Adhyaya 107
आचारप्रशंसा (Praise of Ācāra as the Basis of Longevity, Fame, and Prosperity)
Upa-parva: Ācāra–Āyuḥ–Kīrti–Śrī Anuśāsana (Conduct and the Causes of Longevity, Fame, and Prosperity)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why humans—despite the Vedic ideal of a hundred-year lifespan—often die young, and by what means one gains longevity, fame, and prosperity: through austerity, celibacy, mantra, sacrifice, medicines, birth, or behavior. Bhīṣma responds with a programmatic claim: ācāra (regulated conduct) is the generator of āyus and śrī, and the foundation of kīrti both in this world and beyond. He contrasts durācāra—marked by fear-inducing behavior, impiety, and transgression of guru and śāstra—with the long-lived person characterized by non-anger, truthfulness, non-violence, and absence of envy. The chapter then catalogs practical injunctions spanning daily routine (waking at brāhma-muhūrta, sandhyā observances), cleanliness and waste-disposal norms, etiquette toward elders and teachers, speech ethics (avoiding harsh or humiliating words), dietary and hospitality rules, sexual restraint and prohibited relations, and household/ritual proprieties. The discourse culminates in a summarizing refrain: ācāra produces well-being, increases reputation, supports dharma, and removes inauspiciousness—presented as a compassionate, universal guideline for all social groups.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—मनुष्य दीर्घायु कैसे होता है, अल्पायु क्यों होता है, कीर्ति और श्री (समृद्धि) किससे मिलती है? (V2) → भीष्म उत्तर को केवल ‘धर्म’ के सिद्धान्तों तक सीमित नहीं रखते; वे जीवन-व्यवहार के सूक्ष्म नियमों—यज्ञ-परम्परा (शम्या फेंककर वेदी-सीमा), तप-ब्रह्मचर्य-जप-होम, मन-वाणी-शरीर की शुद्धि, क्रोध-नियंत्रण, शयन-आहार-वस्त्र-आचरण की मर्यादाएँ—एक-एक कर रखते जाते हैं। (V1, V3, V37, V49, V85, V93, V863) → भीष्म ‘आचरण-धर्म’ को निर्णायक बताते हैं: क्रोध में किसी पर दण्ड न उठाना, केवल पुत्र/शिष्य को भी शिक्षा-हेतु मर्यादित ताड़न की अनुमति (V37); शयन, वस्त्र, स्नानोत्तर लेपन, भोजन-नियम, और ‘दूसरे के वस्त्र’ न पहनने जैसे निषेध (V49, V85, V93, V863)—ये सब दीर्घायु, कीर्ति और श्री के प्रत्यक्ष कारण बनते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष यह बनता है कि उन्नति चाहने वाला बुद्धिमान पुरुष हर कार्य का शुभारम्भ ब्राह्मण द्वारा विधिपूर्वक (वास्तुपूजन आदि) कराए और शौच-शुद्धि को भोजन के आदि-अन्त तक हितकर माने। (V1176, V1310) → युधिष्ठिर के प्रश्नों का विस्तार अगले उपदेशों की ओर संकेत करता है—शौच, आहार, गृह-धर्म और सामाजिक मर्यादा के और सूक्ष्म विधान आगे कैसे व्यवस्थित होंगे?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। अपि्-छऋाज > यज्ञकर्ता पुरुष 'शम्या' नामक एक काठका डंडा खूब जोर लगाकर फेंकता है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶତାୟୁ ଓ ଶତବୀର୍ୟ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତଥାପି ଅନେକେ ଶିଶୁବୟସରେ ମଧ୍ୟ ମରିଯାଆନ୍ତି। ଏହା କାହିଁକି?
Verse 2
आयुष्मान् केन भवति अल्पायुर्वापि मानव: | केन वा लभते कीर्ति केन वा लभते श्रियम्
ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ କାରଣରୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଏ? କେଉଁଥିରୁ କୀର୍ତ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ କେଉଁଥିରୁ ଶ୍ରୀ—ସମ୍ପଦ—ମିଳେ?
Verse 3
तपसा ब्रह्मचर्येण जपहोमैस्तथौषधै: । कर्मणा मनसा वाचा तने ब्रूहि पितामह
ପିତାମହ! ତପସ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଜପ, ହୋମ ଏବଂ ଔଷଧ ଆଦି—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନୁଷ୍ୟ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବ? ମନ, ବାଣୀ ଓ କର୍ମ (ଶରୀର) ଦ୍ୱାରା କିପରି ଚାଲିଲେ ସେ ଶ୍ରେୟର ଭାଗୀ ହେବ—ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 4
भीष्म उवाच अत्र तेहहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि । अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्वापि मानव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ତାହା ମୁଁ ଏଠାରେ କହିବି—କେଉଁ କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଏ ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ।
Verse 5
येन वा लभते कीर्ति येन वा लभते श्रियम् यथा वर्तयन् पुरुष: श्रेयसा सम्प्रयुज्यते
କେଉଁ ଆଚରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତି ପାଏ, କେଉଁ ଆଚରଣରୁ ଶ୍ରୀ—ସମ୍ପଦ—ପାଏ; ଯେପରି ସେ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ସେପରି ଶ୍ରେୟ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 6
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! तुम मुझसे जो पूछ रहे हो, इसका उत्तर देता हूँ। मनुष्य जिस कारणसे अल्पायु होता है, जिस उपायसे दीर्घायु होता है, जिससे वह कीर्ति और सम्पत्तिका भागी होता है तथा जिस बर्तावसे पुरुषको श्रेयका संयोग प्राप्त होता है, वह सब बताता हूँ, सुनो ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୁମେ ଯାହା ପଚାରୁଛ, ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଉଛି। କେଉଁ କାରଣରୁ ମଣିଷ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଏ, କେଉଁ ଉପାୟରୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ, କିପରି କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଭାଗୀ ହୁଏ, ଏବଂ କେଉଁ ଆଚରଣରୁ ପୁରୁଷ ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ ସହ ଯୋଗ ପାଏ—ସେ ସବୁ ଶୁଣ। ସଦାଚାରରୁ ହିଁ ଆୟୁ ମିଳେ; ସଦାଚାରରୁ ହିଁ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ; ଏବଂ ସଦାଚାରରୁ ହିଁ ମଣିଷ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି କୀର୍ତ୍ତି ପାଏ।
Verse 7
दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् । त्रसन्ति यस्माद् भूतानि तथा परिभवन्ति च
ଦୁରାଚାରୀ ପୁରୁଷ ଏହି ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ ନାହିଁ; କାରଣ ତାହାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପରେ ତିରସ୍କାର ଓ ଅପମାନର ଶିକାର ହୁଏ।
Verse 8
दुराचारी पुरुष, जिससे समस्त प्राणी डरते और तिरस्कृत होते हैं, इस संसारमें बड़ी आयु नहीं पाता ।।
ଦୁରାଚାରୀ ପୁରୁଷ—ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ତିରସ୍କୃତ—ଏହି ସଂସାରରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯଦି କେହି ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଓ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଚାହେ, ସେ ଏଠାରେ ସଦାଚାର ପାଳନ କରୁ। ପାପମୟ ଶରୀର ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ନିୟମିତ ସଦାଚାର ଶରୀର-ମନର ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣକୁ ନଶ୍ଟ କରି ଦୁଷ୍ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଦମନ କରେ।
Verse 9
आचारलक्षणो धर्म: संतश्षारित्रलक्षणा: । साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्
ସଦାଚାର ହିଁ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ। ସଚ୍ଚରିତ୍ରତା ହିଁ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପରିଚୟ। ସାଧୁଜନ ଯେପରି ଜୀବନରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି—ସେଇ ଆଚରଣ ହିଁ ସଦାଚାରର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ।
Verse 10
अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम् | भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जना: कुर्वते प्रियम्
ଯେ ମଣିଷ ଧର୍ମାଚରଣ କରେ ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ରହେ, ତାହାକୁ ଦେଖିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ କେବଳ ତାହାର ନାମ ଶୁଣି ତାହାକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି।
Verse 11
ये नास्तिका निष्क्रियाश्व गुरुशास्त्राभिलड्घिन: । अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुष:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ନାସ୍ତିକ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟକ୍ରିୟାରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଜ୍ଞା ଲଂଘନକାରୀ, ଧର୍ମ ଅଜ୍ଞ ଓ ଦୁରାଚାରୀ—ସେମାନଙ୍କର ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
Verse 12
विशीला भिजन्नमर्यादा नित्यं संकीर्णमैथुना: । अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଶୀଳହୀନ, ସଦା ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗକାରୀ ଏବଂ ନିଷିଦ୍ଧ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନୈତିକ ମୈଥୁନରେ ଲିପ୍ତ—ସେମାନେ ଇହଲୋକରେ ଅଳ୍ପାୟୁ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନରକଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 13
