affective impact (sparśa) and the resulting prīti.
Through Bhaṅgāśvana’s stated preference after transformation, the exemplum concludes that a woman’s affection (sneha/prīti) is described as greater in this narrative logic, and that experiential testimony is used to settle the question.
No explicit phalaśruti formula appears here; the chapter functions as a precedent-setting exemplum whose ‘result’ is the resolved doubt and the ethical-psychological generalization stated at the close.