सर्वलक्षणहीनो5पि समुदाचारवान् नर: । श्रद्दधानोडनसूयुश्च॒ शतं वर्षाणि जीवति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦାଚାରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିରହିତ—ସେ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତି।
Verse 14
अक्रोधन: सत्यवादी भूतानामविहिंसक: । अनसूयुरजिद्दाश्व शतं वर्षाणि जीवति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କ୍ରୋଧହୀନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସକ, ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିରହିତ ଓ କପଟଶୂନ୍ୟ—ସେ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତି। ସେ ସମାହିତ ହୋଇ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଭୋଜନ କରୁ; ମଧ୍ୟବେଳେ ନ ଖାଉ। ବଳପୂର୍ବକ (ଅନୁଚିତ ଭାବେ) ଭୋଜନ ନ କରୁ, ଏବଂ ପରଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରୁ।
Verse 15
लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नर: । नित्योच्छिष्ट: संकुसुको नेहायुर्विन्दते महत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଢେଲା ଭାଙ୍ଗେ, ତୃଣ ଛେଦେ, ନଖ କାମୁଡ଼େ, ଏବଂ ସଦା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଅଶୁଦ୍ଧ) ଓ ଚଞ୍ଚଳ ରହେ—ଏପରି କୁଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଇହଲୋକରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଉନାହିଁ।
Verse 16
ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थों चानुचिंतयेत् । उत्थायाचम्य तिषछेत पूर्वा संध्यां कृताज्जलि:
ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜାଗି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରିବ। ପରେ ଶୟ୍ୟାରୁ ଉଠି ଆଚମନ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ପୂର୍ବଦିଗର ପ୍ରାତଃସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବ।
Verse 17
एवमेवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यत: । नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यान््तं कदाचन,इसी प्रकार सायंकालमें भी मौन रहकर संध्योपासना करे। उदय और अस्तके समय सूर्यकी ओर कदापि न देखे
ଏହିପରି ଭାବେ ବାକ୍ସଂଯମ ରଖି ସାୟଂସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଉପାସନା କରିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ କରୁଥିବାବେଳେ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ଯାଉଥିବାବେଳେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବ ନାହିଁ।
Verse 18
नोपसूष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् | ऋषयो नित्यसंध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्तुवन्
ଋଷିମାନେ ନ ଅପବିତ୍ର-ଦୂଷିତ ସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିଲେ, ନ ଜଳାବଦ୍ଧ ପ୍ରଦେଶରେ, ନ ଆକାଶର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଗମନ କରୁଥିଲେ। ନିତ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲାଭ କଲେ।
Verse 19
ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजा: संध्यां न पश्चिमाम्
ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନ ପ୍ରାତଃକାଳର ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ନ ସାୟଂକାଳର ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ,
Verse 20
परदारा न गन्तव्या सर्ववर्णेषु कहिचित्
ଯେକୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣର ପୁରୁଷ କେବେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପରସ୍ତ୍ରୀ-ସେବନରେ ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସଂସାରରେ ପରସ୍ତ୍ରୀ-ସମାଗମ ପରି ପୁରୁଷର ଆୟୁକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ।
Verse 21
न हीदृशमनायुष्यं लोके किंचन विद्यते । यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏହି ଲୋକରେ ପରସ୍ତ୍ରୀ-ସଙ୍ଗମ ପରି ଆୟୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ପରଦାର ଭୋଗ-ଅନୁସରଣ ପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରୁଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ।
Verse 22
यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिता: । तावद् वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते,स्त्रियोंके शरीरमें जितने रोमकूप होते हैं, उतने ही हजार वर्षोंतक व्यभिचारी पुरुषोंको नरकमें रहना पड़ता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଯେତେ ରୋମକୂପ ନିର୍ମିତ, ବ୍ୟଭିଚାରୀ ପୁରୁଷମାନେ ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ନରକରେ ବାସ କରନ୍ତି।
Verse 23
प्रसाधनं च केशानामज्जनं दन्तधावनम् | पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानां च पूजनम्
କେଶ ପ୍ରସାଧନ, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଞ୍ଜନ, ଦନ୍ତ-ମୁଖ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା—ଏ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବାହ୍ନରେ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
पुरीषमूत्रे नोदीक्षेत्राधितिषछ्ठेत् कदाचन । नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यन्दिने स्थिते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପୁରୀଷ ଓ ମୂତ୍ରରେ ଦୂଷିତ ସ୍ଥାନରେ କେବେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ନ ଅତି ପ୍ରଭାତେ, ନ ଅତି ସାୟଂକାଳେ, ନ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦାଁଡ଼ି ରହି।
Verse 25
पन्था देयो ब्राह्म॒णाय गोभ्यो राजभ्य एव च
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଗୋମାତାଙ୍କୁ ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଥ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 26
प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान् वनस्पतीन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ ଓ ଜଣାଶୁଣା, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ; ପରିଚିତ ବନସ୍ପତିକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ସଚେତନତାର ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
Verse 27
चतुष्पथान् प्रकुर्वीत सवनिव प्रदक्षिणान् । मार्गमें चलते समय अश्वत्थ आदि परिचित वृक्षों तथा समस्त चौराहोंको दाहिने करके जाना चाहिये ।। मध्यन्दिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଚତୁଷ୍ପଥ (ଚୌରାହା) ଦେଇ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାହାକୁ ଦାହିଣ ପଟେ ରଖି, ଯେନ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଛୁ—ଏଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯିବା ଉଚିତ। ମାର୍ଗରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଆଦି ପରିଚିତ ଗଛ ଓ ସମସ୍ତ ସଂଧିସ୍ଥଳକୁ ଦାହିଣ ପଟେ ରଖି ଚାଲିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ରାତି, ଅର୍ଧରାତ୍ରି—ସର୍ବଦା ଏହି ନିୟମ ପାଳନୀୟ।
Verse 28
चतुष्पथ्थं न सेवेत उभे संध्ये तथैव च । दोपहरमें, रातमें, विशेषत:ः आधी रातके समय और दोनों संध्याओंके समय कभी चौराहोंपर न रहे ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ (ପ୍ରଭାତ ଓ ସାୟଂ) ଚତୁଷ୍ପଥରେ ରହିବା କିମ୍ବା ସେଠାକୁ ବାରମ୍ବାର ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ପିନ୍ଧିଥିବା ପାଦୁକା/ଜୁତା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 29
ब्रह्मचारी च नित्य॑ं स्यात् पादं पादेन नाक्रमेत् अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वश:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେବା ଉଚିତ; ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଅନ୍ୟ ପାଦକୁ ଦବାଇବା/ମାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅମାବାସ୍ୟା, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସଂଯମରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
अष्टम्यां सर्वपक्षाणां ब्रह्मचारी सदा भवेत् | आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଆକ୍ରୋଶ, ପରିବାଦ (ନିନ୍ଦା) ଓ ପୈଶୁନ୍ୟ (ଚୁଗଲି/ପରନିନ୍ଦା)କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 31
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनत: परमभ्याददीत । ययास्य वाचा पर उद्विजेत नतां वदेद् रुशतीं पापलोक्याम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅନ୍ୟର ମର୍ମରେ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଲୋକ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କ୍ରୂର କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାହାକୁ ନିମ୍ନ କରି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ କଥାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଦ୍ବେଗ ପାଆନ୍ତି, ସେ ରୁକ୍ଷ ବାଣୀ ପାପଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ଏମିତି କଥା କେବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 32
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहत: शोचति रात्र्यहानि । परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति तान् पण्डितो नावसूजेत् परेषु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବଚନରୂପୀ ବାଣ ମୁଖରୁ ବାହାରୁଛି; ସେଥିରେ ଆହତ ହେଲେ ମଣିଷ ରାତି-ଦିନ ଶୋକ କରେ। ଯେ କଥା ଅନ୍ୟର ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ପଡ଼େ, ସେପରି କଥାକୁ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଛାଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 33
रोहते सायकैरिंद्ध वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ଓ ପରଶୁରେ କଟା ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଗଜିଉଠେ; କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ବଚନରୂପ ଶସ୍ତ୍ରରେ ହୋଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ବାକ୍-ଘାଉ କେବେ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 34
कर्णिनालीकनाराचान् निर्हरन्ति शरीरत: । वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तु शक्यो हृदिशयो हि सः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— କର୍ଣ୍ଣି, ନାଳୀକ, ନାରାଚ ଭଳି ବାଣ ଶରୀରରେ ଗଡ଼ିଗଲେ ବୈଦ୍ୟ ତାହାକୁ ବାହାର କରିଦେନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଚନରୂପ ଶଲ୍ୟ ବାହାର କରିବା ଅସମ୍ଭବ, କାରଣ ସେ ହୃଦୟରେ ଗୁଞ୍ଜିଥାଏ।
Verse 35
हीनांगानतिरिक्तांगान् विद्याहीनान् विगर्हितान् | रूपद्रविणहीनांश्व सत्त्वहीनांश्व नाक्षिपेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଅଙ୍ଗହୀନ, ଅତିରିକ୍ତ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ, ବିଦ୍ୟାହୀନ, ନିନ୍ଦିତ, ରୂପ ଓ ଧନହୀନ, ଏବଂ ବଳ-ସାହସହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକ୍ଷେପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 36
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् । देषस्तम्भो5भिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ନାସ୍ତିକତା, ବେଦନିନ୍ଦା, ଦେବତାଙ୍କୁ ଅପମାନ, ଦ୍ୱେଷ, ହଠ, ଅଭିମାନ ଓ କଠୋରତା—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏମାନେ ଧର୍ମକୁ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି।
Verse 37
परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् क्रुद्धो नैन॑ निपातयेत् । अन्यत्र पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थ ताडनं स्मृतम्
କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଉପରେ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କେବଳ ଶିକ୍ଷାର୍ଥେ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ତାଡ଼ନା ଦେବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରେ।
Verse 38
न ब्राह्मणान् परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् । तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात् तथास्यायुर्न रिष्यते
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନକ୍ଷତ୍ର ଦେଖାଇ ଘୁରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ପକ୍ଷର ତିଥି ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ନିୟମରେ ରହିଲେ ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 39
(अमावास्यामृते नित्यं दंतधावनमाचरेत् । इतिहासपुराणानि दान वेदं च नित्यश: ।।
ଅମାବାସ୍ୟା ବ୍ୟତୀତ ପ୍ରତିଦିନ ଦନ୍ତଧାବନ କରିବା ଉଚିତ। ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ପାଠ, ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଦାନ—ଏହା ସବୁ ନିତ୍ୟକର୍ମ। ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଗାୟତ୍ରୀମନ୍ତ୍ରର ଜପ-ମନନ କରିବା ଉଚିତ। ମଳ-ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ ପରେ ଓ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି ଫେରିଆସିଲେ, ତଥା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
त्रीणि देवा: पवित्राणि ब्राह्णानामकल्पयन् । अदृष्टमद्धिर्निर्णिक्ते यच्च वाचा प्रशस्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦେବତାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନିଟି ପବିତ୍ରକାରକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି: ଅଦୃଷ୍ଟ (ସତ୍କର୍ମର ପୁଣ୍ୟ), ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଜଳ, ଏବଂ ଯାହା ବାଣୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ।
Verse 41
जिसपर किसीकी दूषित दृष्टि न पड़ी हो, जो जलसे धोया गया हो तथा जिसकी ब्राह्मणलोग वाणीद्वारा प्रशंसा करते हों--ये ही तीन वस्तुएँ देवताओं ने ब्राह्मणोंके उपयोगमें लाने योग्य और पवित्र बतायी हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଂଯାବ, କୃସର (ଖିଚୁଡ଼ି), ମାଂସ, ଶଷ୍କୁଳୀ (ପୁରି/ପିଠା) ଏବଂ ପାୟସ—ଏହି ଖାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଭାବରେ ମାତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 42
नित्यमग्निं परिचरेद् भिक्षां दद्याच्च नित्यदा | वाग्यतो दन्तकाषछं च नित्यमेव समाचरेत्
ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ଭିକ୍ଷା/ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବାକ୍ସଂଯମ ରଖି, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଦନ୍ତଧାବନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 43
प्रतिदिन अग्निकी सेवा करे, नित्यप्रति भिक्षुको भिक्षा दे और मौन होकर प्रतिदिन दन्तथधावन किया करे ।।
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ କେବେ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସ୍ନାନ କରି ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ରହିବା ଉଚିତ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ପଡ଼ି ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ଏମିତି ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉଠି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 44
आचार्यमथवाप्यन्यं तथायुर्विन्दते महत् | सायंकालमें न सोये
ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସମୀପ ହୋଇ ସମ୍ମାନ କଲେ ମହାନ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ବର୍ଜନୀୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 45
उदड़्मुखश्नव सततं शौचं कुर्यात् समाहित:
ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ସଦା ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ସମାହିତ ମନରେ ନିରନ୍ତର ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 46
अकृत्वा देवपूजां च नाभिगच्छेत् कदाचन । अन्यत्र तु गुरुं वृद्ध धार्मिक वा विचक्षणम्,देवपूजा किये बिना गुरु, वृद्ध, धार्मिक तथा विद्वान् पुरुषको छोड़कर दूसरे किसीके पास न जाय
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବପୂଜା ନ କରି କେବେ ମଧ୍ୟ କାହା ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କେବଳ ଗୁରୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଧାର୍ମିକ କିମ୍ବା ବିଚକ୍ଷଣ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଅପବାଦ।
Verse 47
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरै: । न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद् गर्भिणीं वा कदाचन
ଭୀଷ୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ମଲିନ ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅପରିଚିତା ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଗର୍ଭିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଖକୁ କେବେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 48
(दारसंग्रहणात् पूर्व नाचरेन्मैथुनं बुध: । अन्यथा त्ववकीर्ण: स्यात् प्रायश्षित्तं समाचरेत् ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ମୈଥୁନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନହେଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟଭଙ୍ଗକାରୀ (ଅବକୀର୍ଣ୍ଣ) ହୁଏ ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଦରକାର। ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କ ସହ ଏକେ ଆସନରେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଉତ୍ତର କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ କରି ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବିଦ୍ୱାନ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡ କରି ଶୋଇବା ଉଚିତ୍।
Verse 49
न भग्ने नावशीर्णे च शयने प्रस्वपीत च । नान्तर्थाने न संयुक्ते न च तिर्यक् कदाचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଭଙ୍ଗା କିମ୍ବା ଢିଲା ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ଧାରରେ ରଖା ଶଯ୍ୟାରେ ଦେଖିନାହିଁ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆଲୋକ କରି ଭଲଭାବେ ଯାଞ୍ଚ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଏକେ ଖଟରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ କେବେ ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନୁହେଁ, ସଦା ସିଧା ହୋଇ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍।
Verse 50
न चापि गच्छेत् कार्येण समयाद् वापि नास्तिकै: । आसन तु पदा55कृष्य न प्रसज्जेत् तथा नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କାର୍ଯ୍ୟବଶତଃ ମଧ୍ୟ ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କ ସହ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ସମ୍ମତି କରିଥିଲେ କିମ୍ବା ଶପଥ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ପାଦରେ ଟାଣି ଆଣା ଆସନରେ ବସିବାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 51
न नग्न: कर्तहिचित् स्नायान्न निशायां कदाचन । स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ କେବେ ନଗ୍ନ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରିବ ନାହିଁ; ରାତିରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ସ୍ନାନ କରିବ ନାହିଁ। ଏବଂ ସ୍ନାନ ପରେ ବିବେକୀ ଲୋକ ତେଲ ଆଦି ଲଗାଇ ଅଙ୍ଗମର୍ଦନ କରିବ ନାହିଁ।
Verse 52
न चानुलिम्पेदस्नात्वा स्नात्वा वासो न निर्धुनेत् । न चैवार्द्राणि वासांसि नित्यं सेवेत मानव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସ୍ନାନ ନକରି ଚନ୍ଦନ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗରାଗ ଆଦି ଦେହରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ନାନ ପରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ରକୁ ଝଟକା ଦେଇ ନ ଝାଡ଼ିବା। ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 53
स्रजश्न नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च । उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन,गलेमें पड़ी हुई मालाको कभी न खींचे। उसे कपड़ेके ऊपर न धारण करे। रजस्वला सत्रीके साथ कभी बातचीत न करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଗଳାରେ ପିନ୍ଧା ମାଳାକୁ କେବେ ଟାଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ତାହାକୁ ବସ୍ତ୍ରର ଉପରେ ବାହାରକୁ ଦେଖାଇ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତଥା ରଜସ୍ୱଳା ସ୍ତ୍ରୀ ସହ କେବେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 54
नोत्सूजेत पुरीषं च क्षेत्रे ग्रामस्य चान्तिके । उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात् कदाचन,बोये हुए खेतमें, गाँवके आस-पास तथा पानीमें कभी मल-मूत्रका त्याग न करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବୋଆଯାଇଥିବା ଖେତରେ ଓ ଗାଁର ନିକଟରେ ମଳତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ମୂତ୍ର ଓ ମଳ—ଦୁହେଁକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 55
(देवालये5थ गोवन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे । भक्ष्यान् भूक्त्वा क्षुतेअध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयो: ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦେବାଳୟର ନିକଟରେ, ଗୋବୃନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ, ଚୈତ୍ୟ/ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ, ପୂଜାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପାଖରେ, ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନର ସମୀପରେ ଏବଂ ଲହଲହା କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ମୂତ୍ର–ମଳ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭୋଜନ ପରେ, ଛିଙ୍କ ଆସିଲେ, ପଥ ଚାଲିଲେ, ଏବଂ ମୂତ୍ର–ମଳ ତ୍ୟାଗ ପରେ, ଯଥାବିଧି ଶୁଦ୍ଧି କରି ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏତେ ଜଳ ପିଇବା ଯେ ତାହା ହୃଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ପୁରୁଷ ପ୍ରଥମେ ତିନିଥର ମୁଖଦ୍ୱାରା ଜଳ-ସ୍ପର୍ଶ (ଆଚମନ) କରୁ; ଭୋଜନ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ତିନିଥର ଆଚମନ କରି, ପରେ ଦୁଇଥର ମୁହଁ ପୋଛୁ।
Verse 56
प्राडमुखो नित्यमश्रीयाद् वाग्यतो5न्नमकुत्सयन् । प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଭୋଜନକାରୀ ପୁରୁଷ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ, ମୌନ ଓ ସଂଯମରେ ଭୋଜନ କରୁ। ପରିବେଶିତ ଅନ୍ନର ନିନ୍ଦା କରୁନାହିଁ। ଅଳ୍ପ ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ି ଦେଉ ଏବଂ ଭୋଜନ ପରେ ମନେମନେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ମରଣ କରୁ।
Verse 57
आयुष्य॑ प्राड्मुखो भुड्क्ते यशस्यं दक्षिणामुख: । धन्य पश्चान्मुखो भुड्क्ते ऋतं भुड्क्ते उदडमुख:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ ଆୟୁ ବଢ଼େ; ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ କଲେ ଯଶ ମିଳେ; ପଶ୍ଚିମମୁଖ ହୋଇ କଲେ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ; ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ କଲେ ସତ୍ୟର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Verse 58
जो मनुष्य पूर्व दिशाकी ओर मुँह करके भोजन करता है, उसे दीर्घायु, जो दक्षिणकी ओर मुँह करके भोजन करता है उसे यश, जो पश्चिमकी ओर मुख करके भोजन करता है उसे धन और जो उत्तराभिमुख होकर भोजन करता है उसे सत्यकी प्राप्ति होती है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଭୋଜନ କଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ କଲେ ଯଶ, ପଶ୍ଚିମମୁଖ ହୋଇ କଲେ ଧନ, ଏବଂ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ କଲେ ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଜଳଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ), ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ନାଭି ଓ ଦୁଇ ହସ୍ତତଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଶୁଦ୍ଧି କରୁ।
Verse 59
नाधितिषछेत् तुषं जातु केशभस्मकपालिका: । अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरत: परिवर्जयेत्,भूसी, भस्म, बाल और मुर्देकी खोपड़ी आदिपर कभी न बैठे। दूसरेके नहाये हुए जलका दूरसे ही त्याग कर दे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଭୂସି, କେଶ, ଭସ୍ମ କିମ୍ବା କପାଳ ଇତ୍ୟାଦିର ଉପରେ କେବେ ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଅନ୍ୟର ସ୍ନାନ-ଜଳକୁ ଦୂରରୁ ହିଁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍—ତାହାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍।
Verse 60
शान्तिहोमांश्व॒ कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत् । निषण्णश्नापि खादेत न तु गच्छन् कदाचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶାନ୍ତି-ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଆଦି ମନ୍ତ୍ରର ଜପ-ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଭୋଜନ ସଦା ବସିକରି କର; ଚାଲିଚାଲି କେବେ ଭୋଜନ କରନି।
Verse 61
मूत्रं नोत्तिषठतता कार्य न भस्मनि न गोव्रजे । आर्द्रपादस्तु भुंजीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्,खड़ा होकर पेशाब न करे। राखमें और गोशालामें भी मूत्र त्याग न करे, भीगे पैर भोजन तो करे, परंतु शयन न करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦାଁଡି ହୋଇ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭସ୍ମ ଉପରେ କିମ୍ବା ଗୋଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପାଦ ଭିଜା ଥିଲେ ଭୋଜନ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଭିଜା ପାଦରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 62
आर्द्रपादस्तु भुंजानो वर्षाणां जीवते शतम् । त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଭିଜା ପାଦରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଶତବର୍ଷ ଜୀବେ। କିନ୍ତୁ ଅଶୁଚି (ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ) ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ତେଜ/ଅଗ୍ନିକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 63
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत्र कदाचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଅନୁଚ୍ଛିଷ୍ଟ! ତିନି ପ୍ରକାର ତେଜକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳାଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 64
ऊर्ध्व प्राणा ह्ुत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁବକର ପ୍ରାଣ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ନିଷ୍କ୍ରମଣକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ବୃଦ୍ଧର ପ୍ରାଣ ମନ୍ଦଗତିରେ ଚାଲେ ଏବଂ କଷ୍ଟରେ ଆସେ-ଯାଏ।
Verse 65
प्रत्युत्थानाभिवादा भ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते । वृद्ध पुरुषके आनेपर तरुण पुरुषके प्राण ऊपरकी ओर उठने लगते हैं। ऐसी दशामें जब वह खड़ा होकर वृद्ध पुरुषोंका स्वागत और उन्हें प्रणाम करता है, तब वे प्राण पुनः पूर्वावस्थामें आ जाते हैं |। ६४ ई ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କରିବା ଓ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ପୁନଃ ପୂର୍ବାବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଆସେ। ତେଣୁ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେବା ଉଚିତ୍।
Verse 66
कृतांजलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वियात् । इसलिये जब कोई वृद्ध पुरुष अपने पास आवे, तब उसे प्रणाम करके बैठनेकी आसन दे और स्वयं हाथ जोड़कर उसकी सेवामें उपस्थित रहे। फिर जब वह जाने लगे, तब उसके पीछे-पीछे कुछ दूरतक जाय ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସମୀପରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ବିନୟରେ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବ; ଏବଂ ସେ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଛେ ପଛେ ଯିବ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ଆସନରେ ବସିବ ନାହିଁ, ଅଲଗା ପାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବ ନାହିଁ—ଏହା ହିଁ ବଡ଼ମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନମ୍ରତା ଓ ସେବାଭାବ।
Verse 67
स्वप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोडपि संविशेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନଗ୍ନ ହୋଇ ଶୋଇବ ନାହିଁ; ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଅଶୁଦ୍ଧ) ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ି ବିଶ୍ରାମ କରିବ ନାହିଁ। ଏହା ଦେହ-ସଂଯମ ଓ ନିତ୍ୟ-ଶୌଚର ଶିକ୍ଷା।
Verse 68
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्ष सर्वे प्राणास्तदा श्रया: । नंगे होकर न सोये। उच्छिष्ट अवस्थामें भी शयन न करे। जूठे हाथसे मस्तकका स्पर्श न करे; क्योंकि समस्त प्राण मस्तकके ही आश्रित हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ହାତରେ ମସ୍ତକକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣର ଆଶ୍ରୟ ମସ୍ତକରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ କେଶ ଧରି ଟାଣିବା ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରହାର କରିବା—ଏସବୁ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 69
न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मन: शिर: । न चाभीक्ष्णं शिर: स्नायात् तथास्यायुर्न रिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୁଇ ହାତ ଏକାଠି କରି ମୁଣ୍ଡ ଖୁଜୁଲାଇବ ନାହିଁ; ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ମସ୍ତକକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଭିଜାଇବ ନାହିଁ। ଏହି ସଂଯମ ପାଳନ କଲେ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 70
शिर:स्नातस्तु तैलैश्व नांगं किंचिदपि स्पृशेत् । तिलसृष्टं न चाश्नीयात् तथास्यायुर्न रिष्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମସ୍ତକ ସ୍ନାନ କରି ତେଲ ଲଗାଇଲା ପରେ ସେହି ହାତରେ ଶରୀରର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ତିଳରୁ ତିଆରି ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଖାଇବ ନାହିଁ। ଏହି ସଂଯମ ପାଳନ କଲେ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 71
नाध्यापयेत् तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन । वाते च पूतिगन्धे च मनसापि न चिन्तयेत्
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଜୁଠା ମୁହଁ) ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଲୋକ ନ ବେଦପାଠ ପଢ଼ାଉ, ନ କେବେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରୁ। ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ପବନ ବହିଲେ ମନରେ ମଧ୍ୟ ପାଠର ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 72
अत्र गाथा यमोदगीता: कीर्तयन्ति पुराविद: । आयुरस्य निकृन्तामि प्रजास्तस्थाददे तथा
ଏହି ବିଷୟରେ ପୁରାତନ ଇତିହାସଜ୍ଞମାନେ ଯମରାଜ ଗାଇଥିବା ଗାଥା କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—“ମୁଁ ତାହାର ଆୟୁ କାଟିଦେଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ସନ୍ତାନକୁ ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଛିନିନେଉଛି।”
Verse 73
उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति । यश्चानध्यायकाले5पि मोहादभ्यस्यति द्विज:
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୌଡ଼ିବା-ଫିରିବା କରି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରୁଥିବା ଲୋକ, ଏବଂ ମୋହବଶେ ଅନଧ୍ୟାୟ-କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ—
Verse 74
तस्य वेद: प्रणश्येत आयुश्च परिहीयते । तस्माद् युक्तो हानध्याये नाधीयीत कदाचन
ତାହାର ବେଦଫଳ (ବେଦଜ୍ଞାନ) ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଏ। ତେଣୁ ନିୟମଶୀଳ ପୁରୁଷ ଅନଧ୍ୟାୟ-କାଳରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 75
प्रत्यादित्य॑ प्रत्यनलं प्रति गां च प्रति द्विजान् ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुष:
ଯେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗକୁ, ଅଗ୍ନି ଦିଗକୁ, ଗୋ ଦିଗକୁ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ପଥର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମୂତ୍ର କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଲ୍ପାୟୁ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 76
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदड्मुख: । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा ह्ायुर्न रिष्यते,मल और मूत्र दोनोंका त्याग दिनमें उत्तराभिमुख होकर करे और रातमें दक्षिणाभिमुख। ऐसा करनेसे आयुका नाश नहीं होता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦିନେ ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଏବଂ ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ ମୂତ୍ର ଓ ପୁରୀଷ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସଦାଚାର ପାଳନ କଲେ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 77
त्रीन् कृशान् नावजानीयाद् दीर्घमायुर्जिजीविषु: । ब्राह्मण क्षत्रियं सर्प सर्वे ह्याशीविषास्त्रय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହେ, ସେ ତିନି ‘କୃଶ’କୁ କେବେ ଅବଜ୍ଞା କରିବ ନାହିଁ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସର୍ପ; କାରଣ ଏ ତିନିଜଣ ହିଁ ବିଷଧର ସମାନ।
Verse 78
जिसे दीर्घ कालतक जीवित रहनेकी इच्छा हो, वह ब्राह्मण, क्षत्रिय और सर्प--इन तीनोंके दुर्बल होनेपर भी इनको न छेड़े; क्योंकि ये सभी बड़े जहरीले होते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସର୍ପ—ଏ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏମାନେ ତିନିଜଣ ହିଁ ନିଜ-ନିଜ ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘାତକ। କ୍ରୁଦ୍ଧ ସର୍ପ ଯେତେଦୂର ଚକ୍ଷୁ ପହଞ୍ଚେ ସେତେଦୂର ଝପଟି ଦଂଶେ; କ୍ରୁଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଜ ତେଜର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁକୁ ଭସ୍ମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁପିତ ହେଲେ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସଙ୍କଳ୍ପବଳରେ ଅପମାନକାରୀର ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରେ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଏ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 79
ब्राह्मणस्तु कुलं हन्याद् ध्यानेनावेक्षितेन च । तस्मादेतत् त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डित:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧ୍ୟାନ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ କାହାରୋ କୁଳକୁ ନାଶ କରିପାରେ; ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସେ ତିନିଜଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଓ ସାବଧାନତା ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 80
गुरुणा चैव निर्बन्धो न कर्तव्य: कदाचन । अनुमान्य: प्रसाद्यश्न गुरु: क्रुद्धो युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଗୁରୁଙ୍କ ସହ କେବେ ହଠ କିମ୍ବା ବିବାଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଗୁରୁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସମାଧାନର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 81
गुरुके साथ कभी हठ नहीं ठानना चाहिये। युधिष्ठिर! यदि गुरु अप्रसन्न हों तो उन्हें हर तरहसे मान देकर मनाकर प्रसन्न करनेकी चेष्टा करनी चाहिये ।।
ଗୁରୁଙ୍କ ସହ କେବେ ହଠ ଧରି ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯଦି ଗୁରୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ମନାଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ଆଚରଣ ଠିକ୍ କି ଭୁଲ୍ ଲାଗୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାଯଥ ଆଚରଣ କରିବା ଦରକାର; କାରଣ ଗୁରୁନିନ୍ଦା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆୟୁକୁ ଦହିଦିଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 82
दूरादावसथान्मूत्रं दूरात् पादावसेचनम् | उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्य हितैषिणा,अपना हित चाहनेवाला मनुष्य घरसे दूर जाकर पेशाब करे, दूर ही पैर धोवे और दूरपर ही जूठे फेंके
ଯେ ନିଜ ହିତ ଚାହେ, ସେ ଘରଠାରୁ ଦୂରେ ଯାଇ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଦୂରେ ହିଁ ପାଦ ଧୋଇବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବଶେଷ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ହିଁ ପକେଇବା ଉଚିତ।
Verse 83
रक्तमाल्यं न धार्य स्याच्छुक्लं धार्य तु पण्डितै: । वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो
ହେ ପ୍ରଭୋ! ପଣ୍ଡିତମାନେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପମାଳା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶ୍ୱେତ ପୁଷ୍ପମାଳା ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ କମଳ ଓ କୁବଲୟ (ନୀଳକମଳ) ଏହାର ଅପବାଦ—ସେଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ ଛାୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣରେ ଦୋଷ ନାହିଁ।
Verse 84
रक्त शिरसि धार्य तु तथा वानेयमित्यपि । कांचनीयापि माला या न सा दुष्यति कहिचित्,लाल रंगके फूल तथा वन्य पुष्पको मस्तकपर धारण करना चाहिये। सोनेकी माला पहननेसे कभी अशुद्ध नहीं होती
ଲାଲ ରଙ୍ଗର ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ବନ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ଶିରୋପରି ଧାରଣ କରାଯାଇପାରେ। ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ମାଳା କେବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 85
स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्र दद्याद् विशाम्पते | विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान् नर:
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ସ୍ନାନ ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଲଲାଟରେ ଭିଜା ଚନ୍ଦନ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ନର ବସ୍ତ୍ରରେ ଉଲଟ-ଫେର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଅର୍ଥାତ ଉପର ବସ୍ତ୍ରକୁ ତଳ ବସ୍ତ୍ରର ସ୍ଥାନରେ ଓ ତଳ ବସ୍ତ୍ରକୁ ଉପର ବସ୍ତ୍ରର ସ୍ଥାନରେ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 86
तथा नान्यधूृतं धार्य न चापदशमेव च । अन्यदेव भवेद् वास: शयनीये नरोत्तम
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅନ୍ୟେ ଯାହା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ସେହି ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆପଦକାଳରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ନରୋତ୍ତମଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନବସ୍ତ୍ର ଅଲଗା ହେବା ଉଚିତ।
Verse 87
प्रियंगुचन्दना भ्यां च बिल्वेन तगरेण च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—(ପୂଜା) ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ ଚନ୍ଦନରେ, ଏବଂ ବିଲ୍ୱ ଓ ତଗରରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 88
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान् । बुद्धिमान् पुरुष राई, चन्दन, बिल्व, तगर तथा केसरके द्वारा पृथक्ू-पृथक् अपने शरीरमें उबटन लगावे ।। उपवासं च कुर्वीत स्नात: शुचिरलंकृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କେସର ଆଦି ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦେହରେ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 89
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रहद्मयचारी सदा भवेत् | मनुष्य सभी पर्वोके समय स्नान करके पवित्र हो वस्त्र एवं आभूषणोंसे विभूषित होकर उपवास करे तथा पर्वकालमें सदा ही ब्रह्मचर्यका पालन करे ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ସମସ୍ତ ପର୍ବକାଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ କରି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏକେ ପାତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀର ସ୍ପର୍ଶରେ ଦୂଷିତ ଅନ୍ନ କେବେ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯାହାରୁ ସାର ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଯାଇଛି ସେହି ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେ କେହି ତୃଷ୍ଣାତୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ନକୁ ଚାହୁଁଛି, ତାକୁ ଦେଇନାହିଁ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 90
नालीढया परिहतं भक्षयीत कदाचन । तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्ष्यते नाप्रदाय च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀର ସ୍ପର୍ଶରେ ଦୂଷିତ ଅନ୍ନ କେବେ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯାହାରୁ ସାର ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଯାଇଛି ସେହି ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଯେ କେହି ତୃଷ୍ଣାତୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ନକୁ ଚାହୁଁଛି, ତାକୁ ଦେଇନାହିଁ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 91
न संनिकृष्टे मेधावी नाशुचेर्न च सत्सु च | प्रतिषिद्धान् नधर्मेषु भक्ष्यान् भुज्जीत पृष्ठत:
ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ଅଶୁଚି ଲୋକଙ୍କ ଅତି ନିକଟରେ ବସି କିମ୍ବା ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଅଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ଭକ୍ଷ୍ୟକୁ ପିଠି ଫେରାଇ ଗୁପ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 92
पिप्पलं च वर्ट चैव शणशाकं तथैव च । उदुम्बरं न खादेच्च भवार्थी पुरुषोत्तम:,अपना कल्याण चाहनेवाले श्रेष्ठ पुरुषको पीपल, बड़ और गूलरके फलका तथा सनके सागका सेवन नहीं करना चाहिये
ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଯେ ନିଜ କଲ୍ୟାଣ ଚାହେ, ସେ ପିପ୍ପଳ, ବଟ ଓ ଉଦୁମ୍ବରର ଫଳ, ଏବଂ ଶଣଶାକ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 93
न पाणौ लवणं दिद्वान् प्राश्नीयान्न च रात्रिषु दधिसक्तून् न भुज्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत्
ବିଦ୍ୱାନ ପୁରୁଷ ହାତରେ ଲୁଣ ରଖି ଚାଟି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାତିରେ ଦହି ଓ ସତ୍ତୁ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ମାଂସକୁ ଅନୁଚିତ ଆହାର ଭାବି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 94
प्रतिदिन सबेरे और शामको ही एकाग्रचित्त होकर भोजन करे। बीचमें कुछ भी खाना उचित नहीं है। जिस भोजनमें बाल पड़ गया हो, उसे न खाय तथा शत्रुके श्राद्धमें कभी अन्न न ग्रहण करे
ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମାତ୍ର ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍; ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେ ଭୋଜନରେ କେଶ ପଡ଼ିଥାଏ, ତାହା ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 95
वाग्यतो नैकवस्त्रश्ष नासंविष्ट: कदाचन । भूमौ सदैव नाश्नीयान्नानासीनो न शब्दवत्
ଭୋଜନ ସମୟରେ ବାକ୍ସଂଯମ ରଖି ମୌନ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି କିମ୍ବା ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କେବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭୋଜନକୁ ଭୂମିରେ ରଖି କଦାପି ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦାଁଡି ହୋଇ, ଅନୁଚିତ ଆସନରେ ବସି, କିମ୍ବା ଶବ୍ଦ କରି/କଥାହେଉଥିବାବେଳେ କେବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 96
तोयपूर्व प्रदायान्नमतिथि भ्यो विशाम्पते । पश्चाद् भुञज्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नर:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାପତି! ପ୍ରଥମେ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ମାତ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବ; ଭୋଜନବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 97
प्रजानाथ! बुद्धिमान् पुरुष पहले अतिथिको अन्न और जल देकर पीछे स्वयं एकाग्रचित्त हो भोजन करे ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ପ୍ରଥମେ ଅତିଥିକୁ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳ ଦେଇ, ପରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଏକ ପଂକ୍ତିରେ ବସି ଭୋଜନ ହେଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଅନ୍ନ ପରିବେଶନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯେ ନିଜ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ନ ଦେଇ ଏକାକୀ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମାରଣାନ୍ତକ ହାଲାହଲ ବିଷ ଭୋଜନ କରେ।
Verse 98
पानीयं पायसं सक्तून् दथिसर्पिमि धून्यपि । निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्,पानी, खीर, सत्तू, दही, घी और मधु--इन सबको छोड़कर अन्य भक्ष्य पदार्थोंका अवशिष्ट भाग दूसरे किसीको नहीं देना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଜଳ, ପାୟସ (ଖୀର), ସତ୍ତୁ, ଦହି, ଘିଅ ଓ ମଧୁ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କରି ଦିଆଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଭକ୍ଷ୍ୟ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ/ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 99
भुज्जानो मनुजव्याप्र नैव शंकां समाचरेत् । दधि चाप्यनुपान वै न कर्तव्यं भवार्थिना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜବ୍ୟାଘ୍ର! ଭୋଜନ କରୁଥିବାବେଳେ ଭୋଜ୍ୟ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଯେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଭୋଜନର ଶେଷରେ ଦହିକୁ ଅନୁପାନ ଭାବେ ପିଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 100
आचम्य चैकहस्तेन परिप्लाव्यं तथोदकम् । अंगुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକ ହାତରେ ଆଚମନ କରି, ସେହିପରି ଜଳକୁ ମୁହଁରେ ଘୁରାଇ ପରିଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠା ଉପରେ ଜଳ ଢାଳିବା ଉଚିତ।
Verse 101
भोजन करनेके पश्चात् कुल्ला करके मुँह धो ले और एक हाथसे दाहिने पैरके अँगूठेपर पानी डाले ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଭୋଜନ ପରେ କୁଲ୍ଲା କରି ମୁହଁ ଧୋଇବ; ତାପରେ ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଡାହାଣ ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଜଳ ଢାଳିବ। ପଛରେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ହସ୍ତତଳକୁ ମସ୍ତକ ଉପରେ ରଖି, ମନରେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପରି (ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ମରଣ) କରିବ। ଏହି ପ୍ରୟୋଗରେ କୁଶଳ ନର ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଏ।
Verse 102
अद्विः प्राणान् समालभ्य नाभिं पाणितले तथा | स्पृशंश्वैव प्रतिछ्ेत न चाप्याद्रेण पाणिना
ତାପରେ ଜଳଦ୍ୱାରା ଆଖି, ନାକ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ନାଭିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦୁଇ ହାତର ହସ୍ତତଳ ଧୋଇବ। ଧୋଇ ସାରି ଭିଜା ହାତ ନେଇ ବସିବ ନାହିଁ; ବସ୍ତ୍ରରେ ପୋଛି ହାତ ଶୁଖାଇବ।
Verse 103
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्मा और भगीरथका संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଅଙ୍ଗୁଠାର ମୂଳସ୍ଥାନର ଅନ୍ତରାଳକୁ ‘ବ୍ରାହ୍ମତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ କନିଷ୍ଠିକା (ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠି)ର ପଶ୍ଚାତ୍/ଉପର ପଶ୍ଚାତ୍ ଭାଗକୁ ଏଠାରେ ‘ଦେବତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 104
अड््गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्व॒ भारत । तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्टवापो न्न्यायत: सदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଅଙ୍ଗୁଠା ଓ ତର୍ଜନୀର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ‘ପିତୃତୀର୍ଥ’ କୁହାଯାଏ। ସେହି ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିମତେ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ସଦା ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 105
परापवाद न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन । न मन्यु: कश्रिदुत्पाद्य: पुरुषेण भवार्थिना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ନର ନିଜର ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ଚାହେ, ସେ କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦା କରିବ ନାହିଁ, କେବେ ଅପ୍ରିୟ କଠୋର ବଚନ କହିବ ନାହିଁ। ଏବଂ ନିଜ ଆଚରଣରେ କାହାର ମନରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 106
पतितैस्तु कथां नेच्छेद् दर्शनं च विवर्जयेत् । संसर्ग च न गच्छेत तथा<<युर्विन्दते महत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପତିତ (ନୀତିଭ୍ରଷ୍ଟ) ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ କେବେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ସଂୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ।
Verse 107
न दिवा मैथुन गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् | न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत् तथायुर्विन्दते महत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦିନେ ମୈଥୁନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କୁମାରୀ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନ ବନ୍ଧକୀ (ପରାଧୀନ) ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ। ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ନାନ କରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିକଟେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ସଂୟମରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ।
Verse 108
दिनमें कभी मैथुन न करे। कुमारी कन्या और कुलटाके साथ कभी समागम न करे। अपनी पत्नी भी जबतक ऋतुस्नाता न हो तबतक उसके साथ समागम न करे। इससे मनुष्यको बड़ी आयु प्राप्त होती है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦିନେ କେବେ ମୈଥୁନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୁମାରୀ କନ୍ୟା ଓ କୁଲଟା ସହ କେବେ ସମାଗମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋତୁସ୍ନାତା ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସମୀପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ। ପୁନଶ୍ଚ, କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ନିଜ-ନିଜ ତୀର୍ଥରେ ଆଚମନ କରି ତିନିଥର ଜଳ ପିଇ ଦୁଇଥର ଓଠ ପୋଛିବା ଉଚିତ୍; ଏପରି କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଚି ହୁଏ।
Verse 109
इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानव: । कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ନେତ୍ର ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଥର ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପରେ ତିନିଥର ନିଜ ଉପରେ ଜଳ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ୍। ତାପରେ ବେଦଦୃଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦେବଯଜ୍ଞ ଓ ପିତୃଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 110
कुरुनन्दन! अब ब्राह्मणके लिये भोजनके आदि और अन्तमें जो पवित्र एवं हितकारक शुद्धिका विधान है, उसे बता रहा हूँ, सुनो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ଶୁଣ। ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଜନର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ପାଳନୀୟ ପବିତ୍ର ଏବଂ ହିତକର ଶୌଚବିଧାନ କହୁଛି।
Verse 111
सर्वशौचेषु ब्राह्ेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् । निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्त्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଶୌଚକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମ-ତୀର୍ଥ ପ୍ରକାରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ତଥା ଥୁକିବା କିମ୍ବା ଛିଙ୍କିବା ପରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି (ଆଚମନ କରି) ପୁନଃ ଶୁଚି ହୁଏ।
Verse 112
ब्राह्मणको प्रत्येक शुद्धिके कार्यमें ब्राह्मतीर्थसी आचमन करना चाहिये। थूकने और छींकनेके बाद झलका स्पर्श (आचमन) करनेसे वह शुद्ध होता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁଦ୍ଧିକାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମ-ତୀର୍ଥ ପ୍ରକାରେ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ଥୁକିବା କିମ୍ବା ଛିଙ୍କିବା ପରେ କେବଳ ଜଳ-ସ୍ପର୍ଶ—ଅର୍ଥାତ୍ ଆଚମନ—କଲେ ପୁନଃ ଶୁଚି ହୁଏ। ଏହିପରି ବୃଦ୍ଧ ଜ୍ଞାତି, ଦରିଦ୍ର ମିତ୍ର, ଏବଂ ସତ୍କୁଳଜ ଜ୍ଞାନୀ ଯଦି ନିଃସ୍ୱ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଘରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏହା ଧନ ଓ ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ।
Verse 113
गृहे पारावता धन्या: शुकाश्न सहसारिका: । गृहेष्वेते न पापाय तथा वै तैलपायिका:,(देवता प्रतिमा55दर्शाश्वन्दना: पुष्पवल्लिका: । शुद्ध जल॑ सुवर्ण च रजतं गृहमंगलम् ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଘରେ ପାରାବତ (ପରେବା) ଶୁଭ; ତଥା ଶୁକ (ଟୋଟା) ଓ ସହସାରିକା (ମଇନା) ମଧ୍ୟ ଶୁଭ। ଏମାନଙ୍କର ଘରେ ରହିବା ପାପ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳର କାରଣ ନୁହେଁ; ‘ତୈଲପାୟିକା’ ନାମକ ଅମଙ୍ଗଳ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ଏମାନେ ନୁହନ୍ତି। ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିମା, ଦର୍ପଣ, ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲର ଲତା, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରଜତ—ଏ ସବୁ ଗୃହମଙ୍ଗଳକାରକ।
Verse 114
उद्दीपकाश्न गृध्राश्ष॒ कपोता भ्रमरास्तथा | निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदा55चरेत् । अमंगल्यानि चैतानि तथाक्रोशो महात्मनाम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଉଦ୍ଦୀପକ ପକ୍ଷୀ, ଗିଧ, ଜଙ୍ଗଲୀ କପୋତ ଓ ଭ୍ରମର ଆଦି ଯଦି କେବେ ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେତେବେଳେ କେବଳ ଶାନ୍ତିକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏମାନେ ଅମଙ୍ଗଳ ସୂଚକ ମନାଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅନିଷ୍ଟ ଦିଏ।
Verse 115
महात्मनो5तिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्िचित् । अगम्याक्ष न गच्छेत राज्ञ: पत्नी सखीस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଅତିଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ‘ଅଗମ୍ୟ’ (ଯାହାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ନିଷିଦ୍ଧ), ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ନ ସମୀପିବା, ନ ତାଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କରିବା। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 116
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर । बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବୈଦ୍ୟମାନଙ୍କୁ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ, ଭୃତ୍ୟ-ସେବକମାନଙ୍କୁ, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଶରଣାଗତମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଯତ୍ନ ଓ ସହାୟତା ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 117
सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथा<<युर्विन्दते महत् । राजेन्द्र युधिष्ठिर! वैद्यों, बालकों, वृद्धों, भृत्यों, बन्धुओं, ब्राह्मणों, शरणार्थियों तथा सम्बन्धियोंकी स्त्रियोंक पास कभी न जाय। ऐसा करनेसे दीर्घायु प्राप्त होती है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏପରି ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା ମହାନ୍ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କାମନା କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ବୈଦ୍ୟ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଭୃତ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶରଣାଗତ ଏବଂ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ କେବେ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏଭଳି କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ।
Verse 118
संध्यायां न स्वपेद् राजन् विद्यां न च समाचरेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶୋଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ବିଦ୍ୟାର ଅଧ୍ୟୟନ-ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 183
तस्मात् तिछेत् सदा पूर्वा पश्चिमां चैव वाग्यतः । ग्रहण और मध्याह्नके समय भी सूर्यकी ओर दृष्टिपात न करे तथा जलनमें स्थित सूर्यके प्रतिबिम्बकी ओर भी न देखे। ऋषियोंने प्रतिदिन संध्योपासन करनेसे ही दीर्घ आयु प्राप्त की थी। इसलिये सदा मौन रहकर द्विजमात्रको प्रात:काल और सायंकालकी संध्या अवश्य करनी चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତେଣୁ ବାକ୍ସଂୟମ ଓ ଆଚରଣ-ନିୟମ ରଖି ସଦା ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଜଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ମଧ୍ୟ ନ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା କରି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲଭିଥିଲେ। ଏହିପରି ମୌନ ଓ ଆତ୍ମସଂୟମ ଧାରଣ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱିଜ ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟାକର୍ମ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 196
सर्वास्तान् धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत् | जो द्विज न तो प्रातःकालकी संध्या करते हैं और न सायंकालकी ही, उन सबसे धार्मिक राजा शूद्रोचित कर्म करावे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନ ପ୍ରାତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା କରନ୍ତି, ନ ସାୟଂ ସନ୍ଧ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ରାଜା ଶୂଦ୍ରୋଚିତ କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 246
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलै: सह । मल-मूत्रकी ओर न देखे
ଅପରିଚିତ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏକା ଯିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ନୀଚ/ଅଧର୍ମୀ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ନ କରିବା ଉଚିତ୍। ମଳ-ମୂତ୍ରର ଅଶୁଚି ସ୍ଥାନକୁ ନ ଦେଖିବା, ତା’ପରେ କେବେ ପାଦ ନ ରଖିବା। ଅତି ପ୍ରଭାତେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ଏବଂ ଠିକ୍ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ବାହାରକୁ ନ ଯିବା। ନ ଅପରିଚିତ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ, ନ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ସହ, ନ ଏକା—ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 256
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च । ब्राह्मण, गाय, राजा, वृद्ध पुरुष, गर्भिणी स्त्री, दुर्बल और भारपीड़ित मनुष्य यदि सामनेसे आते हों तो स्वयं किनारे हटकर उन्हें जानेका मार्ग देना चाहिये
ବୃଦ୍ଧ, ଭାରପୀଡିତ/କଷ୍ଟତପ୍ତ, ଗର୍ଭିଣୀ, ଦୁର୍ବଳ—ଏବଂ ବିଶେଷ ମାନ୍ୟ ଯଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ ଓ ରାଜା—ସମ୍ମୁଖରୁ ଆସୁଥିଲେ, ନିଜେ ପାଶକୁ ସରି ତାଙ୍କୁ ପଥ ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏହିଏ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶିଷ୍ଟାଚାର।
Verse 446
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत् । शास्त्रोंमें जिन काष्ठोंका दाँतन निषिद्ध माना गया है
ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେ କାଠ ଦନ୍ତଧାବନ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ କାଠରେ ମାତ୍ର ଦନ୍ତଧାବନ କରିବା; କିନ୍ତୁ ପର୍ବ/ବ୍ରତ ଦିନରେ ସେଥିରୁ ମଧ୍ୟ ବିରତ ହେବା।
Verse 456
अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद् दन्तधावनम् | सदा एकाग्रचित्त हो दिनमें उत्तरकी ओर मुँह करके ही मल-मूत्रका त्याग करे। दन्तधावन किये बिना देवताओंकी पूजा न करे
ଦେବପୂଜା କରିନଥାଇ ଦନ୍ତଧାବନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଦନ୍ତଧାବନ ନ କରି ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସଦା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଦିନେ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ହୋଇ ମଳ-ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 626
आगननिं गां ब्राह्मणं चैव तथा हायुर्न रिष्यते । भीगे पैर भोजन करनेवाला मनुष्य सौ वर्षोतक जीवन धारण करता है। भोजन करके हाथ-मुँह धोये बिना मनुष्य उच्छिष्ट (अपवित्र) रहता है। ऐसी अवस्थामें उसे अग्नि
ଏହି ନିୟମ ପାଳନ କଲେ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଭୋଜନ ପରେ ହାତ-ମୁହଁ ଧୋଇନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଅପବିତ୍ର) ରହେ; ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଗ୍ନି, ଗାଈ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଏହି ତିନି ତେଜସ୍ବୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ଆଚରଣ କଲେ ଆୟୁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 636
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वश: । उच्छिष्ट मनुष्यको सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्र--इन त्रिविध तेजोंकी ओर कभी दृष्टि नहीं डालनी चाहिये
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ନ ଦେଉ; ଏ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ତେଜର ଆଧାର, ତେଣୁ ଶୌଚ ଓ ସଂଯମରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 663
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्न: स्नातुमर्हति । फटे हुए आसनपर न बैठे। फूटी हुई काँसीकी थालीको काममें न ले। एक ही वस्त्र (केवल धोती) पहनकर भोजन न करे (साथमें गमछा भी लिये रहे)। नग्न होकर स्नान न करे
ଏକମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ନଗ୍ନ ହୋଇ ସ୍ନାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଫାଟିଥିବା ଆସନରେ ବସିବା ନୁହେଁ, ଫୁଟିଥିବା କାଂସ୍ୟ ଥାଳି ବ୍ୟବହାର କରିବା ନୁହେଁ—ଏହି ସବୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଶୌଚ ଓ ସଂଯମର ନିୟମ।
Verse 863
अन्यद् रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि । नरश्रेष्ठ) दूसरेके पहने हुए कपड़े नहीं पहनने चाहिये। जिसकी कोर फट गयी हो
ଅନ୍ୟେ ପିନ୍ଧିଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯାହାର କୋର ଫାଟିଯାଇଛି, ସେହି ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶୋଇବା ପାଇଁ ଏକ ଅଲଗା ବସ୍ତ୍ର, ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ, ଏବଂ ଦେବପୂଜା ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ରଖିବା—ଏହି ହେଉଛି ଶୌଚ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା।
Verse 1176
तदावसेत् सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर । मनुजेश्वर! अपनी उन्नति चाहनेवाले विद्वान् पुरुषको उचित है कि ब्राह्मणके द्वारा वास्तुपूजनपूर्वक आरम्भ कराये और अच्छे कारीगरके द्वारा बनाये हुए घरमें सदा निवास करे
ହେ ମନୁଜେଶ୍ୱର! ଯେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ଉନ୍ନତି ଚାହେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତୁପୂଜା କରାଇ ନିର୍ମାଣର ଆରମ୍ଭ କରାଉ, ଏବଂ କୁଶଳ କାରିଗରମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ସୁନିର୍ମିତ ଘରେ ସଦା ବାସ କରୁ।
Verse 1310
ब्राह्म॒णार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृूणु कौरव । पवित्र च हितं चैव भोजनाद्यन्तयोस्तथा
ହେ କୌରବ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଯେ ଶୌଚ ପାଳନୀୟ, ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଏହା ପବିତ୍ରକର ଓ ହିତକର—ବିଶେଷତଃ ଭୋଜନର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks a causal account of unequal lifespans—why some die young despite Vedic ideals—and asks which factors (austerity, ritual, medicine, birth, or behavior) truly generate longevity, fame, and prosperity.
Bhīṣma’s core teaching is that ācāra is the decisive instrument: disciplined conduct—truthful, non-violent, restrained, and purity-oriented—produces āyus, śrī, and kīrti more reliably than status claims or isolated techniques.
Yes in functional form: the chapter repeatedly asserts benefit-statements (āyus/śrī/kīrti increase through ācāra; inauspiciousness is removed; misconduct shortens life), framing ethical practice as yielding both social and post-mortem outcomes.